تۇرمەدەن كەيىن دە تىرشىلىك بار

اياق-قولى بالعاداي, تەپسە تەمىر ۇزەتىن دەنى ساۋ ادامنىڭ وزىنە كەي جاعدايدا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلماي جاتقاندا, كەزىندە قىلمىس جاساپ, سوتتالىپ, قايتا ورالعان ادامدى قوعام قالاي قابىلداماق؟ ويتكەنى, تە­مىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى ءتىر­شىلىكتىڭ ەرەجەسى مۇلدە بولەك ەكەنى بەلگىلى. وعان قامالعان جان بىرنەشە جىلدا ەركىندىكتەگى تۇرمىستىڭ جان-جاق­تى ەرەكشەلىگىن ۇمىتىپ, ءبىر عانا با­عىت­تاعى قاتاڭ تۇرمە كۇيىن ۇيرەنىپ جانە سوعان داعدىلانۋىنا تۋرا كەلەدى. سون­داي-اق, كوپ نارسەدەن قول ۇزۋگە, ۇمى­تۋعا ءماجبۇر بولادى. جۇمىس ءىس­تەۋ ەبىن جوعالتىپ, ادامدارمەن قا­رىم-قاتىناس جاساۋ مادەنيەتى ءتو­مەن­­­­د­ەيدى. ارينە, قوعامنان ەرىكسىز وق­­­شاۋلاندىرىلعاننان كەيىن جاعداي جاق­سى بولمايتىندىعى بەلگىلى, بىراق كىم بولسا دا قىلمىس جاسادى ما, جازاسىن تارتۋى ءتيىس. تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ دە نەگىزگى مىندەتى – سوتتالعاننىڭ بوستاندىققا شىققاندا قايتادان قىلمىس جاساماۋى ءۇشىن سوعان ساي الدىن الا جۇمىس ىستەۋ. سوندا جىل سايىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنان توپ-توپ بولىپ شىققان, ياعني بوستاندىقتىڭ نە ەكەنىن ۇمىتۋعا تاياپ قالعان جانداردى قوعام قالاي قارسى الماق؟ بارار جەرى قانداي بولماق؟ تۇرمەنىڭ قاتقىل تىرشىلىگىنە ەتى ابدەن ۇيرەنگەن ولار الداعى كۇندەرىنە ۇمىتپەن قاراۋدى جالعاستىرا الا ما؟ مىنە, ماسەلە ءمانى وسىندا. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي جاسالعان راقىمشىلىققا بايلانىس­تى ءبىراز سوتتالعاندار بوستاندىققا شى­عىپ جاتىر. دەمەك, تۇرمەدەن كەيىن دە ءومىر بار ەكەنىن ۇمىتۋعا بول­مايدى. ولار ءۇشىن ناعىز ءومىر ەندى باستالادى. ويتكەنى, تۇزەلدى دەپ ەسەپتەيمىز. تۇزەلگەندەر دۇرىس ءومىر ءسۇ­رەدى. ال ولاردىڭ قايتىپ قىلمىس جا­­ساماۋى ءۇشىن ەڭبەككە ارالاسقانى ءجون. جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ۇستىمىزدەگى جىل­­دىڭ قاڭتار ايىن قوسا العاندا, ەلى­مى­زدە ەڭبەككە جارامدى 18 731 سوت­تال­عان بار ەكەن, ولاردىڭ 17 403-ءى ەرلەر, 1328-ءى ايەلدەر. سول 19 مىڭعا جۋىق سوتتالعاننىڭ 12 655-ءى تۇزەۋ مە­كە­مەلەرىندە جۇمىسقا تارتىلعان. باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ كو­بى­نىڭ ماماندىقتارى جوق. مۇنداي كەم­ش­ى­لىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ءتۇز­ەۋ مەكەمەلەرىندە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. ماسەلەن, سونىڭ ارقاسىندا 2017 جىلى كاسىپكە دايىنداۋ ورتالىقتارى 54-كە جەتىپ, 2 975 ادامدى قامتىپتى. وسىعان وراي بۇگىندە ەڭبەككە جا­رام­­دى سوتتالعانداردى جۇمىسقا ور­نا­لاس­تىرۋ جوباسى باستالىپ كەت­تى. ءما­سە­لەن, 2018 جىلعا دەيىن سوتتال­عان­دار­دىڭ كەمىندە 75 پايىزى جۇمىسپەن قام­تىلۋى ءتيىس. مۇنىڭ ناقتى ناتيجەسى دە كورىنىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ءتۇر­مە­دەگىلەردى اقىلى جۇمىسقا ورنالاس­تىرۋ 51-دەن 67 پايىزعا وسكەن. ءتىپتى, كو­لونيالاردىڭ ىشىندە 207 كاسىپكەر ءون­دىرىس ورىندارىن اشىپتى. ال تۇرمەدەن بوساتىلاتىن ادامدار تاڭداعان تۇرعىلىقتى جەرiنە نەمەسە جۇ­مىس ورنىنا دەيiن تەگiن جول ءجۇ­رۋ­مەن, سونداي-اق قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى اۋماعىنىڭ شەگىندە جول ءجۇر­گەن­دە ازىق-ت ۇلىكپەن نە اقشامەن قام­تا­ماسىز ەتi­لەدi. مەكەمەدەن بوساتىلاتىن ادام­نىڭ ماۋسىم بويىنشا قاجەتتى كيى­مى, اياقكيىمى جانە ولاردى ساتىپ الۋ­عا قاراجاتى بولماعان جاعدايدا, ول بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن كيىممەن جانە اياقكيىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ولاردى تاماقپەن, كيiممەن, اياقكيiممەن قامتاماسىز ەتۋدi, سونداي-اق جول ءجۇ­رۋى­نە اقى تولەۋدى جازانى ورىندايتىن مەكەمە جۇزەگە اسىرادى. ولارعا وڭال­تۋعا جاردەمدەسەتىن مەملەكەتتىك مە­كە­مەلەردىڭ بايلانىس مالىمەتتەرى, سون­داي-اق تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە ت.ب. ورگاندارىنا ەسەپكە قويۋ ءتارتىبى كورسەتىلەدى. ءى جانە ءىى توپتاعى مۇگەدەكتەر, 63 جاستان اسقان ەرلەر جانە 58 جاستان اسقان ايەلدەر مۇگەدەكتەر جانە قارتتار ۇيلەرىنە جىبەرىلەدى. الەۋمەتتىك كو­مەك­كە مۇقتاج وزگە دە ادامدار الەۋ­مەت­­تىك بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا ءجى­بە­رىل­ەدى. ءسويتىپ, جالپى وتكەن جىل­دىڭ كور­سەتكىشىنە قاراساق, 5 230 (2015 ج. – 3 292) بوساپ شىققان ادام جۇمىسپەن قام­تىلعان ەكەن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە اتقارىلعان ءىس­تىڭ ناتيجەسىندە, ياعني تۇرمەدەن شىق­قان­­داردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ار­قا­سىندا ەسەپتە تۇرعان ادامداردىڭ قىل­مىس جاساۋى 30 پايىزعا ازايىپتى. ەندى 201­7 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىنان باستاپ باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا «قاقپا الدىنداعى كەزدەسۋ» اتتى جاڭا الەۋمەتتىك جوبا باستاۋ الدى. بۇل جوبانىڭ دا تۇپكى ماقساتى – تۇزەۋ مەكەمەلەرىنەن بوساتىلىپ جاتقان ادامدارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. وسىلايشا تۇرمەدەن كەيىنگى ومىرگە دە مەملەكەت تولىق جاعداي جاساپ وتىر. تەك سول مۇمكىندىكتى قولدان شىعارماۋ كەرەك-اق...