كونستيتۋتسيا – حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى باستى شارت. ول – مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى بەكىتۋشى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن جاريا ەتۋشى جانە قورعاۋشى باستى قۇرال. ونى قابىلداۋ مەن ءوزگەرتۋدىڭ ەكى جولى بار. ەلباسى ونى اشىپ, جىكتەپ ايتتى. ءبىرىنشىسى – رەفەرەندۋم, ال ەكىنشىسى – پارلامەنت.
رەفەرەندۋم قارجىنى كەرەك ەتەدى. وعان ارنايى مەرزىم قاجەت. رەفەرەندۋمدى قاي ۋاقىتتا قولدانعان دۇرىس؟ ول – كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىن تۇبەگەيلى ءارى كۇردەلى وزگەرتكەندە, حالىقتىڭ جالپى قولداۋىن مۇقتاج ەتكەندە پايدالاناتىن ۇدەرىس. ياعني, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ فورماسىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسىن نەمەسە وزگە دە بازالىق نورمالاردى تۇزەتكەندە جۇگىنەتىن تەتىك.
ال پارلامەنت ارقىلى وزگەرتۋ وڭتايلى دا جىلدام. بۇگىنگىدەي وكىلەتتىكتى ءبولۋ ءۇشىن پارلامەنتتىك ءتاسىل وتە ءتيىمدى. جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزىلمەيدى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيا, ءبىرىنشىدەن, زاڭ. جوعارى يمپەراتيۆتى قۋاتى بار قۇجات. قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭىندە ونىڭ وزگەرۋى, تولىقتىرىلۋى – زاڭدى قۇبىلىس. قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس. ءومىر وزگەرىپ تۇرادى. ادامنىڭ بيلىككە, مەنشىككە, زاڭعا كوزقاراستارى وزگەرگەن جاعدايدا ونى رەتتەۋ تەتىگى, ياعني قۇقىلىق قاتىناس وزگەرەدى. كونستيتۋتسيا نورمالارى دا ۋاقىت پەن كەڭىستىككە بەيىمدەلەدى. كەشەگى ماڭىزدى ماسەلە بۇگىن قاراپايىمدانۋى, ال بۇگىنگى ۇساق ماسەلە ەرتەڭ كۇردەلەنۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي زاماناۋي تالاپ كونستيتۋتسيا, زاڭ, ءداستۇر, ەتيكا, ەستەتيكا سياقتى الەۋمەتتىك نورمالاردى دا وزگەرىسكە اكەلەدى.
ەلباسى ۇسىنعان تۇزەتۋلەرگە مۇقتاجدىق وسىنداي قوعامىمىزدىڭ دامۋ ۇردىسىنەن تۋىنداپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتتىك بيلىكتەگى ەل بولىپ قالىپتاستى. ءبىزدىڭ ادامدار بيلىكتىڭ سيمۆولى پرەزيدەنت دەپ تۇسىنۋگە داعدىلاندى.
وسى وتكەن 25 جىلدا مەملەكەت بيلىگى قالىپتاسىپ, قوعامىمىزدىڭ سان-سالالى ءومىرى دامىدى, ازاماتتاردىڭ قورعالۋى مەن قاۋىپسىزدىگى, بارلىق مۇقتاجدىقتاردىڭ شەشىلۋى, ەلدىڭ حالىقارالىق ساياساتقا بيىمدەلۋى تەك پرەزيدەنت ارقىلى جۇزەگە استى. قاراپايىم ادام مەملەكەتتىك بيلىكتى پرەزيدەنتسىز ەلەستەتە دە المايدى. مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا بيلىكتىڭ پرەزيدەنت قولىنا جينالۋى, ونىڭ وكىلەتتىگىنىڭ قارىمدى بولۋى سول كەزەڭدەگى ساياسي احۋالدان تۋىنداعان ەدى. جانە ول ءوزىن اقتاعان, دۇرىس شەشىلگەن ماسەلە بولدى.
ەندى قوعامىمىز جەتىلىپ, دەربەس كاسىبي مەملەكەتتىك مەحانيزم قالىپتاسقان كەزدە پرەزيدەنتتىڭ موينىنداعى جۇكتى جەڭىلدەتىپ, ءبىراز وكىلەتتىكتى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە ءبولىپ بەرۋ – ءيىنى قانعان جاعداي.
كونستيتۋتسياسىز دا زاڭداردان تىس پرەزيدەنتتىڭ حالىق ءۇشىن موينىنا العان جاۋاپكەرشىلىگى مەن وكىلەتتىكتەرى 100-دەن اسادى. حالىق پرەزيدەنتكە قامقورشى, قۇتقارۋشى, ادىلەتتى شەشىمنىڭ نار تۇلعاسى دەپ قارايدى, ءۇمىت ارتادى. سوندىقتان, ول كىسىنىڭ قاراۋىنداعى قۇزىرەتتەردى نەعۇرلىم جەڭىلدەتىپ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە ءبولىپ بەرۋ بيلىك تارماقتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى جانە ولاردىڭ حالىقپەن بايلانىسىن نىعايتادى.
بۇل ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ جاتقان رەفورمادا ناقتى ايقىندالۋدا. جالپىحالىقتىق تالداۋدا جاقسى قولداۋ تاپتى. رەفورمادان پرەزيدەنت بيلىگى السىرەمەيدى. قايتا ناقتى فۋنكتسيالارعا باعىتتالادى. ال پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كۇشەيتۋ ارقىلى وعان حالىقتىڭ سەنىمىن, قۇرمەتىن ارتتىرامىز. جاسىراتىنى جوق, 90-شى جىلدارى ەكى جوعارعى كەڭەس تاراتىلىپ, كەيىنگى شاقىرىلىمدار دۇركىن-دۇركىن وزدەرى تاراۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, دەپۋتات بەدەلى, پارلامەنت قۇزىرى دەگەندەر قاراپايىم حالىق پىكىرىندە كەرى اسەر قالدىرعان ەدى.
كەڭەستىك داۋىردە كونستيتۋتسيا دەكلاراتيۆتى, قاساڭ قۇجات بولدى. وعان سىلتەمە جاساماق تۇگىلى, ونىڭ نەگىزگى نورمالارىن ادامدار بىلمەيتىن. قوعام پارتيا شەشىمدەرىمەن, ۇكىمەت قاۋلىلارىمەن, مينيسترلىكتەردىڭ نۇسقاۋلارىمەن باسقارىلدى. بۇكىل كەڭەستىك داۋىردە 42-اق زاڭ قابىلداندى. ونىڭ ءوزى نەگىزدىك, رەتتەۋشى قۋاتى جوق زاڭدار بولدى. «ازامات» دەگەن ۇعىمنىڭ قۇقىقتىق سيپاتىنان گورى, ەپيكالىق سيپاتى باسىم ەدى. ول كەزدە ءوزىمىزدى «قازاقستان ازاماتى» ەمەس, پارتيا مۇشەسى, جۇمىسشى تاپ, كولحوزشى, كومسومول رەتىندە عانا سەزىنەتىنبىز. سويلەگەندە «مەن جۇمىسشىمىن» نەمەسە «كوممۋنيسپىن» دەپ ايتاتىنبىز. ال بۇگىن «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتىمىن» دەگەن ارداقتى ءسوزدىڭ, ياعني ونىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيى قانداي بولعانىن 26-باپ تۋرالى پىكىرلەر بىلدىرىلگەندە كوزىمىز انىق جەتتى. قازىر حالىقتىڭ قۇقىقتىق كوزقاراسى وزگەرگەن, ساياسي ساۋاتى جەتىلگەن.
تاعى ءبىر وزگەرىس, ول پروكۋراتۋرا قۇزىرەتىنە قاتىستى. بۇرىن ونىڭ قىزمەتىنىڭ باعىتتارى كونستيتۋتسيادا تاپتىشتەپ جازىلعان ەدى. ول, ارينە, باسى ارتىق رەتتەۋ. بۇلاي جازۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مۇمكىندىك شەڭبەرىن تارىلتتى. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر جوباسىندا پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى رەتىندە جوعارى قاداعالاۋ مەن قىلمىستىق قۋدالاۋ قالدىرىلىپ, قالعانى زاڭمەن بەلگىلەنەتىن بولادى. بۇل – وتە دۇرىس قادام.
كونستيتۋتسيادا ۇساق قاتىناستاردى رەتتەۋ, ونى تاتپىشتەپ جازۋ دۇرىس ەمەس. ول ۇلت دەڭگەيىندەگى ماسەلەلەردى, ياعني شەكتەۋ مەن رۇقسات بەرەتىن نورمالاردى بەكىتۋى ءتيىس. مىسالى, قازىر ۇلت پەن رۋلىق پارتيا قۇرىلمايدى دەگەن شەكتەۋ بار. ال ءومىردىڭ قالعان قۇبىلىستارى زاڭ دەڭگەيىندە رەتتەلىپ وتىرۋى كەرەك. كونستيتۋتسيادا ءالى دە ارتىق, زامان مەن قوعامنىڭ پوستسوتسياليستىك كوزقاراسىنان تۋىنداعان نورمالار بار. ولاردى تۇزەپ, زاڭ اياسىنا جىبەرۋ – بولاشاقتىڭ ءىسى.
دەمەك, تاجىريبەدەن تۇيگەنىمىز, قانداي رەفورما بولسا دا كەزەڭىمەن جاسالعانى دۇرىس. ءار ماسەلەنىڭ ءوز ۋاقىتى مەن سۇرانىسى بولادى.
قابىلسايات ابىشەۆ,
باس پروكۋروردىڭ اسا ماڭىزدى تاپسىرمالار جونىندەگى اعا كومەكشىسى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ەكس-مۇشەسى
