ارۋىنىڭ باعاسىن اققۋمەن اسىرعان

جات جۇرتقا جارالعان قىز بالاسىن ەرەكشە قادىرلەگەن قازاق بارعان جەرىندە ءجۇزى جارقىن بولىپ, ابىرويى ارتىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ەڭ جاقسىسىن سىيلاپ, ۇزاتىپ سالاتىنى – ەجەلگى ءداستۇر. «قالىڭ مال», «قىرىق جەتى», «جا­ساۋ», «كيىت», «بەس جاقسى», «ءولتى­رى», تاعى باسقا ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ, دالا زاڭىنا سايكەس دامىپ, تولىققان ءداستۇردىڭ بارىندە ۇساق-تۇيەك ەسكەرۋسىز ەشنارسە بولماعان, ەڭ باستىسى, قاي-قايسىسى دا قىز قادىرىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءباسى بيىك جورالعىلار. اتادان بالاعا جالعاسقان ۇلى جورال­عىلاردىڭ ءبىر جۇرناعى بولىپ جەتىپ, باعالى ەكسپوناتقا اينالعان بايلىقتىڭ ءبىرى – قالىڭدىق جاساۋىنىڭ ىشىندە «باستون» دەگەن اتقا يە بول­عان اققۋدىڭ مامىعىنان تىگىل­گەن ىشىك الماتىداعى مەم­لەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە ساق­تاۋلى تۇر. بۇل ىشىك مۋزەيدىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن ايرىقشا قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ قاتارىندا. مۋزەي قورىنداعى بىرەگەي كيىمنىڭ قۇندىلىعى تۋرالى زەرتتەۋ ماتەريالىندا مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەيبىتقالي قاقاباەۆ: «بىرىنشىدەن, قالىپتاسقان داستۇرگە ساي اڭ تەرى­سى­نەن ەمەس, قاۋىر­سىنى ج ۇلىنىپ, تەك قانا ما­مىعى قالدى­رىلعان اققۋ مامىعىنان تىگىلگەنىن, ەكىنشىدەن, ىشىك قا­زاق­تىڭ ءبىر­تۋار ۇلى, عۇلاما عالىم شو­قان ءۋا­ليحا­نوۆ­تىڭ ەسى­مىمەن ءتى­كەلەي باي­لا­نىستى ەكە­نىن» جازادى. ىشىك مۋزەيگە 1974 جى­­لى تاپ­سى­رىلعان. قىز تو­نى­نىڭ اق­قۋ ما­مى­عىنان تىگىلگەنىن ال­عاش بو­لىپ ايتقان – مەم­­لەكەتتىك ور­تالىق مۋ­زەي­دىڭ ديرەك­تورى نۇر­­سان ءالىمباي. ب.قا­قا­باەۆ شىڭعىس تورە مەن شور­مانوۆتاردىڭ قۇداندالىق قارىم-قا­تى­ناسىن تارقاتا كەلە, ىشىك­تىڭ شورمانوۆتار اۋلەتىنىڭ وتبا­سىلىق قۇندىلىعى رەتىندە ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىرعان ورتاق يگىلىگى بولعانىن ايتادى. شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ كىشى قىزى ءتاجىباي سول كەزدەگى باياناۋىل دۋانىنىڭ ايگىلى ءبيى شورماننىڭ نەمەرەسى ءامىر-تەمىر ءاۋجان ۇلىنا ۇزا­تىل­عاندا «بەس جاقسىنىڭ» قاتا­رىن­داعى ىشىك قىز جاساۋى­نا ار­نايى تىگىلگەن. ءتاجى­باي كەلىن بولىپ بوساعا ات­تا­عان­نان كەيىن ۇلپىلدەگەن ۇلپا تون شورمانوۆتار اۋلەتىنىڭ مەنشىگىنە وتەدى. وكىنىشكە قاراي, ءتاجىباي مەزگىلسىز قايتىس بولىپ, ءامىر-تەمىر شىڭعىس تورەنىڭ ءۇشىنشى ۇلى قوزىكەنىڭ قىزى بادەنگە ۇيلەنەدى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا اققۋ ىشىكتى بادەن قىزى ماقىشقا, ماقىش ءوزىنىڭ قايىنبيكەسى فاريحاعا, ۋاقىتى كەلگەندە فاريحا قىزى عافيفاعا تارتۋ ەتكەن. مۋزەي قورىندا تۇر­عان مامىق توننىڭ 140 جىلعا جۋىق تاريحى بار. و باستا قى­زىل بارقىتپەن تىستالعان تون كەيىن قايتا وڭدەۋدەن ءوتىپ, سول زامان­نىڭ ۇلگىسىنە ساي قوندىرما جەڭ, قىناما بەل ەتىلىپ, سىرتى سارعىش بوزجىبەك بارقىتقا اۋىستىرىلادى. تاريحشىلار قازاق سالت-داستۇرلەرىن جەتىك بىلگەن, مۇسىل­مانشا, ورىسشا ساۋاتتى بولعان شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ كيەلى قۇستى اتقىزۋى مۇمكىن ەمەستىگىن, سول كەزەڭدەردە كازاكتار مەن ورىس كەلىمسەكتەرىنىڭ قازاق جەرىندە جاساعان جارمەڭكەسىندە مولىنان ساتىلاتىن اققۋ مامىعىنان تون تىكتىرۋى تابۋلىق نورمامەن (قازاقتار اققۋدىڭ, بۇركىتتىڭ, ۇكىنىڭ قاۋىرسىنى مەن تىرناعىن تۇمار رەتىندە قولدانادى) قايشى كەلمەيتىندىكتەن قادىرلى قىزىنا وسىلايشا قىمبات سىي جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرمانبەت قيزاتوۆ