كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پارلامەنت قابىلداعان زاڭدى بارلىق تالاپقا سايكەس دەپ تاپتى

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستە ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن انىقتاۋ تۋرالى پرەزيدەنت ءوتىنىشىن قاراۋ بويىنشا وتىرىس ءوتتى. بۇعان دەيىن, ياعني 6 ناۋرىزدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلباسى ءوتىنىشىن وندىرىسكە قابىلداعان بولاتىن. بۇل جيىنعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ي. روگوۆ قا­تىس­قان جوق. سەبەبى, اعىمداعى جىلدىڭ 7 ناۋرىزىندا كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەس توراعاسى بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋ­را­لى» زاڭ جوباسىن قاراۋ بويىن­شا پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن كوميس­سياسى قۇرامىندا بولۋى­نا بايلانىستى وزدىگىنەن باس تارتاتىنىن مالىمدە­گەن ەدى. وسى ورايدا, «قازاق­ستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستي­تۋتسيا­لىق كەڭەسى تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭىنىڭ 11- بابى 5-تارماعى جانە قازاقستان رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق كەڭەسى رەگلامەنتىنىڭ 10-تار­ماعىنا سايكەس, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونىڭ وزدىگىنەن باس تارتۋىن قاناعاتتاندىردى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وتى­رىسىنا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭە­سى­نىڭ مۇشەسى امانجول نۇرما­عامبەتوۆ توراعالىق ەتتى. ول كونس­تيتۋتسيالىق وندىرىسكە قاتى­سۋشىلار وكىلەتتىككە سايكەس, تەڭ قۇقىققا يە ەكەنىن جەتكىزە كەلە, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. بۇدان كەيىن ءسوز كونستي­تۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى ۆيك­­تور مارينوۆسكيگە بەرىل­دى. بيىل 6 ناۋرىز كۇنى كونس­تي­تۋ­تسيالىق كەڭەسكە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋتسياسىنا سايكەستىگىن تەكسە­رۋ تۋرالى مەملەكەت باسشى­سى ن.نازارباەۆتىڭ ءوتىنىشى ءتۇستى. سول كۇنى, ياعني 6 ناۋ­رىزدا كونس­تيتۋ­تسيالىق كەڭەس ەل­باسىنىڭ ءوتىنىشىن كونستي­­تۋتسيا­لىق وندىرىسكە قابىلداعان ەدى. بۇدان كەيىن بۇل ماسەلە تۋرالى كونستي­تۋتسيالىق وندىرىسكە قاتىسۋشىلار انىقتالىپ, حابارلاندىرىلدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ, جوعارعى سوت­تىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ, ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, ادىلەت, سىرتقى ىستەر, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, سون­داي-اق, عىلىمي مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنىڭ پىكىرلەرى, تۇ­جىرىم-قورىتىندىلارى الىند­ى. بۇعان قوسا, بۇل ماسەلە بو­يىنشا تۇجىرىم جاسايتىن عىلىم جانە قۇقىقتانۋ سالا­لارىنىڭ ساراپشىلارى, ماسەلەن, ج.بۇسىرمانوۆ, ە.ءابايدىلدينوۆ سەكىلدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار انىقتالدى. جالپى, اتالعان ءوتىنىش بويىنشا انىقتالعان ازاماتتار بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا وزدەرىنىڭ تۇجىرىمدارىن ايتتى. بۇدان بولەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزگە شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭناما مەن زاڭ قولدانۋ تاجىريبەلەرى ساراپ­تالدى. بارلىق قاجەتتى ماتەريالداردىڭ كوشىرمەلەرى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كونستي­تۋتسيا­لىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرىنە تاپسىرىلدى, دەدى ۆ. مارينوۆسكي. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماسەلە بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالار اتقارىلىپ, قامتاماسىز ەتىلگەن. ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ سۇراۋىنا سايكەس, ۇكىمەت پرەزيدەنت ءوتىنىشى بويىنشا قورىتىندى تۇجىرىمدامانى بەرگەنىن ايتتى. زاڭ پارلامەنتتىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋدى, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتا ءبولۋدى, سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. جالپى العاندا, زاڭ كونستيتۋتسيانىڭ 25 بابىنا 33 تۇزەتۋدى ەنگىزۋدى قامتيدى, دەي كەلە, پارلامەنت قابىلداعان زاڭدى تالداۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇكىمەت كەلەسىدەي قورىتىندى جاسايتىنىن جەتكىزدى. بىرىنشىدەن, زاڭنىڭ اياسىندا ۇكىمەتتى قۇرۋ بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءرولى كەڭەيتىلەدى. پرەمەر-مينيستر ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كانديداتۋرالارىن پارلامەنت ماجىلىسىمەن كەلىسىپ, كەڭەسكەننەن كەيىن عانا پرەزيدەنتكە تانىستىرادى. سونداي-اق, ەگەر, زاڭدى ورىنداماعان جاعدايدا پارلامەنتتىڭ ءاربىر پالاتاسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرىن ورىندارىنان بوساتۋ تۋرالى ەلباسىنا ءوتىنىش ايتۋلارىنا قۇقىق بەرىلەدى. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. بۇل تەتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپ بولادى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىرشاما بولىگىن بيلىك تارماقتارى اراسىندا ءبولۋ اياسىندا ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋ فۋنكتسياسى بەرىلەدى. بۇل وكىلەتتىكتەر مەملەكەت باسشىسىمەن كەلىسكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسادى, دەدى م.بەكەتاەۆ. سونىمەن قاتار, ول سوتتارعا جۇكتەلەتىن تالاپ-مىندەتتەر كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى ايقىندالاتىنىن جانە ارنايى زاڭنىڭ اياسىندا پروكۋرورلىق باقىلاۋدىڭ شەگى ناقتى تۇردە بەلگىلەنەتىنىن, بۇگىندە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, زاڭ شەڭبەرىندە ءماسليحاتتار وكىلەتتىكتەرى ۇكىمەت پەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى ءوزارا كەلىسكەننەن كەيىن پرەزيدەنتتىڭ ۇيعارىمىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلادى. بۇل ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە ءماسليحاتتاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىراتىن بولادى. سونداي-اق, زاڭ اياسىندا اۋدان جانە اۋىل اكىمدەرىن تاعايىنداۋ مەن سايلاۋ ۇدەرىسى جۇزەگە اسىرىلادى, بۇرىن بۇل پروتسەدۋرالار پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارى نەگىزىندە انىقتالاتىن ەدى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىن قورعاۋ كۇشەيتىلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرى قاتاڭداتىلادى. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ەشبىر جاعدايدا وزگەرتۋگە جاتپايتىندىعى ناقتى بەكىتىلەدى. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نەگىزىن قالاعان تۇبەگەيلى قاعيداتتار وزگەرتۋگە جاتپايدى. اتالعان بەكىتىلىمدەردىڭ ماقساتقا سايكەستىگى تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋشى ەلباسىنىڭ تاريحي رولىنە نەگىزدەلەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا, كونستي­تۋ­تسيامەن بەكىتىلگەن قۇندىلىقتار مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىنا, رەسپۋب­ليكانىڭ باسقارۋ نىسانىنا, سونداي-اق, كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋ تارتىبىنە سايكەس كەلەتىنىنە دالەل بولىپ تابىلادى, دەدى ادىلەت ءمينيسترى. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى قۇزىرەتىنە جاتاتىن ءبىر تولىقتىرۋ بار ەكەنىن ايتتى. ول – كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ, 2-تارماعىنا «كونفەسسياارالىق» دەگەن ءسوزدى قوسۋ ەكەن. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا, بۇل تولىقتىرۋدى قاجەت ءارى ءتيىمدى دەپ سانايمىز. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بۇگىندە ۇلت جانە كونفەسسيا اراسىنداعى شەكارا كوپ جاعدايدا سايكەس كەلمەي جاتادى. ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ەتنوستىڭ وكىلى باسقا كونفەسسيالاردىڭ وكىلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە جانە ەلىمىزدە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى ەلدە ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىككە نەگىزدەلگەن تەراكتىلەر ورىن العان جوق. وكىنىشكە قاراي, دۇنيەنىڭ ءار قيىرىندا ءدىني قاراما-قايشىلىققا نەگىزدەلگەن ءتۇرلى تەراكتىلەر مەن زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر ورىن الۋدا. قازىرگى تاڭدا زاڭدا ءدىني قاراما-قايشىلىقتى ۋشىقتىرۋعا جانە ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى باعىتتالعان نورمالار بار. دەسەك تە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ اتالعان قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋداعى پرو­في­لاكتيكالىق سيپاتى اناعۇرلىم كەڭ جانە باسىم, دەدى ن.ەرمەكباەۆ. پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلباي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى سەنات كوميتەتتەرىندە تالقىلانىپ, ونىڭ قورىتىن­دىلارى بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتتى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا 24 تۇزەتۋ ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ, ولار جان-جاقتى قارالدى. بۇل ۇسىنىستار بويىنشا نەبارى 10 تۇزەتۋ قا­بىل­داندى. سەنات كوميتەتتەرى سول ۇسىنىستاردى تولىعىمەن قولدايدى. سونىمەن, 6 ناۋرىزدا پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى, دەدى س.اقىلباي. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرگە بايلانىستى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ۇسىنىسىنىڭ وزەگى بيلىك تار­ماق­تارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى بولۋگە نەگىزدەلگەنىن, ال بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعانىن جەتكىزدى. پارلا­مەنتتىڭ زاڭ بيلىگىن قامتاماسىز ەتەتىندىگى جونىندە ارنايى نورما بەكىتىلەدى. ال پرە­زيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا­داعى وكىلەتتىگىن ۇكىمەتكە بەرۋ ماسەلەسى ايقىندالادى. جالپى العاندا, بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە شەشۋدى كوزدەيدى, دەدى ن.ءابدىروۆ. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن­تى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىق ءبولىمى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى ا.راقىشەۆا, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ءا.شاكىروۆ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م. قولقاباەۆ, باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ي.مەركەل, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى م. تىلەۋبەردى, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى م.دەمەۋوۆ, «دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىس جونىندەگى كەڭەس مۇشەسى يۋ.دەنيسەنكو سەكىلدى ازاماتتار بولدى. وتىرىس قورىتىندىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگە­رىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ­نىڭ قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن انىق­تاۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى جاريا ەتىلدى. بۇعان دەيىن اتاپ وتكەنىمىزدەي, 6 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى اتالعان زاڭدى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا, ونىڭ ىشىندە كونس­تيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇندىلىقتارعا رەسپۋب­ليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە, باسقارۋ نىسانىنا سايكەستىگىن قاراۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جولداعان بولاتىن. وسى ورايدا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز شەشىمىندە 2017 جىلى 6 ناۋرىزدا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى قا­بىلداپ, 2017 جىلى 6 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قول قويۋعا ۇسىنىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىنا, قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە جانە باسقارۋ نىسانىنا سايكەس كەلەدى دەپ قاۋلى ەتتى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»