بىلتىر شىعىس قازاقستانداعى بەس بىردەي تاريحي ورىنعا اۋقىمدى ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلگەن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى – اباي اۋدانىنداعى قىرىقۇڭگىر قورىمى.
قورىم توقتامىس باتىر اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي ەكى شاقىرىم جەردە, قوس مۇسىلمان زيراتىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. جەرگە ات قويۋعا كەلگەندە قازاقتاي شەبەر حالىق جوق شىعار بۇل دۇنيەدە. تاۋ بەتىندەگى قۋىس-قۋىس ۇڭگىرلەردىڭ كوپتىگىنەن-اق قىرىقۇڭگىر اتاۋىنىڭ قالايشا ءدال قويىلعانىن اڭعاراسىز. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا بۇل جەردىڭ قىرىق ەكى ۇڭگىر نەمەسە بەستاماق دەيتىن دە اتاۋى بار كورىنەدى.
ارحەولوگ عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شىڭعىستاۋداعى قازبا جۇمىستارى بۇعان دەيىن تەك سارىكول ماڭىندا عانا جۇرگىزىلگەن. بۇل ءىستى ەڭ اۋەلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بەلگىلى عالىم, ۇزاق جىلدار الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايدى باسقارعان ابۋساعيت جيرەنشين باستاپ, اتالعان مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرى ل.نيفونتوۆا سارىكول ماڭى ەسكەرتكىشتەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى.
80-جىلداردىڭ سوڭىندا شىڭعىستاۋدىڭ تۋماسى, ارحەولوگ ءابدىماناپ ورازباەۆ سارىكول, كولدەنەڭ, بازارالى ايماقتارىنداعى ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ قورعاندارىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى بۇل وڭىردە اۋەلى ابدەش تولەۋباەۆ پەن عاني وماروۆ, 2004 جىلى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا «شىڭعىستاۋ ولكەسىندەگى تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى» جوباسى اياسىندا زەينوللا ساماشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن 3 جىل بويى قازبا جۇمىستارى قولعا الىنادى.
ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحى بار اسىقتار
ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان قىرىقۇڭگىر قورىمىنداعى ارحەولوگيالىق جۇمىستار 2014 جىلى استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ قولداۋىمەن جاساقتالعان «شىڭعىستاۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى» اياسىندا باستالعان ەكەن. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى – اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇلان ۇمىتقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر شارشى شاقىرىم اۋماقتا ورنالاسقان قورىمنان قولا جانە ەرتە تەمىر داۋىرلەرىنىڭ 500-دەن استام ەسكەرتكىشتەرى تىزىمگە الىنىپتى. قازىرگى تاڭدا ساق, عۇن-سارمات جانە تۇركى داۋىرلەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى.
قىرىقۇڭگىر قورىمىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – بۇل جەردەن ەستە جوق ەسكى زامانداردان سىر شەرتەتىن اسىقتاردىڭ تابىلعاندىعى. 2014 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە وسىنداعى قورىمداردىڭ بىرىنەن قولا داۋىرىنە جاتاتىن تاس جاشىكتىڭ ىشىنەن 140 اسىق تابىلىپتى. ءبىر تاڭعالارلىعى, بۇل جادىگەرلەردىڭ بارلىعى قىنامەن بويالعان ءارى تەسىلگەن بولىپ شىققان. 2015, 2016 جىلدارى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە دە اسىقتار تابىلعان, قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ ۇزىن سانى 200-دەن اسىپتى.
– قىرىقۇڭگىر وباسىنىڭ باستى جاڭالىعى – اسىقتار تەك ەگدە ادامداردىڭ قابىرىنەن, تاس جاشىكتىڭ ىشىنەن, جەرلەنگەن كىسىنىڭ اياعىنىڭ قاسىندا ۇيىلگەن كۇيدە تابىلدى. ي.كوۆالەۆا, يۋ.كيريۋشين, ن.روسلياكوۆا, س.سوتنيكوۆا سىندى رەسەي زەرتتەۋشىلەرى جەرلەۋ ورىندارىنان تابىلعان اسىقتاردىڭ تەك قانا بالالار ويىنىنا قولدانىلعانىن ايتىپ كەلگەن ەدى. سەبەبى, وسىعان دەيىن اسىقتار كوبىنەسە بالالاردىڭ قابىرىنەن تابىلعان بولاتىن. بۇل جولعى اسىقتار ەرەسەك ادامداردىڭ قابىرىنەن تابىلىپ وتىرعاندىقتان جانە ءبىر شەتىندە تۇمار رەتىندە تاعىلعان تەسىكتەرى بار, ەكى شەتىنىڭ ەگەلگەنى, قىزىل تۇسكە بويالعاندارىن ەسكەرە كەلە اسىقتىڭ تەك بالا ويىنى ءۇشىن ەمەس, سونىمەن بىرگە عۇرىپتىق, دۇنيەتانىمدىق ءمانى بار دەپ جورامالداۋعا نەگىز بولىپ وتىر, – دەيدى ۇلان ۇمىتقاليەۆ.
قازاقتا اسىققا قاتىستى دۇنيە كوپ. «اسىعىڭ الشىسىنان ءتۇسسىن» دەپ تىلەك ايتىپ جاتامىز ءبىر-بىرىمىزگە. وڭتۇستىك وڭىردە اسىق اتا دەگەن مازار بار. ۇلتتىق اسپابىمىز جەتىگەننىڭ ءار شەگىنىڭ استىنا اسىق قويىلعانىن ءبىرىمىز اڭعارساق, ءبىرىمىزدىڭ بايقاي بەرمەيتىنىمىز دە راس.
«مۇنىڭ ءبارى بەكەر ەمەس. اسىل مۇرامىز اسىققا تەك بالانىڭ ويىنى رەتىندە عانا قاراپ, ءجوندى ءمان بەرمەي كەلەمىز. اسىقتى بالالار عانا ويناماعان. ەرتەدە حان تالاپاي, ساسىر, قۇمار سەكىلدى ۇستەل ۇستىندە وينالاتىن اسىق ويىندارى دا بولعان. ونىڭ ءبارى قازىر ءبىزدىڭ سانامىزدان ءوشتى. ءبىزدىڭ مۇراتىمىز – تەك قانا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ەمەس, حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرىپتارىنا قاتىستى قۇندى ماعلۇماتتاردى جيناقتاپ, ۇمىتىلا باستاعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋعا ۇلەسىمىزدى قوسۋ», دەيدى ارحەولوگ.
ءبىزدىڭ ارحەولوگتار اسىقتاردىڭ نەلىكتەن مۇردەمەن بىرگە جەرلەنگەنىنىڭ سىرىن ءالى اشا قويماعان سىڭايلى. ورىس زەرتتەۋشىسى س.سوتنيكوۆا اسىقپەن جەرلەۋدى بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرىپ, ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە «5-6 جاستاعى بالالار از اسىقتارمەن جەرلەنگەن, ياعني, اتا-اناسى قابىرگە بالانىڭ جاسىنا قاراي 1-دەن 5-كە دەيىن اسىقتار قويعان. ەكىنشى, 7-14 جاستاعى بالالاردىڭ قابىرىندە اسىقتاردىڭ كوپتەپ كەزدەسۋى وزدەرىنىڭ ويناپ, ۇتقان اسىقتارى بولۋى مۇمكىن», دەگەن جورامال ايتقان ەكەن. الايدا زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان ەرەسەك ادامداردىڭ قابىرلەرىندە كەزدەسەتىن اسىقتار تۋرالى تولىق تۇسىنىك بەرگەن ەشكىم جوق.
سوندىقتان, قىرىقۇڭگىر قورىمىنان تابىلعان اسىقتاردى الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ عالىمدارى مەن تاريحشىلارى, ەتنوگرافتارى جان-جاقتى زەردەلەپ, قۇپياسىن اشا جاتار دەپ ويلايمىز.
بابالارىمىز قولا داۋىرىندە كيىز باسىپ, وتا جاساعان
ارحەولوگتارىمىزدىڭ قىرىقۇڭگىر قورىمىنان تاپقان قۇندى ولجالارىنىڭ قاتارىندا سۇيەكتەن جاسالعان سكالپەل مەن كيىز قالدىعىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. ياعني, بۇل ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن مەديتسينانى مەڭگەرىپ, وتا جاساعانىن, سوناۋ زامانداردا كيىز باسۋدى دا ءبىر كىسىدەي بىلگەنىن انىق اڭعارتسا كەرەك.
جالپى, قىرىقۇڭگىر قورىمىنا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ءۇش جىلدىڭ مۇعدارىندا قۇپياسى ءالى اشىلماعان اسىقتاردان بولەك ادام مەن جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارى, قىش جانە قولادان جاسالعان اشەكەي بۇيىمداردىڭ سىنىقتارى, سۇيەكتەن جاسالعان جەبەنىڭ ۇشتارى سەكىلدى باعالى جادىگەرلەر تابىلعان. 2016 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە قولادان, سۇيەكتەن, بيريۋزادان جاسالعان مونشاقتار مەن ءبىر قورعاننان ادام مۇردەسىنىڭ باس جاعىنان قولا اينا, قاڭقانىڭ وڭ جاق بۇيىرىنەن التىن سىرعا, قابىرعاسىنىڭ استىنان اڭ ستيلىندە جاسالعان التىن قاپسىرما تابىلىپتى.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قىرىقۇڭگىر قورىمىنداعى قازبا جۇمىستارى وتكەن جىلى ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ارحەولوگيانى دامىتۋدىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلىپ, وعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن 4 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن-ءدى. قازبا جۇمىستارىنا اقش, ۇلىبريتانيا, پولشا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى دا قاتىسقان ەدى.
ۇلان ۇمىتقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرىقۇڭگىردەگى قازبا جۇمىستارى بيىل دا جالعاسىن تابادى. قورىمنان تابىلعان ارتەفاكتىلەر الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ جانە شەت ەلدەردىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جاراقتاندىرىلعان زەرتحانالارىندا جان-جاقتى زەرتتەۋدەن وتەدى. كەيبىر جادىگەرلەر قازىرگى كەزدە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى ارحەولوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ زەرتحاناسىندا العاشقى كامەرالىق زەرتتەۋدەن ءوتىپ جاتقان كورىنەدى.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان» شىعىس قازاقستان وبلىسى
