جاس بۋىن جانە كاسىپكەرلىك مەنتاليتەت

  وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەت 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىن بەكىتكەنى بەلگىلى. بۇل باعدارلاما قانشالىقتى ناتيجە بەرمەك؟ بۇعان دەيىنگى باعدارلامالاردان ارتىقشىلىقتارى قانداي؟ وسى تەكتەس ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك. كاسىپكەرلەردىڭ ءمۇد­دەسىن قورعاي­تىن, حالىق­تى جۇمىسپەن قامتۋعا باعىت­تالعان باعدارلاما­لار بۇعان دە­يىن دە بول­عان. اڭگىمەنى جاڭا باع­دار­لامانىڭ ەرەكشەلىكتەرى­نەن باستايىق. – جاڭا باعدارلامادا ازاماتتارعا كاسىبي جانە تەحنيكالىق ءبىلىم الۋعا, جۇمىسقا ورنالاسۋعا ءمۇم­كىندىك بەرە­تىن تەتىكتەر قاراس­تىرىلعان. بۇل, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردەگى جاستار ءۇشىن جاقسى مۇمكىن­دىك دەپ ويلايمىن. دۇرىس جولعا قويىلعان جاعدايدا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا دا, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ­عا دا جول اشىلادى. جال­پى, كاسىپكەرلىك پەن بيزنەس دەگەنىمىز – قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن, سول ارقىلى ءوزى دە تابىسقا كەنەلەتىن قوعامنىڭ ءبىر كاتەگورياسى. ال مەملەكەت بولسا بيزنەس پەن قوعامنىڭ اراسىن ۇيلەستىرۋمەن اينالىسادى. ءار تاراپ ءوزىنىڭ مىندەتىن دۇرىس اتقارسا, بۇل بارلىعى ءۇشىن دە ءتيىمدى بولادى. بىرەۋىنىڭ جۇمىسىندا كەمشىلىك كوپ بولسا, جۇمىس مۇلدە تەجەلىپ قالۋى ىقتيمال, – دەيدى كاسىپكەر دانيار تۇياقباەۆ. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان ءالى جاس مەملەكەت بولعاندىقتان, بيزنەس ءجۇر­گىزۋ, ونى مەملەكەت تاراپى­­نان رەتتەۋ ىسىندە ءالى دە شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر از ەمەس. دامىعان مەم­لەكەت­تەردىڭ بارلىعى مۇنداي كەزەڭ­ن­ەن وتكەن, ۇزاق مەرزىمدى جوسپار قۇر­عان. كاسىپكەر جاڭا باعدارلامانى تەو­ريا­لىق جاعىنان ءمىنسىز دەپ سانايدى. مۇنداي اۋقىمدى دۇنيەنى جاساۋ ءۇشىن كوپتەگەن ماماندار تەرەڭ تالداۋ جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزگەنى تۇسىنىكتى. ەگەر جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءتيىمدى جولعا قويا السا, ول جەمىس بەرۋگە ءتيىس. – جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ ءۇشىن بيزنەستىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك. ماسەلەن, سالىق تولەمدەرىنە قاتىستى جەڭىلدىك­تەر جاسالسا, بيزنەس­تى ىنتالاندىرۋ­عا ءبىرشا­ما ىقپال ەتەر ەدى. سونى­مەن قاتار, باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى دا ءجىتى باقىلانۋعا ءتيىس. اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي جوسپاردىڭ اسىرا ورىن­دالعانى تۋرالى جالعان اقپار بەرۋىنە جول بەرىلمەۋى كەرەك, – دەيدى دانيار تۇياقباەۆ. NID كومپانياسىنىڭ بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتورى, بيزنەس-ترەنەر ايبەك سىدىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا باعدارلامانىڭ باس­تى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – مامانداردى وقىتۋ جانە قايتا وقىتۋ­عا كوڭىل بولىنگەنى. سونىمەن قاتار, ەڭبەك رەسۋرسى كوپ شوعىرلانعان ءوڭىر­لەردىڭ حالقىن باسقا وڭىرلەرگە ەرىك­تى تۇردە كوشىرۋ ماسەلەسىن دە اتاپ وتكەن ءجون. قارجىلاي قولداۋ كور­سەتۋدى قولعا الۋ ارقىلى مەملەكەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جاڭا قارقىن­مەن كىرىستى دەۋگە بولادى. – جاڭادان ءىس باستاعان كاسىپ­كەر­­لەرگە, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشى­لى­عى سالاسىنداعى جەكە كاسىپكەر­لەر­گە شا­عىن نەسيە بەرۋ يدەياسى بۇل باع­دار­لامانىڭ باستى ارتىقشى­لىقتارىنىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن,– دەيدى ول. جالپى, جاڭا باعدارلاما حالىق­تىڭ بارلىعىن ءبىر­دەي كاسىپكەر ەتىپ شىعارادى دەۋگە بولمايدى. بۇل – قيال بولار ەدى. ەگەر 100 ادام­نىڭ ءىشىن­دە ءۇش-تورتەۋى جەكە كاسىبىن ءدوڭ­گەلەتىپ اكەتسە, وندا قازاقستاندى الەم­دەگى دامىعان ون ەلدىڭ قاتارى­نا قوسا بەرۋگە بولار ەدى. بۇل – الەمدىك ءتاجى­ري­بەدەن تۋىن­داعان مىسال. – قازاقستاندا شاعىن نەمەسە ءىرى بيزنەس سۋبەكتى­لە­رىنىڭ مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتىپ, قارجىلاي كومەك سۇراپ وتىرۋى ادەتكە اينالعان. شىندىعىندا, مىقتى بيزنەس مەملەكەتكە تاۋەلدى بولماۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىڭ مىندەتى بيزنەستىڭ جۇمىسىن رەتتەپ وتىرۋ, ءتۇرلى شارالارمەن قولداۋ ەكەنى تۇسىنىكتى, ارينە. الايدا, كاسىپكەرلەردىڭ بيلىككە قاراپ الاقان جايىپ وتىرۋى, جەكە كاسىبىن باستاي سالىسىمەن تاپسىرىس پەن گرانتتان دامەلەنگەنى دۇرىس ەمەس. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى وركەنيەتتى بيزنەس ورتا قۇرعىسى كەلمەيدى, 5-10 جىلدان كەيىن تابىس اكەلەتىن بيز­نەسپەن شۇعىلدانۋعا ەرىنەدى, ءارى كەتسە 1-2 جىلدا پاي­داعا كەنەلگىسى كەلەدى, – دەيدى ايبەك سيديقوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر وزدەرىنىڭ اتاق-بەدەلىن قالىپتاستىرۋعا, بيزنەستىڭ ەرەجەسى مەن زاڭ­دى­لىقتارىن قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. بۇل ورايدا, وتاندىق كاسىپكەرلەرگە شەتەلدىك ارىپتەستەرىنەن كوپ نارسە ۇيرەنۋ كەرەك. بيزنەس پەن كاسىپكەرلىك دەگەننىڭ ءوزى دايىن اسقا تىك قاسىق بولۋ ەمەس, تاۋەكەلدەرگە دايىن بولۋدى تالاپ ەتەدى. ال ءبىزدىڭ حالىق كوپ قينالماي اقشا تابۋعا بەيىل. كا­سىپ­كەر اتانىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى بۇعان دەيىن وسى­لاي جۇمىس ىستەپ كەلگەنىن دە جاسىرۋعا بولمايدى. الاي­دا, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس, ەل ەكو­نو­­ميكاسىندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر قازىر ونداي ارە­ك­ەتكە مۇمكىندىك بەرمەيدى. – حالىق قالعىپ-مۇلگىگەن كۇيدەن ويانىپ, ەندى ەش نارسە بۇرىنعىداي بولمايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. جاڭا ءداۋىر كەلدى, جاڭا تالاپتار تۋىندادى. ەلىمىز جاھاندىق ەكونوميكامەن ىقپالداسقىسى كەلسە, سول تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. ياعني, وعان وتاندىق كاسىپكەرلەر دە بەيىمدەلۋگە مىندەتتى. وعان مەملەكەت تە قولداۋ كورسەتىپ وتىر, – دەيدى بيزنەس-ترەنەر. كاسىپكەرلەردىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭا باعدارلاما ءتيىمدى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا ەلىمىزدە تۇتىنۋشىلىق مەنتاليتەت ەمەس, كاسىپكەرلىك مەنتاليتەت قالىپتاسىپ, جاڭا كوزقاراستاعى ۇرپاق ءوسىپ شىعادى. وسىلايشا, بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە بيزنەس پەن كاسىپكەرلىك دامىعان ەلگە اينالۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سوندا عانا قازاقتىڭ دجوبس, گەيتستەرى پايدا بولۋى مۇمكىن. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»