ونەر – ءوزىڭدى ماڭگى ىزدەۋ

ايگىلى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇرامىندا ونەر كورسەتكەن تانىمال ءانشى مايرا نۇركەنوۆا قازاق ەستراداسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى تۋرالى وي تولعايدى. – مايرا حانىم, ساحنادا ورىن­داعان العاشقى ءانىڭىز ەسى­ڭىز­دە مە؟ – حالىققا «تاماشا» تەلە­باع­د­ارلاماسى ارقىلى ەركەن سلەتدينوۆ اعامىزدىڭ «قار جاۋىپ تۇر دالادا» انىمەن تانىل­دىم. ءاندى كۋرستاس ارىپتەسىم گۇل­زيرا ەكەۋمىز ورىندادىق. ول ۋاقىتتا جاستار يسپاننىڭ ءاي­گىلى «باككارا» پوپ-توبى شىر­قاعان اندەرگە تامساناتىن. اڭىز­عا اينالعان دۋەتتىڭ ونەر­ىنە ءسۇي­سىن­گەن بىزدەر سولارداي تا­نى­مال­دىق­قا يە بولۋ ءۇشىن جانى­مىز­دى سال­دىق. 1991 جىلعى جا­ڭا جىل كەشىندە وسى بەينەمىز ءوز­گە­شە ورنەكپەن تارا­دى. جالپى, قوس داۋىسپەن ءان سا­ل­ۋ ءداستۇرى سول ۋا­قىتتان باس­­تاۋ الدى. بىردە اقىن يسرايىل سا­پار­باي اعامىز ماعان: «جا­قىن­دا «ءجۇ­­رەككە جۇرەك ءتىل قا­تار» دەگەن ءبىر جاڭا ءان جازدىم. وسى ءان سە­نىڭ داۋىسىڭا, تا­بيعاتىڭا ساي كە­لەتىندىكتەن ءوزى­ڭە قولقا سال­عىم كەلىپ وتىر. مۋزىكاسى دا, ءما­تىنى دە وزىمدىكى. بىراق مۇنى ەر ادام­نىڭ داۋسىمەن قوسىلىپ ورىن­­داۋ­ىڭ كەرەك», – دەدى. كەيىن ارىپتەسىم ماحمۇت توي­كەنوۆ ەكەۋمىز شىرقاعان سول ءان تەلەەكران ارقىلى قازاق­ستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارادى. مۇنان سوڭ ي.ساپارباي ءبىز­گە ارناپ 1999 جىلى ەكىنشى ءانىن جازدى. ول «سۇلۋلىق سا­زى» دەپ اتالادى. الماتىدا وت­با­سىمىزبەن كونتسەرت بەردىك. بەل­گىلى سازگەر مارقۇم ەرجان س­ەرىكباەۆ «ەكى جۇرەك» ءانىن تارتۋ ەتتى. ب.قۇسايىنوۆتىڭ «تى, مويا مەچتا», م.شاحانوۆتىڭ «وتىرار قامالى» اندەرىن, ال اقىن­نىڭ اۆتورلىق كەشىندە «جۇ­بايلار جىرىن» ۇسىندىق. «جەر-انا» ءانىن قوسقاندا, دۋەت­پەن ورىندالعان اندەردىڭ باس-اياعى – ون شاقتى. – ەسترادادا اۋەنى اۋلەكى, ءما­تىنى ءمانسىز اندەر قاپتاپ كەت­تى دەگەن قازىرگى سىني ءپى­كىر­لەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇرىن جاڭا اندەر ارنايى مامانداردان قۇرىلعان كو­ميسسيانىڭ ىرىكتەۋىنەن وتە­تىن. ءاننىڭ ءماتىنىن, اۋەنىن, ورىن­دالۋ شەبەرلىگىن بىرنەشە رەت ەلەپ-ەكشەگەن سوڭ عانا جا­ريا­لاۋعا رۇقسات ەتىلەتىن. ونى ەفير­گە جىبەرۋگە بولا ما, بولماي ما, ءاننىڭ تاعدىرىن سولار شە­شەتىن. بۇگىندە وسىنىڭ جوق­تى­عىنان قازاق ەستراداسى زارداپ شەگۋدە. تەلەارنالار, راديو ءانشى­لەر­گە اجەپتاۋىر قالاماقى ءتو­لەيتىن. بۇگىندە ول دا جوق. كە­رى­سىن­شە, ءوزىڭ قالتاڭنان شى­عىن­دا­لۋىڭا تۋرا كەلەدى. – شىعارماشىلىعىڭىز­دىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟ – ەرەكشەلىگىم, شىعار­ما­شى­لىعىمدى 1978-1980, 1990-2000 جانە 2000 جىلدان بەرى قا­راي­عى ۋاقىت دەپ ءۇش كەزەڭگە ءبو­لىپ قاراستىرۋىما بولادى. ...حالىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن ءشامشى قالداياقوۆ, بەكەن جا­ماقاەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, نۇر­عي­سا تىلەنديەۆ سىندى بەل­­­گىلى كومپوزيتورلاردىڭ ءان­دە­رىن ورىن­­­دادىم. بەرتىن كەلە رە­پە­ر­تۋارىم كەڭەيىپ, الەمدىك تا­نى­مال جۇلدىزداردىڭ حالىق ارا­­سىنا كەڭ تاراعان حيت ءان­دە­رىن ورىنداعان ساتتەرىم دە جوق ەمەس. يتاليان, فرانتسۋز, قى­تاي, پور­تۋگال, يسپان, جاپون ءتىل­دە­رىن­دە ءان سالامىن. – حالىقارالىق, رەس­پۋب­لي­كالىق بايقاۋلار مەن فەس­تي­ۆالداردىڭ كوپتىگى سونداي, ءبۇ­­گىندە ولاردىڭ ەسەبىنەن جا­ڭى­­­لىساسىز. جالپى, ءوزىڭىز ونەر يەسىنىڭ شەبەرلىگىن باي­قاۋ ن­ا­تيجەسىمەن باعالاۋعا قا­لاي قا­­را­يسىز؟ – مىسالى, 1985 جىلى مەن رەسپۋبليكالىق «جىگەر» باي­قاۋ­ىنا قاتىسىپ, لاۋرەات اتاندىم. سودان سوڭ 1990 جىلى شۆەي­تسارياداعى سۇڭعاق بويلى انشىلەردىڭ حالىقارالىق فە­س­­تي­ۆالىندە جۇماعۇل قىدى­را­ليەۆ­تىڭ مەنىڭ داۋىسىما ارناپ جا­زعان «ەگىز لەبىز» ءانىن ورىن­دا­دىم. ماسكەۋدە 1987 جىلى وتكەن ءبۇ­كىلوداقتىق «جاڭا ەسىمدەر» را­ديوبايقاۋىنىڭ جۇلدەسى قان­جىعاما بايلاندى. كەيىنگى جاس­تارىمىز حالىقارالىق ءىرى ءباي­گەلەردەن ولجامەن ورالىپ جاتسا, وعان تەك قۋانۋىمىز كەرەك. – قازاق ەستراداسىنىڭ «ال­تىن ءداۋىرى» سانالاتىن 70-جىل­دار اندەرىنىڭ تا­بي­عاتىنا رو­مانتيكالىق, لي­ري­كالىق سا­رىن ءتان ەدى. سول كە­زەڭنىڭ ەس­- ت­راداسى ءسىز ءۇشىن نە­سىمەن قۇن­دى دەپ ويلايسىز؟ – 1985-1987 جىلدارى قازاقستاندى ارالاپ, ەس­ترا­­دا­لىق-سيمفونيالىق ور­كەس­­تر­دىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ونەر كور­سەتتىك. قۇرامىندا مار­­­قۇم ءتى­لەس قاجىعاليەۆ اعا, كەڭەس ءدۇي­سە­كەەۆ, ۆلا­دي­مير لۆوۆسكي, سەي­­دول­لا بايتەرەكوۆ, بالنۇر قى­دىربەك, ليۋتسيا تولەشوۆا, زەينەپ قويشىباەۆا, ۆەنەرا قارمىسوۆا, لاكي كەسوگلۋ بار ونەر توبىمەن بىرگە فەستيۆالعا قاتىستىق. كومپوزيتورلار ودا­­عىنىڭ حاتشىسى ەركەعالي راح­­ماديەۆ اعامىزدىڭ ءوزى باس­تاپ ەل-ەلدى, جەر-جەردى ارالاعان قاي­ران سول كەزدەر قازىر كوڭىلگە تىم ىستىق اسەرلەر ۇيالاتادى. – سوندا كىمدەردىڭ اندەرىن ورىن­داعانىڭىز قازىر ەسى­ڭىز­دە بار ما؟ – ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «اسىل ارمان», «اڭساعانىم», «ادەمى-اۋ», نۇرعيسا تىلەن­ديە­ۆ­­تىڭ «قۇستار قايتىپ بارا­دى», كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ «ءومىر-ءومىر», «ەركەلەدىڭ سەن», سەي­دو­ل­- لا بايتەرەكوۆتىڭ «ارۋ قا­لا – الماتى», ەركەن سلەت­دي­نوۆ­­تىڭ اندەرىنىڭ ورنى ءبو­لەك ەدى. 1991 جىلى رەترو ءان­دەردەن «ءالى ەسىمدە» دەگەن اتپەن فيلم­كون­تسەرت ءتۇسىرىلدى. «گۇل­دەر» ان­­سامبلىنىڭ ساپىندا ۇلكەن مەك­­تەپتەن ءوتتىم. وركەستردىڭ دي­­ريجەرى تاسقىن وقاپوۆتىڭ ونە­­رىنە جاقىننان كۋا بولۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى؟ حورەوگرافيادان, جە­­كە ۆوكالدان كەرەمەت ۇستازدار سا­­باق بەردى. – ءشامشىنىڭ كوپتەگەن ءا­ن­دە­رىن ورىندادىڭىز. جا­نى­­ڭىز­عا ەتەنە جاقىن, بوي­تۇ­مار­داي قۇر­مەت تۇتاتىن ءانىڭىز بار ما؟ – ءشامشى اعانىڭ «وتىرار­دا­­عى توي» ءانىن تەلەارنادان ال­عاش مەن ورىندادىم. كوم­پو­زي­توردىڭ كوزى تىرىسىندە وزىنەن رۇق­سات سۇراپ العان بۇل ءاندى ءجۇر­گەن جەرىمنىڭ بارىندە ورىندايمىن. «ءشاۋىلدىردىڭ ءار ۇيىندە ءدال وسىنداي توي بولسىن» دەگەن تۇسىن «قازاعىمنىڭ ءار ۇيىندە ءدال وسىنداي توي بولسىن» دەپ ءوز­گەرتسەم قالاي بولادى, اعا؟» دە­گە­نىمدە, ول كىسى سونداي قۋاندى. «و, جارايسىڭ!» دەپ قارسىلىق ءبىل­دىرمەي, قايتا قاراپايىم قا­ل­پى­مەن قابىل الۋىنىڭ ءوزى ماعان كوم­پ­وزيتوردىڭ جان دۇنيەسىنە دەگەن قۇرمەتىمدى ەسەلەي ءتۇستى. ءشامشى اعانىڭ مەن ورىندايتىن «قايىقتا», «كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ», «ءانىم سەن ەدىڭ», «قايداسىڭ», «انا تۋرالى جىر», «وتىرارداعى توي», «قاراگوز», «مويىنقۇمدا اۋىلىم»... اندەرى بۇگىندە حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى سانالادى. بۇلارسىز تويدىڭ ءسانى كىرمەيتىن سياقتى. – ءاننىڭ باستاپقى نۇس­قا­سىن وزگەرتۋ, ءوز جانىنان ءبىر­دە­­­مەلەر قوسىپ, قۇبىلتۋ دە­گەن­­دەردى قۇپتايسىز با؟ – قازىرگى كەيبىر جاستاردىڭ ءشام­شىنىڭ اندەرىن بۇزىپ ورىن­داۋ­ىن, حالىق قازىناسىنا قي­يا­ناتىن قۇپتامايمىن. ءۇن­د­ە­رىن سان قۇبىلتىپ, جاڭالىق اش­قى­لا­رى كەلەتىن تالاپتارىنا نۇر جاۋ­سىن-اۋ, بىراق ۇيلەسپەيتىن, كە­رىسىنشە قولدا بار بايلىقتى جو­­­عالتۋعا ۇرىندىراتىن ارە­كەت­تەرىنە قاراداي قارنىڭ اشادى. ارينە, ماقتانعاندىعىم ەمەس, جۇرت ماعان ءشامشى اعا­مىز­دىڭ ءانىن سىزدەن ارتىق ەشكىم ايتا ال­مايدى دەيدى. مۇمكىن ولار ما­عان مۇنى كوزىمە جاي ماقتاي سالۋ ءۇشىن ايتىپ تۇرعان شىعار دەي­مىن دە, كۇمانعا بوي الدىراتىنىم راس. ءبىر-ەكى ادامنىڭ لەبىزى جاڭساق بولۋى مۇمكىن عوي. ال بۇل ءسوزدى ون-ون بەس, ءتىپتى, ودان كوپ ادامنان ەستىگەندە, «راس شى­­­­عار» دەگەن قورىتىندىعا كە­لە­­مىن. ءشامشىنىڭ اندەرىن مە­نىڭ ورىن­داۋىمدا عانا ەستىگىسى كە­لە­تىن ءوز تىڭداۋشىلارىم بار. ومىردە وزىمە سىن كوزبەن قا­راي­مىن. جۇرتتىڭ الدىنا ءجيى شىعا بەرۋدى ۇناتپايمىن. ساح­ناداعى بەينەم مەن ومىردەگى قا­­لىبىم قاتتى ۇقسايدى... ءشام­شىنىڭ ليريكالىق اندەرى ەس­كىر­مەيدى, ولار ماڭگىلىك. مەن ونى كوبىنە حالىق اسپاپتارى وركەسترى سۇيەمەلدەۋىمەن ورىن­دادىم. استاناعا كوشىپ كەل­گە­نىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى ميني­سترلىگى ءوزى­نىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنە شا­قىر­دى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتا­لىعى شاعىن وركەسترىنىڭ سۇيە­مەل­دەۋىمەن ءبىراز ءان ورىندا­دىم. شارا اياقتالعان سوڭ, جۇرت قۇ­شاق-قۇشاق گۇل سىيلاپ, ال­عى­سىن جاۋدىرىپ جاتىر. قا­سى­ما ءبىر جاس تىڭدارمانىم كە­لىپ: «اپاي, سىزگە كوپ راحمەت. ءسىز­دىڭ اسەرلى ءانىڭىزدى ەستىپ, تول­قى­­دىم. اسىرەسە, «قايىقتا» ءانى شىرقالعاندا جۇرەگىم ەل­جى­رەپ, راحات كۇي كەشتىم. كوپ رەت ەس­تى­گەن ءانىم عوي, بىراق ءسىز ءوز­گەشە ايتادى ەكەنسىز» دەدى. مەن ودان كەيىن ونەرىمدى وزىمشە سا­ر­­ا­لاي كە­لىپ, حالىق اسپاپتارى ور­كەس­ترى­نىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن لي­ري­كا­لىق اندەردىڭ ءساتتى ورىندالا­تى­نىن اڭعاردىم. – وركەستردىڭ سۇيە­مەل­دەۋى­مەن ءان سالاتىن انشىلەر نەكەن-ساياق. نەگە؟ – جالپى, قازىرگى زاماناۋي ەسترادالىق مۋزىكالىق اسپاپتار­مەن وڭدەلگەن, سونداي-اق, حا­لىق ساز اسپاپتارىمەن جا­زىل­­عان مينۋسوۆكالارىم بار. شى­عار­مالاردى ۆوكالدىق اسپاپتار ان­سامبلى, ەسترادالىق-سيم­فو­نيا­لىق, سونداي-اق, حالىق ساز اس­پاپتارى وركەسترلەرى سۇيە­مەل­دەۋى­مەن ورىندايمىن. قازاقتىڭ مەم­لەكەتتىك اك­ا­دە­ميالىق قۇ­ر­­مان­عازى اتىنداعى حالىق اس­پاپ­تا­رى وركەسترى, ەسترادالىق-سيم­­­فونيالىق, سونىمەن قا­تار, دي­ريجەر ا.ابلاەۆتىڭ ەس­ترا­دا­لىق سيمفونيالىق وركەسترى سۇيە­مەلدەۋىمەن ونەر كورسەتتىم. وكى­نىشكە قاراي, قازىر ەكىنىڭ ءبىرى ءوزىن ءانشى سانايدى, بىراق وركەسترمەن ايتۋعا شورقاق. ...1993-1994 جىلدارعى «وتى­رار­داعى توي» انىنە كوڭىلىم ون­شا كونشىمەيتىن. وعان قا­زا­قى رۋح جەتپەيتىن. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن بۇل ويىمدى اران­جي­روۆكاشىعا جەتكىزدىم. مۇن­دا قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دوم­­بى­راسىنىڭ, قوبىزىنىڭ قو­ڭىر ءۇنى بەبەۋلەپ تۇرۋى كەرەك دە­­دىم. ءبى­رازى باس تارتتى. بىراق كەي­­ىن­گىسى, «وتىرارداعى توي» ءانى­نىڭ قاي­تادان وڭدەلگەن جوباسى وزىمە ۇنا­يدى. – ءبىر ءاندى وڭدەپ, بويىنا قان جۇگىرتۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت كە­رەك؟ – قۇرىعاندا ءبىر-ءبىر جارىم جىل كەرەك. سەبەبى, وڭدەۋشى مامان تابىلا بەرمەيدى. بۇرىن ءانشىنىڭ جالعىز ءوزى-اق كوپ شارۋا اتقارا الاتىن. قا­زىر ساحنا سىرتىنداعى قىز­مەت تۇرلەرى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر ادام­نىڭ سوڭىنان بىرنەشە ادام قوسىلىپ كۇنىن كورىپ ءجۇر. پرو­ديۋ­سەر, يميدجمەيكەر, ستيليست, ت.س.س. – كىمگە ەلىكتەدىڭىز؟ – روزا باعلانوۆا اپامىز ورىن­داعان ءشامشىنىڭ «اق ماڭ­دايلىم», «اقسۇڭقارىم» ءان­دە­رىن ورىنداعىم كەلەدى. ماعان ول كىسىنىڭ ورىنداۋشىلىق شە­بەر­لىگى, داۋىسى, كيىم كيۋ ۇلگىسى ۇناي­دى. وزىمە ۇستاز تۇتاتىن ادا­مىم. – قازىر ەسترادالىق اندەر قا­لاي جازىلادى؟ – كوبىنە باتىس جاققا ەلىكتەۋ با­سىم. ميداي ارالاسقان سانسىز سارىننان باس اينالادى. ەس­ترا­­دانى تىم شوۋعا اينالدى­رىپ جىبەردىك. ونى تەك اقشا تا­بۋ­دىڭ, تابىسقا كەنەلۋدىڭ كوزى ەتۋ­گە قارسىمىن. اجەپتاۋىر اتا­عى بار ءداستۇرلى انشىلەردىڭ نە ءۇشىن ەستراداعا اۋىسىپ, وزدەرىن سون­شالىق تومەن تۇسىرەتىنىن ءتۇ­سىن­بەيمىن. ويتكەنى, ەسترادا مەن ءداس­تۇرلى ءاندى ورىنداۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي عوي. تويعا شى­عۋ ءۇشىن سونداي ارەكەتكە بارا­تىن ارىپتەستەرىمدى قازىرگىدەي زا­ماندا سوگۋدىڭ ءوزى كەيدە قيىن. قازاق­تىڭ تويى بولماسا ول باي­عۇستار قالاي كۇن كورەدى, با­لا-شاعاسىن قالاي اسىرايدى؟! مەن دە شاقىرعان تويعا بارامىن. زالداعى قازاق – تويدا دا سول قازاق. ايىرماشىلىعى جوق. – ءوز تىڭداۋشى­لا­رى­ڭىز­دى جالىقتىرماۋ ءۇشىن نە ءىس­تەي­سىز؟ – ماسەلەنكي, مەن جەكە كون­تسەرتىمدە تىڭداۋشىلاردىڭ تا­لاپ-تىلەگىن ورىنداۋعا كوبىرەك ءمان بەرەمىن. ولاردىڭ اراسىندا جاس­تار دا, ورتا بۋىن دا, ەگ­دە كى­سى­لەر دە كەزدەسەتىندىكتەن مۇن­دا ءتۇرلى جانر قامتىلۋى كەرەك. كو­رەرمەندى ءبىر جارىم ساعات تى­رپ ەتكىزبەي قويۋ مۇمكىن ەمەس. ەس­كى اندەردى حالىق ساز اسپاپتا­رى ءانسامبلى سۇيەمەلدەۋىمەن توق­تاۋ­سىز شىرقاساڭ, جاستار شارشاپ, ءبى­رىڭ­عاي ەسترادا ورىندالسا قا­ريالاردىڭ ءتوزىمى تاۋسىلماۋى ءۇشىن ەشكىمدى جالىقتىرمايتىن ور­تاق باعدارلاما جاسايمىن. سو­دان دا كونتسەرتىم ءجۇرىپ جات­قان­د­ا ءبىر ادامنىڭ ورنىنان تۇ­رىپ, تەرىس اينالعان ءساتىن كور­گەن ەمەسپىن. – ساحنادان ءبىراز ۋاقىت قول ءۇزى­پ كەتكەن كەزىڭىز بار ەمەس پە؟ – ايەلدىڭ ءبارى باقىتتى ءومىر ءسۇ­ر­گىسى كەلەدى. 1994 جىلى تۇ­ر­مى­س­­قا شىعىپ, مەن دە ءوزىم كە­لىن بولىپ تۇسكەن شاڭىراقتىڭ ال­­دىمەن بەرەكەلى بولۋىن ءتى­لەدىم. ساحنادان ءبىراز ۋاقىت كو­­رىن­بەي كەتۋ سەبەبىم وسىعان باي­­لانىستى. بالا ءسۇيدىم. جاسى ءۇل­­­كەن اتا-ەنەمدى جالعىز تاس­تاپ كە­­تۋگە قيمادىم. بىراق «گۇل­دەر» ان­­سامبلىنەن مۇلدە قول ءۇزىپ كەتكەن جوقپىن, ارا-تۇرا «ال­تى­با­­قان», «ءان-شاشۋ» باع­دار­لا­ما­لا­رى­نا قاتىستىم. – وتباسىڭىزدا قانشا ونەر­پاز بار؟ – استاناعا كوشىپ كەلگەنىمە 15 جىل بولدى. بۇگىندە قالالىق في­­­لارمونيادا ءانشىمىن. ەكى قى­­زىم بار. ۇلكەن قىزىم, قا­زاق­­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­­رات­­كە­رى اسەل نۇركەنوۆا – قا­زاق ونە­رىن­دە ءوز ورنى بار تۇلعا. «بە­لەس» ەتنو-ەسترادالىق توبىندا ونەر كور­­سەتەدى. قوبىزشى. كىشى قى­زىم راحيما قازاق ۇلتتىق ونەر ۋني­­­­ۆەرسيتەتىندە وقيدى, پي­ا­ني­نو­­­شى. ۇلىبريتانيادا تۇ­را­تىن ءسىڭ­­لىم ايجان نۇركەنوۆا – حا­­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى پياني­نو­­شى. كورولدىك اكادەمياسىن ءبى­­تىرگەن. اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان»