دۇرىس جولمەن كەلە جاتىرمىز
ءبىز ەلىمىز ومىرىندەگى تاريحي وقيعانىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ وتىرمىز. وسىعان وراي كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارمەن بايلانىستى ساياسي پروتسەستەردىڭ قازاقستاندىق كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالا كەتسەم دەيمىن.
ەڭ الدىمەن, بۇل – ونىڭ دايەكتىلىگى. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ەلدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ الداعى رەفورمالاردىڭ باستى باعىتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا پارلامەنت كونستيتۋتسياعا باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك نىسانىن ساقتاي كەلە, وكىلەتتىكتەردىڭ ءبىراز بولىگىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرە وتىرىپ, وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
ەكىنشىدەن, پارلامەنت شەشىمىنىڭ قازاقستان حالقىمەن تىكەلەي بايلانىسى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما تۋرالى ەلباسىنىڭ باستاماسىنان كەيىن بەلگىلى ۋاقىت ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ ءاربىر ازاماتىنا الداعى رەفورمانىڭ ماعىناسى مەن مازمۇنى بويىنشا ءوز ۇسىنىستارى مەن ەسكەرتۋلەرىن بەرۋ مۇمكىندىگى بولدى.
ۇشىنشىدەن, بۇل – الەمنىڭ ساياسي تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قادام. ەلباسى پارلامەنتتىڭ ءرولىن جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ۇكىمەتتىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بۇل رەفورمانى دەر كەزىندە قولعا الدى. بۇل ارادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز ەركىمەن ءوزىنىڭ كەيبىر وكىلەتتىكتەرىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرگەنىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك.
بۇل فاكتورلاردىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى كوشباسشى ەكەندىگىن جانە ەلىمىزدىڭ دەموكراتيا جولىمەن كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى.
اقان بيجانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
جاۋاپكەرشىلىك ارتادى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋ تۋرالى ايتقان ۇسىنىسى جالپىحالىقتىق ساراپتاۋدان ءوتىپ, بارشانىڭ ويىنان شىقتى. ەلباسىنىڭ بۇل ۇسىنىسى ەل باسقارۋداعى دەموكراتيالىق باعىتتى ۇستانۋدى كوزدەيدى. قازىرگى تاڭداعى ەل باسقارۋداعى دەموكراتيا قاعيدالارىن ۇستانۋ جالپى الەم دامۋىنداعى دۇرىس باعىت ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋلارىندا, ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا ول تۋرالى جان-جاقتى ايتىلعان بولاتىن. سول ۇسىنىستار پارلامەنتتە قىزۋ تالقىلاندى.
بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ تۋرالى العا قويعان تاپسىرماسى بار. ول ءۇشىن ەلىمىزدە باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. بۇل جەردە پرەزيدەنت پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرە وتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەگەن ەدى. ۇكىمەت ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى موينىنا الىپ, سونى ويداعىداي جۇرگىزەدى جانە ونىڭ دۇرىس جۇزەگە اسۋىنا جاۋاپكەرشىلىگى ارتا تۇسەدى.
زاڭ شىعارۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە, پارلامەنتتىڭ دەڭگەيى, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوتەرىلەدى, پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى بايلانىس جۇيەلى قالىپقا تۇسەدى. پارلامەنت ەندىگى جەردە ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى ۇكىمەتتەن سۇراي الادى. ياعني, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ بىرلەسە اتقاراتىن جۇمىسى ۇيلەسىمدى بولادى, ەكى ورتالىق ورگان ۇيىمشىلدىقپەن جۇمىس ونەگەسىن كورسەتەدى دەگەن سەنىم بار. وزگەرىستەردى حالىقتىڭ ءتۇسىنىپ, قولداعانىنا ءبىز دە ريزامىز.
باقتىباي شەلپەكوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
ورتاق مۇددەگە ساي وزگەرىس
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. وندا ەل تالقىسىنان وتكەن, جۇمىس توبى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرعان ماسەلەلەر باستى نازاردا بولدى.
جالپى, ەلىمىزدە قولعا الىنعان بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, حالىقتىق بيلىكتى كۇشەيتۋ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي بولۋى ءتيىس.
ماسەلەن, 41-باپتىڭ 2-تارماعىنا ەلدىڭ پرەزيدەنتتىگىنەن ۇمىتكەرلەر ءۇشىن جوعارى ءبىلىمىنىڭ بولۋىن ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەۋگە قاتىستى وزگەرىس ەنگىزىلەدى. سونداي-اق, حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار بويىنشا دا بىرقاتار تولىقتىرۋلار ۇسىنىلدى.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى بەس جىل مەرزىمگە قىزمەتكە سايلاۋدى جانە ونى قىزمەتىنەن بوساتۋدى پارلامەنت سەناتىنىڭ ەرەكشە قاراۋىنا جاتقىزۋ ماسەلەسى اتا زاڭدا كوزدەلمەك. بۇل ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا بەكىتۋدى, نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىندا بەكىتىلگەن ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعىن ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تانۋدى بىلدىرەدى.
انار جايىلعانوۆا,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
تەرەزەمىزدى تەڭەستىرە تۇسەدى
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىنا, جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقالى تۇرعانىن كورسەتەدى. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدانۋى ەلىمىزدى حالىقارالىق تۇرعىدا دارەجە-دەڭگەيىن كوتەردى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
وسىلايشا, كونستيتۋتسيالىق رەفورما يدەياسىنا ۇيىسۋ ارقىلى قازاقستان قوعامدىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا قاراي كەزەڭ-كەزەڭمەن ىلگەرى باسۋدا. سونىمەن قاتار, ەلباسى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى ءمانى مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ءتارتىبى دە تياناقتالىپ, كەمەلدى كەلەشەككە جەتەلەيتىن باتىل شەشىمدەر قابىلداندى دەپ سانايمىن.
اسىرەسە, ەل ازاماتتارىنىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعىنىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدا قورعالۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن ماڭىزى زور ۇسىنىستار كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ءتىپتى, ادام قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى پاريج كەلىسىمى نەگىزدەرىنە ساي كەلەتىن تالاپ-تىلەكتەر زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى ءارى مۇنداي قادامدار حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمىنان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدەمىن.
بۇعان قوسا, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇيەسىن نىعايتا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ەل مەن جەردىڭ ءبىرتۇتاستىعىنا كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەرىلەتىن كەپىلدىك تاعى دا بەكەمدەنە ءتۇستى. بۇلار – ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر.
سۆەتلانا بىچكوۆا,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
دەموكراتيالىق ەۆوليۋتسيا جەمىسى
جالپى, بىزدە كونستيتۋتسياعا بۇعان دەيىن ءۇش رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. ءبىرىنشى وزگەرىستەر 1998 جىلى ەنگىزىلسە, ەكىنشى وزگەرىستەر 2007 جىلى, ءۇشىنشى وزگەرىستەر 2011 جىلى ەنگىزىلدى. ال وسى جولى كونستيتۋتسياعا ءتورتىنشى رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىر.
نەگە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى دەگەن جالپى سۇراق تۋادى. ونىڭ سەبەبى – قوعام ۇنەمى جاڭارۋ ۇستىندە. 1995 جىلى كونستيتۋتسيا قابىلدانعان كەزدەگى ۆەرتيكالدى پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ كۇشەيتىلۋى قازاقستان ءۇشىن اسا ۇلكەن قاجەتتىلىك بولدى. ەكونوميكالىق, قارجىلىق, قۇرىلىس ماسەلەلەرى سياقتى كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى تەز ارادا شەشۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان دا, وتپەلى, ياعني ءترانزيتتى كەزەڭدە جىلدام, ءتيىمدى ۆەرتيكالدىك بيلىكتىڭ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءرولىن اتقارۋ زاڭدى بولدى.
ەندى قازىر قوعام بىرتىندەپ دەموكراتيالانىپ كەلە جاتىر. ال دەموكراتيالىق جۇيە نەگە كەرەك دەسەڭىز, بۇرىنعى قاتاڭ اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك ۆەرتيكالدى باسقارۋ جۇيەسى قازىر كەي جاعدايدا جۇمىس ىستەمەيدى. ويتكەنى, قازاقستان قوعامى دەموكراتيالىق بوستاندىقتارعا ءزارۋ بولا باستادى. جالپى, ليبەرالدىق قوعامدا ادامعا قاجەتتى بوستاندىقتار, اسىرەسە, ەكونوميكالىق بوستاندىق كۇشتى بولۋى كەرەك. ال اكىمشىلدىك جۇيە كۇشتى بولىپ تۇرعاندا ەكونوميكالىق بوستاندىقتاردىڭ دامۋىنا بوگەت جاسايدى. سوندىقتان, اكىمشىلدىك جۇيەنى نەعۇرلىم السىرەتىپ, سولعۇرلىم پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت ەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ, باسقا دا بارلىق بيلىكتىڭ ءرولىن كۇشەيتە بەرسە, قوعام دامىماي قالادى. سول ءۇشىن دە قازىر پارلامەنتاريزمنىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى.
پارلامەنت اتقارۋشى بيلىكتى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, ونىڭ ءاربىر ءىسىن باقىلاپ وتىرۋى كەرەك. سەبەبى, جەمقورلىق سياقتى ءتۇرلى جاعىمسىز قۇبىلىستار وسى اكىمشىلىك جۇيەدە كوپ بولادى.
قازىر الەمدەگى دامىعان وزىق مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ ساياسي جۇيەسى – دەموكراتيالىق جۇيە. سەبەبى, دەموكراتيالىق جۇيە ەكونوميكالىق بوستاندىقتارعا جول اشادى. بۇل الەمدىك تاجىريبە, الەمدىك ءۇردىس. ەگەر ءبىز الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى دامىعان ەلدەردەن ارتتا قالعىمىز كەلمەسە, شىن ءمانىندە, دەموكراتيالىق جۇيەگە كوشۋىمىز كەرەك. مىسالى, الەمدە 194 تاۋەلسىز مەملەكەت بولسا, سونىڭ 150-گە جۋىعى دەموكراتيالىق ساياسي ءجۇيەنى تاڭداپ العان. بۇل بەكەردەن بەكەر ەمەس. قازاقستان الەمدىك دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنىنا قوسىلىپ وتىر. جالپى, دەموكراتيالاندىرۋ تولقىندارى ءحىح عاسىردىڭ باس كەزىنەن-اق باستالعان.
سوندىقتان, ءوزىمىزدى اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, يتاليا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنان كورگىمىز كەلگەندىكتەن دە, ساياسي ءجۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ادام بوستاندىقتا بولماي, ماتەريالدىق بايلىق كەلمەيدى. ازاماتتاردىڭ ساياسي بوستاندىعىنىڭ, كوزقاراس بوستاندىعىنىڭ بولۋى ءتۇپتىڭ-ءتۇبىندە ادامنىڭ ەكونوميكالىق بوستاندىعىنا جول اشادى ەكەن. ال ەكونوميكالىق بوستاندىق ادامنىڭ ءتيىمدى ەڭبەك ەتۋىنە, بايلىق جاساۋىنا جول اشادى. قوعامنىڭ نەعۇرلىم ءادىلەتتى بولا تۇسۋىنە جول اشادى.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ ءبىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا ەندى ءاربىر باعدارلاما ءۇشىن ۇكىمەت ءوزى جاۋاپ بەرىپ, ولاردى تىكەلەي ءوزى ىسكە اسىرماق. ەگەر سول مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە اسپاي جاتسا, ۇكىمەت ءمۇشەلەرى جاۋاپتى بولماق. ونداي باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرماعان ۇكىمەت مۇشەسىن پارلامەنت ۇشتەن ءبىر داۋىسپەن قىزمەتتەن الۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ۇسىنىس تا بەرە الادى. بۇرىن پارلامەنتتە ونداي قۇقىق بولمايتىن. ال ۇشتەن ەكى داۋىسپەن ونى ۇكىمەتتەن شىعارىپ تاستاۋعا دەيىن پرەزيدەنتكە ۇسىنىس ايتا الادى. وسىنىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىڭ پارلامەنت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە تۇسپەك.
مىنە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا, قوعامداعى ءومىردىڭ بۇگىنگى اعىمىنا ساي قازاقستان قوعامىن قۇرۋعا كومەكتەسەتىنى داۋسىز. سوندىقتان, ءبىز وسىنداي قازاقستاندىق دەموكراتيالىق ەۆوليۋتسيانى قۋاتتاۋعا ءتيىسپىز.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور
الماتى
