جاقىندا جارىققا شىققان بۇۇ-نىڭ «الەم ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى جانە بولاشاعى» اتتى ءداستۇرلى بايانداماسىندا ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى دامۋ قارقىنىنا وتە جوعارى باعا بەرىلىپ, 2017 جىلى بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7,7 پايىزعا جەتەتىندىگىنە بولجام جاسالىپتى. ال PwC (PricewaterhouseCoopers) ەكونوميستەرىنىڭ ايتۋىنشا, ازيا ۇستىمىزدەگى جىلى دا الەمنىڭ ەڭ جوعارى قارقىنمەن داميتىن ايماعى بولىپ قالماق, بىراق باستى نازار قىتايدان ۇندىستانعا اۋىساتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, جاھاندىق باسەكەدە ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى كوش باستادى.
جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن 7 ميللياردتىڭ ۇستىندەگى ادامزاتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامى قىتاي مەن ءۇندىستاندا تۇرادى. سوندىقتان بۇل ەكى الىپ ەلدىڭ الەم ەكونوميكاسىنا تيگىزەتىن ىقپالى ولشەۋسىز. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ون جىل كولەمىندە بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى دامۋدىڭ اسا جوعارى قارقىنىن كورسەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 1995 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا قىتايدا ورتاشا تابىس كولەمى ون ەسە وسسە, وسى كەزەڭدە ءۇندىستاندا ورتاشا تابىس مولشەرى ءتورت ەسە كوبەيگەن. ياعني, بۇل ەلدەردى مەكەندەيتىن ميلليونداعان ادامداردىڭ تابىسى ەسەلەنىپ, كەدەيشىلىك بۇعاۋىن بۇزىپ ءوتتى. الەۋەتى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى ەكىنشى, كەيبىر رەتتە, ءبىرىنشى ەكونوميكا اتانىپ جۇرگەن قحر-دىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالارى حاقىندا از ايتىلىپ تا, از جازىلىپ تا جۇرگەن جوق. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرگەن ەلدىڭ ەكسپورتقا نەگىزدەلگەن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى بولعاندىعى داۋسىز. بىلىكتى ساراپشىلار ءادىل اتاپ كورسەتكەندەي, بۇگىندە قىتاي «الەم شەبەرحاناسى» بولىپ تابىلادى.
ەكونوميكالىق الەۋەتى جاعىنان الەمدەگى كوشباسشى ۇشتىكتىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن العان ءۇندىستاننىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى قىتايدىڭ ءوزىن شاڭ قاپتىراتىن ءتۇرى بار. بەدەلدى «Forbes» جۋرنالىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى 2016 جىلى ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7,7 پايىزعا جەتكەندىگىن اتاپ كورسەتىپ, 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 7,8 پايىزدىق مەجەدەن اسادى دەگەن بولجام جاساپ وتىر. ءوتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنا دەيىن الەمدەگى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى ەڭ تومەن ەلدەردىڭ ءبىرى سانالىپ كەلگەن ءۇندىستاننىڭ بۇگىندە ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى بويىنشا الەمدىك كوشباسشىعا اينالۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ماسەلەن, 1950 جىلدان 90-شى جىلدارعا دەيىن ءۇندىستان ەكونوميكاسى جىل سايىن 3-3,7 پايىز دەڭگەيىندە عانا ءوسىمگە قول جەتكىزدى. بۇل كەزەڭدە جاپونيانىڭ ەكونوميكاسى 10 ەسە, وڭتۇستىك كورەيانىڭ ەكونوميكاسى 5 ەسە جوعارى قارقىنمەن دامىدى. ال سوڭعى جىلدارى قحر ەكونوميكاسى ىلگەرىلەگەن تۇردە 8 پايىزدىق وسىممەن دامىعان بولاتىن. ءسويتىپ, ءۇندىستاننىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋ ءداۋىرى 1991 جىلداردان باستاۋ الدى.
1991 جىلعا دەيىن ءۇندىستان ەكونوميكاسىندا ليتسەنزيالىق تالاپ ۇستەمدىك ەتتى. حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسى مۇلدە ماردىمسىز بولىپ, باسەكەلەستىك دامىمادى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىن تەجەپ, ءوندىرىستىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. ءۇندىستاننىڭ ەكونوميكالىق رەفورماسى 1990 جىلى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىندا ليتسەنزيالىق تالاپتاردى جويۋدان باستالدى. رەفورما باستالعاننان كەيىن ءبىر جىل وتەر-وتپەستەن ەلدەگى تاريفتەر تومەندەپ, ءۇندىستاننىڭ قارجى رىنوگى الەم كومپانيالارى ءۇشىن اشىلا باستادى. ماسەلەن, 1990 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان شەتەلدىك قارجى كولەمى نولگە جاقىن بولسا, 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 8 پايىزى مولشەرىنە دەيىن كوتەرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ەلدەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىمەن بىرگە, قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى كەڭىنەن ورىستەي باستادى. اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ءۇندىستاننىڭ جاس ينجەنەرلەرى باتىستىڭ قىزمەت كورسەتۋ, اسىرەسە, اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن ءوز ەلدەرىنە اكەلىپ, جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرگە بەيىمدەپ, جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزە باستادى.
ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ شارىقتاۋ قارقىنى 2014 جىلى باستالعان رەفورمالاردان كەيىن ايشىقتى كورىنىس تاپتى. ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي سول جىلدىڭ تامىز ايىندا ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قۇرمەتىنە وتكەن سالتاناتتى جيىندا ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باعدارلامالىق بايانداماسىن جاسادى. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى يدەياسى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساي وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا تەتىكتەرىن تابۋ بولىپ تابىلادى. شىن مانىندە نارەندرا ءموديدىڭ بۇل باعدارلامالىق ءسوزى تاۋەلسىز ءۇندىستان تاريحىنداعى «نەرۋ-گاندي اۋلەتى» ءداۋىرىنىڭ اياقتالعانىن جاريا ەتتى.
2015 جىلدى ءۇندىستان ۇكىمەتى جاڭا بەتبۇرىسپەن باستادى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىندا ن.مودي ۇكىمەتى ەلدە 1950 جىلدان بەرى 12 بەسجىلدىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىن توقتاتتى. ونىڭ ورنىنا جاڭا مەملەكەتتىك مەكەمە – ءۇندىستاننىڭ ۇلتتىق ترانسفورماتسيا ينستيتۋتىن ء(ۇۇتي) قۇردى. ءۇۇتي-ءدىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكونوميكا جانە ساياساتتىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرى بويىنشا ستراتەگيالىق جانە تەحنولوگيالىق ۇسىنىستار مەن جوبالار بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى. باق وكىلدەرى «مودينوميكا» دەپ اتايتىن نارەندرا مودي ۇكىمەتى رەفورماسىنىڭ نەگىزى ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم مەن ونەركاسىپتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى ەلدەگى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان ەڭ وزەكتى پروبلەما. توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مودي رەفورماسى مەملەكەت قارجىسىن بولۋدە ءبىرىنشى كەزەكتە, ارينە, قورعانىس سالاسىنان كەيىن ينفراقۇرىلىمعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە 2015-2016 جىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە قورعانىس سالاسىنا بولىنگەن قارجى 18,9 پايىزدى قۇراعانىن ايتا كەتكەن ءجون. قازىر ءۇندىستاننىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنەن ينفراقۇرىلىمعا, ونىڭ ىشىندە, ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك قارجى ەسەلەنە ءتۇستى. Financial Times ساراپشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا, الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن ءۇندىستان ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن دامۋعا زور مۇمكىندىك العان.
قالاي بولعاندا دا, قازىرگى تاڭدا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى الەمدىك بايگەنى باستاپ تۇر. بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدىڭ نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا جوعارى دامۋ قارقىنىن ۇستايتىندىعىنا تولىق جاعداي بار. اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەت ەل ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا قولبايلاۋ بولىپ كەلگەن بارلىق كەدەرگىنى جويدى. بۇگىندە ءۇندىستان ەكونوميكاسى اشىقتىعى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى ورىنداردى يەلەنەدى. سونىمەن بىرگە, قازىر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جاعىنان الەمدىك كوشباسشىلىققا تالاسىپ كەلە جاتقان ەكى الىپ مەملەكەت – قىتاي مەن ءۇندىستان اراسىنداعى باسەكەلەستىكتە ءۇندىستان پايداسىنا شەشىلەتىن بىرقاتار وزەكتى فاكتورلار بار.
«الەم شەبەرحاناسى» اتانعان قىتايدا الداعى ۋاقىتتا ارزان جۇمىس كۇشىنە دەگەن تاپشىلىق ورىن الۋى مۇمكىن. ۇزاق جىلداردان بەرى بۇل ەلدە جۇرگىزىلىپ كەلگەن «ءبىر وتباسىنا – ءبىر بالا» اتتى دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ سالقىنى ەندى باستالماق. بۇگىندە قىتايداعى ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىنداردان زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن قارتتار ۇلەسى اسىپ كەتكەن كورىنەدى. بۇل ەكونوميكالىق وسىمگە كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگىن, تيگىزىپ تە وتىرعاندىعىن اسپاناستى ەلىنىڭ عالىمدارى اشىق ايتىپ, دابىل قاعۋدا. وسىعان بايلانىستى ەل بيلىگى وتباسىن شەكتەۋ شارالارىنان باس تارتتى. بىراق ەلدە ۇزاق ۋاقىت ۇستەمدىك قۇرعان «ءبىر وتباسىنا – ءبىر بالا» ساياساتىنىڭ سالقىنى قحر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن ءبىراز ۋاقىت تەجەيتىن سياقتى. ال ءۇندىستاندا كەرىسىنشە, دەموگرافيالىق احۋال بارىنشا جوعارى قارقىنمەن وسۋدە. كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان ەكونوميكانىڭ ارزان جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىسى ەسەلەي قاناعاتتاندىرىلۋدا. 2015 جىلعى ساناقتىڭ دەرەگى بويىنشا, قحر حالقىنىڭ سانى 1 ميلليارد 370 ميلليون ادامعا جەتسە, ۇندىستانداعى ادام سانى 1 ميلليارد 250 ميلليوننان اسىپ جىعىلعان بولاتىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەندى ءبىر-ەكى جىلدا حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى قحر-دى باسىپ وزاتىن كورىنەدى.
ءۇندىستاندى ۇزاق ۋاقىت بوداندىقتا ۇستاعان بريتانيا يمپەرياسى بۇل ەلگە ءوزىنىڭ بىرقاتار وركەنيەت ونەگەلەرىن دە مۇرا ەتىپ كەتتى. اتاپ ايتقاندا, ءۇندىستاندا جوعارى دەموكراتيا مەن پارلامەنتتىك بيلىك جۇيەسى كوپ ۇلتتى ۇلكەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزۋدە. سونىمەن بىرگە, بريتانيا بۇل ەلگە بارلىق ايماقتى بايلانىستىراتىن اسا زور الەۋەتتى تەمىر جول تورابىن جاساپ بەردى. ءۇندىستان تەمىر جول جۇيەسى قازىر دامىعان ەكونوميكانىڭ شىن مانىندەگى كۇرەتامىرىنا اينالعان. ەڭ باستىسى, ۇندىلەر بۇگىندە يمپەريا زورلىقتىڭ كۇشىمەن كىرگىزگەن اعىلشىن ءتىلىنىڭ يگىلىگىن مولىنان كورۋدە. اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ءۇندىنىڭ جاس ماماندارى بۇگىنگى عىلىم نەگىزى بولىپ تابىلاتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيانى تەز يگەرىپ, عىلىم سالاسىندا وزدەرىنىڭ ايشىقتى ورىندارىن ويىپ الۋدا. قازىر الەمدىك عىلىم سالاسىندا نانو جەتىستىكتەردىڭ مايىن ىشكەن جاس ءۇندى ينجەنەرلەرى كوش باستاپ تۇر. پاتريوتتىق سەزىمدەرى باسىم جاس عالىمدار عىلىم مەن تەحنولوگيا جاڭالىقتارىن ەلدەرىنە يمپورتتاۋدا. ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيا, عارىشتىق بايلانىس جۇيەسى, فارماتسەۆتيكا سالالارى بويىنشا ءۇندىستان الەمدىك كوشباسشىلىق بيىككە كوتەرىلىپتى.
جاھاندىق ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتە اسىقپاي, داۋرىقپاي بيىك مەجەلەردى بىرتىندەپ باعىندىرىپ, الدىڭعى ۇشتىكتىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن العان ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى وسىنداي. نارەندرا مودي ۇكىمەتى كۇن تارتىبىنە قويعان ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, وزىق عىلىمي تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن وندىرىسكە ەنگىزۋ, شەتەل ينۆەستيتسياسىنا جول اشۋ ماقساتىنداعى رەفورمالار ءۇندى فيلوسوفياسى نەگىزىندە بايسالدىلىقپەن ءىس جۇزىنە اسىرىلا بەرەتىن بولسا, ءۇندىستاننىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى الار اسۋىنىڭ اسقارالى بولاتىنى انىق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
