كەنتكە كوپىر سالىنسا ەكەن – دەيدى اقجايىق اۋدانىنىڭ ءبىر توپ اقساقالدارى

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ورال قالاسىنداعى تىلشىلەر قوسىنىنا جايىقتىڭ جاعاسىنداعى قالىڭ ەلدىڭ اراسىنان ارنايى كەلگەن بۇل اقساقالداردى جاقسى بىلەتىن ەدىم. توقسانعا جاقىنداسا دا قارتتىققا بوي الدىرماي, ءالى دە ءتىپ-تىك قالپىندا كەلە جاتقان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى قاسەن قوسپاەۆ اعا مەنەن ءۇمىت كۇتە قاراپ قالىپتى. اقجايىق اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى عيلاج لۇق­پا­نوۆپەن دە ەلگە شىققاندا, كەيدە وبلىس ورتا­لى­عىنداعى جيىنداردا كەزدەسىپ قالىپ جۇرە­تىن­مىن. ويى ورنىقتى, پىكىرى بايىپتى جان. وسى قاتارداعى ناۋرىزباي ابىلقايىروۆ, ءمادي مۋسين, يۆان ەرەمين, كۇلاش جۇماعازيەۆا جانە سەيىلحان مىڭجاسوۆ سەكىلدى اپا-اعالارىمىز دا ءوز باقىتتارىن ەڭبەكتەن تاپقاندار. قوش كەلدىڭىزدەر, كەلگەن شارۋالارىڭىزدى ايتا وتىرىڭىزدار, دەدىم مەن ولارعا. اينا­لاي­­ىن, تەمىرجان, ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ۇزاققا سو­زى­لىپ كەتۋى مۇمكىن. وعان ۋاقىتىڭ بار ما؟ شى­دامىڭ جەتىپ, اياعىنا دەيىن تىڭداي الاسىڭ با, دەپ قاسەن اعا ماعان تاعى دا سۇراۋلى جۇزبەن كوز تاستادى. تىڭداي الامىن, دەدىم مەن كوپ ويلانباستان. – قاراعىم, ءبىزدىڭ اۋداننىڭ حال­قى ءۇشىن جايىق وزەنىنىڭ ما­ڭى­زى وتە زور. الايدا, وزەننىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان ال­تى اۋ­ىلدىق وكرۋگ, ونداعى ون سەگىز ءىرى ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى بۇگىندە كۇردەلى جاعدايلاردى باس­تان كەشىپ وتىر. جىلدىڭ كۇزگى-قىسقى جانە كوكتەمگى كەزەڭدە­رىن­دە جايىق وزە­نى دەڭگەيىنىڭ كوتە­رىلۋىنە بايلا­نىس­­تى سول جاعا­لاۋ­داعى تۇرعىندار اۋدان ورتالىعى چاپاەۆ كەنتىنە وبلىس ورتالىعى ورال قالاسى ار­قى­لى قاتىنايدى. ال بىرقاتارى اتى­راۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانى تۇسىنداعى كوپىر­دەن ءوتىپ كەلۋگە ءماج­­بۇر. ويتكەنى, سوڭعى جىلدار­دا­عى ەكولوگيالىق وزگەرىستەر سالدا­رىنان اۋا رايى قىس مەزگىلىندە دە جىلىنىپ كەتىپ ءجۇر. وزەن مۇزى جۇقا بولىپ كەلەدى. سوندىقتان دا جەڭىل كو­لىكتەرمەن ءوتۋدىڭ ءوزى ادام ومىرىنە قاۋىپتى. ءتىپتى, قىستىڭ وزىندە بو­راننىڭ سالدارىنان جول بىتەلىپ, توسقاۋىلعا ۇشىرايدى. مىسالى, ورال ارقىلى چاپا­ەۆقا كەلۋ قۋرايلىساي مەن ەسەنسايدان 610 شاقىرىم. ال كوپىر سالىنىپ, تۇرعىندار تىكەلەي ءوت­سە, نەبارى 60-75 شاقىرىم بولار ەدى. باسقا اۋىلدار جونىندەگى جاع­داي دا ءدال وسىنداي. جانار-جا­عار­ماي مەن باسقا دا شىعىن­دار­دى ەسەپتەر بولساق, ۇتقانىمىز­دان ۇتىلعانىمىز الدەقايدا كوپ. بۇل تۇيىقتان شىعۋدىڭ قازىرگى ەڭ قاراپايىم جولى قولدان قۇراس­تى­رىلعان جەڭىل اۆتوكولىكتەردى ءوت­كىزۋگە عانا جارامدى پاروم­دار­دى پايدالانۋ بولىپ وتىر. قول قىزمەتى ارقىلى سىممەن تارتى­لا­تىن مۇنداي وتكەلدى ىسكە قوسۋ ءۇشىن جىل سايىن ءتيىستى مەكەمەلەردەن رۇقسات الۋ كەرەك. ادام ءومىرى قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدايتىن ون­داعى ماماندار مەن جەتەكشىلەر وڭايلىقپەن رۇقسات بەرمەيدى. سودان سوڭ امالى تاۋسىلعان حا­لىق قايىقپەن وتۋگە تاۋەكەل جا­سايدى. بىلتىرعى قازان ايىندا بازارتوبە اۋىلى تۇسىنان وزەن­نەن قايىق ارقىلى وتپەكشى بول­عان ءتورت ادام سۋعا كەتىپ قازا تاپ­تى. ءبىر ادامنىڭ مۇردەسى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلعان جوق. ارينە, قالقىمالى كوپىر ەكى جاعالاۋدى جالعاستىرۋعا قولاي­لى بولعانىمەن, جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگياسىنا تيگىزەر كەرى اسەرى مول. ويتكەنى, ۇزاق جىلداردان بەرى اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىندا ورنالاسقان قال­قىمالى كوپىر بەكىرە بالىق­تاردىڭ جايىق وزەنىنىڭ جوعارى ارناسىنا كوتەرىلۋىنە بوگەت جاسا­دى. كەزىندە بۇكىل كەڭەس وداعى حالقىنىڭ ورتاق يگىلىگى بولعان, تىپتەن دۇنيە جۇزىنە ەكسپورتقا شى­عارىلىپ كەلگەن قارا ۋىلدى­رىق پەن بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرى بۇگىندە قۇرىپ بارا جا­تىر. سوڭعى التى-جەتى جىلدا ول­ار تۇراقتى قالىپتاسىپ كەلگەن ءوزىنىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن مەكەنىنە جەتە الماي قالىپ ءجۇر. بۇل اۋداننىڭ مويىلدى مەن كولوۆەرتنوە ەلدى مەكەندەرىنىڭ ارالى­عىنداعى جايىقتىڭ 80-90 شاقى­رىم ارناسىن قامتيدى. تۇراقتى وتكەل بولماۋ سالدا­رى­نان ءار جىلداردا جايىق وزەنى­نە باتىپ كەتكەن پاروم مەن تەحنيكالار بۇگىندە كەمە قاتى­نا­سى­نا دا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزۋدا. ءويت­كەنى, سوڭعى جىلدارى وزەن دەڭ­گە­يى كۇرت تومەندەپ بارادى. چاپاەۆ كەنتى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنا­لاس­قان. ەگەر وسى ارادان اۆتوكو­لىكتەر وتەتىن كوپىر سالىنسا, وب­لىستىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان اۋدان ورتالىقتارى مەن ءىرى ەلدى مەكەندەر جاڭاقالا, جالپاقتال, قازتالوۆ, جانىبەك, سايقىن, وردا, جاڭاقازان ءوڭىرىنىڭ تۇرعىن­دارى وسى كوپىر ارقىلى سامارا-شىمكەنت تاس جولىنا شىعا الار ەدى. مۇنداعى حالىق ءنوپىرى 140 مىڭدى قۇرايدى. بۇل وبلىس حال­قىنىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىق. سونىمەن بىرگە, رەسەي فەدەرا­تسيا­­سىنىڭ استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ وبلىستارى تۇرعىندارى ءۇشىن دە ورىنبور باعىتىنا تىكەلەي شىعۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ماسەلە – 1978 جىلى چاپاەۆ-جىم­پيتى باعىتىندا ۇلكەن اۆتوجول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ باستال­عان بولاتىن. ءسويتىپ, جايىق وزە­نىنىڭ سول جاق بەتىندەگى قىزىل­جار اۋىلىنان جىمپيتى-ورال اۆتوجولىنا قاراي 30 شاقىرىم بيىك جالپاق جول كوتەرىلدى. الايدا, قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا باي­لانىستى كەيىن بۇل جوبا اياقسىز قالىپ قويدى. بۇعان قوسا, جاي­ىقتىڭ سول جاعىنداعى قاراتوبە, سىرىم, تەرەكتى اۋداندارىنىڭ تۇر­عىندارى مەن الماتى, شىم­كەنت, اقتوبە قالالارىنان قا­تى­ناي­تىن اۆتوكولىكتەر ءۇشىن دە كو­پىردىڭ كومەگى مول. وسى ارادان تىكەلەي ۆولگوگراد قالاسىنا, سول سياقتى وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋدان­دا­رىنا باعىت ۇستاۋ وتە قولايلى. قازىرگى كەزدە ەلباسىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دا­مىتۋ باعدارلاماسى جاساقتالۋ­دا. وسى ورايدا بوكەي ورداسى اۋدا­نىنىڭ اۋماعىندا قازاق مەم­لە­كەت­تىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىندا ەر­ەكشە ورىن الاتىن تاريحي-ولكە­تانۋ ەسكەرتكىشتەرى كوپ ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. مۇنىڭ باستاۋ­ىن­دا, ارينە, وردا وڭىرىندەگى مۇرا­جاي كەشەنى تۇرادى. بولاشاقتا شالقار كولى – چاپاەۆ – بوكەي ور­دا – سارايشىق – ماڭعىستاۋ تۋريستىك ساياحات باعىتتارىن اشۋ ويدا بار ءىس. الداعى جىلداردا بوكەي ورداسى اۋدانىنا قاتقىل جول سالىنىپ بىتەدى. ال ورال-اتىراۋ تاسجولى ءبۇ­گىنگى زامان تا­لابىنا سايكەس جا­سال­عان. ال­دا­عى جىلداردا وسىن­داي ساپالى جول اتىراۋ مەن اق­تاۋ قالا­لا­رىن بايلانىستىرماق. ءبىز بۇل ماسەلەلەردى تەكتەن-تەك ايتىپ وت­ىرعان جوقپىز. ويتكەنى, ايتىل­عان ماسەلەلەردىڭ نەگىزگى تامىرى اق­جايىق اۋدانىنىڭ تا­ريحىمەن تى­عىز بايلانىستى. اۋدان تاريحىندا كورشىلەس اۋ­داندارمەن ءبىر قوسىلىپ, ءبىر اجىراتىلۋ سياقتى وقيعالار بىرنەشە مارتە قايتالاندى. 1962 جىل­عى 30 جەلتوقساندا قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن تايپاق اۋدانى تارا­تىلىپ, چاپاەۆ اۋدانىنا قوسىل­دى. ال 1964 جىلى 31 جەلتوق­سان­دا قايتادان ءبولىندى. 1997 جىلى مامىر ايىندا تاعى دا چاپاەۆ اۋدانىنا قوسىلدى. 1977 جىلى چاپاەۆ اۋدانىنىڭ جايىق وزەنى­نىڭ سول جاعالاۋىنداعى شارۋا­شى­لىقتار مەن اۋىلدار ءبولىنىپ, جاڭادان اقجايىق اۋدانى شا­ڭى­راق كوتەردى. 1987 جىلى ول اۋدان تاراتىلىپ, ءبىراز بولىگى قايتادان چاپاەۆ اۋدانىنىڭ قۇرامىنا قو­سىلدى. 1992 جىلى اقجايىق اۋدانى قايتا قۇرىلىپ, 25 مىڭ­نان استام حالقى بار ىرگەلى ەلدى مەكەندەر چاپاەۆتان تاعى ءبولىنىپ كەتتى. ول اۋدان 1997 جىلعى وڭ­تاي­لاندىرۋ ناۋقانى كەزىندە قاي­تادان ىدىراپ, تەرەكتى اۋدانى­نىڭ اۋماعىنا ەنگىزىلدى. ال اق­جايىق اتاۋى بۇرىنعى چاپاەۆ اۋ­دانىنا بەرىلىپ, قازىرگى اقجايىق اۋدانى بۇرىنعى چاپاەۆ پەن تاي­پاق اۋدانىنان قۇرالدى. بۇل جاعداي, ارينە, جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن وتە اۋىر ءتيدى. ءويت­كەنى, ۇزاق جىلدار تۇتاس ءبىر اۋدان بولىپ تۇرعان ىرگەلى ەل ارالاس-قۇرالاس ءومىر ءسۇرىپ, قۇداندالى, تۋما-تۋىسقان بولىپ كەتكەن ەدى. قازىرگى كەزدە جول مەن وزەن ار­قىلى قاتىناۋدىڭ قيىنشىلى­عى­نا قاراماستان, جايىقتىڭ ارعى جا­عى مەن بەرگى جاعىنداعى تۇر­عىن­دار ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ۇزبەي كەلەدى. وسى ارادا ايتايىن دەگەنىمىز, ورال قالاسىندا سوڭعى جىلدارى جايىق وزەنىنىڭ ۇستىنە جاڭا اۆتوكولىك جولى سالىندى. تاپ وسىنداي بىرنەشە جاڭا كوپىر اتىراۋ قالاسىندا دا پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە, اتى­راۋ قالاسىنان ورالعا قاراي 170 شا­قىرىم جەردەگى يندەر اۋىلى تۇ­سىندا جايىق وزەنىنىڭ ۇستىنەن وتە­تىن جاڭا كوپىر سالىندى. چاپاەۆ كەنتى ورالدان – 130, يندەردەن 205 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ولاي بولسا, چاپاەۆ كەنتىنىڭ تۇسىنان تاعى ءبىر كوپىر سالىنۋى – ءومىردىڭ ءوزى قويىپ وتىرعان قا­جەتتىلىك دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ءما­سە­لە اۋدان اكىمىنىڭ جىل سايىنعى ەسەپتىك كەزدەسۋىندە ۇدايى كوتە­رىلىپ كەلەدى. 2008 جىلى وبلىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ اۋ­دان تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن اياق­سىز قالدىرماي, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن كوپىر قۇرىلىسىنىڭ تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنە 50 ميلليون تەڭگە قاراس­تىر­عان بولاتىن. الايدا, الەمدىك قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەيىنگە قال­دىرىلدى. داعدارىس ماڭگىلىك ەم­ەس. ولاي بولسا, بۇگىنگى جاعداي بۇل ماسەلەنى قايتا كوتەرۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ قابىرعامىزعا قارا تاستاي باتىپ جۇرگەن ماسەلە وسى ەدى. وسى ايتقاندارىمىز «ەگەمەننىڭ» بەتىنەن كورىنىس تاپسا دەپ ەدىك. مەن اقساقالداردىڭ ايتقاندا­رىن گازەتىمىزگە جولداۋعا ۋادە بەر­دىم. البەتتە, اماناتقا قيانات جاساۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا وسى جولداردى جازىپ وتىرمىن. اقساقالداردىڭ وسىناۋ ورىندى تىلەگى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ەسكەرۋسىز قالماي­تىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى.