ءبىزدىڭ بەرىكتىگىمىز – بىرلىكتە

قازاقيا دەسە, ءبىز وسى توپىراقتاعى تاريحي-مادەني كونە شاھارلار مەن قورىقتاردى, كەسەنەلەر مەن مازار­لار­دى, ءارتۇرلى ەسكى زامان ەسكەرتكىشتەرىن ەسكە تۇسىرەمىز. سولاردىڭ جۋان ورتا­سىندا كونە وتىرار, تۇركىستان, سايرام, تاراز, قارناق, سىعاناق, بەكەت اتا, ايشا ءبيبى, قاراحان, بابا تۇكتى شاش­ت­ى ءازيز, وقشى اتا, بەستام, كوككە­سە­نە, ت.ب. سەكىلدى تاريحي جادىگەرلەردى ەلەستەتەمىز. قازاقيا دەسە, بۇگىنگى اسەم قالا­لار: الماتى, استانا, تاراز, اقتاۋ, قا­ر­ا­عاندى, ت.ب. كوز الدىمىزعا كەلىپ تۇرا قالادى. بۇل قالالارداعى جەكەلەگەن اسەم عيماراتتار مەن كورىكتى كو­شەلەر, جاڭا ەسكەرتكىشتەر مەن جاي­لى قوناق ۇيلەر تاعى دا ويىڭدى بولە بەرەدى, ساناڭا ساۋلە قۇيادى. قازاقيا دەسە, ۇلتىمىزدىڭ ديپلو­ماتياسىنىڭ كوش با­سىندا تۇراتىن, بىلگىر دە كورەگەن قول­باس­شى, ەلدىكتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋگە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن اتى­شۋ­لى حان – ابىلاي, ەۋروپالىق مادەنيەت پەن ۇلتتىق ءداستۇردى قاتار ەنشىلەگەن عا­لىم-ەتنوگراف, سايا­حات­شى ش.ءۋاليحانوۆ, ۇلتىمىزدىڭ تۇڭعىش ءبىلىمدى ۇستاز-وقىتۋ­شى, اعارتۋشى, قا­لام­گەرى ى.ال­تى­نسارين, قا­زاق پوە­زيا­سىنىڭ قا­را نارى, ۇلتتىڭ ار-ۇيا­تىنا اينالعان اباي كوز الدى­مىزعا كەلىپ تۇرا قال­ماس پا! قازاقيا دەسە, وسى ەلدىڭ ادەبيەت-مادەنيەت ءھام سپورت سالاسىندا ەڭ ۇزدىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ, حح عا­سىردا الەمدى تاڭ قالدىرعان الدىڭعى قاتارلى ۇل-قىزدارىن ويلايسىز. زاڭعار جازۋشى م.اۋەزوۆتى, ۇلكەن عالىم ق. ءسات­­باەۆتى, جەزتاڭداي انشىلەر ك. باي­سەيىت­وۆانى, ءا.قاشاۋباەۆتى, اتاقتى بالۋان ق.مۇڭايتپاسوۆتى, تاريحشى-عالىم ءا.مار­عۇلاندى, ت.ب. ەسىمىن قۇرمەتپەن اۋىزعا العىڭ كەلىپ تۇرادى. قازاقيا دەسە, حح عاسىر ىشىندە تۇل­عالانىپ كورىنگەن مەملەكەتشىل-ۇلت­شىل ازاماتتار ءا.بوكەيحانوۆ, ا.باي­تۇر­سى­نوۆ, م. شوقاي, ن.تورەقۇلوۆ, س.مەڭ­دە­شەۆ, م.تىنىشباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, س.قو­جانوۆ, ن.وڭداسىنوۆ, ج. شاياحمەتوۆ, د.قوناەۆ, ءى.وماروۆ, ج.تاشەنوۆ, ءو. ءجا­نى­­بەكوۆ, ت.ب. ەسىمى ويىڭدى بولە بەرەدى. قازاقيا دەسە, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ, ونى باياندى ەتۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ كەلە جاتقان, وسىناۋ بۇرالاڭدى جولدىڭ ىستىعى مەن سۋى­عىنا توڭىپ تا, كۇيىپ تە كورىپ, بىراق جاسىماعان, ءالى دە تۋعان حالقىن جاڭا بيىكتەرگە بار ىنتا-ىقىلاسىمەن باستاي بەرۋگە بەيىلدى باسشى ن.نازارباەۆ باستاعان بۇگىنگى كۇننىڭ كوپ­تەگەن قوعام, مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءتىل ۇشىندا تۇرادى. *** ءبىز, مىنە, بيىلعى جىلى ءوز تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىق بەلەسىنە شىققانىمىزدى مارقايا ايتىپ, ماق­تانا تويلاۋ ۇستىندەمىز. ءار كۇنى ايعا, ءار ايى جىلعا بەرگىسىز وسى جيىرما جىل – قازاق ەلى ءۇشىن جاي عانا داتا ما؟ البەتتە, جوق. بۇل قىسقا كەزەڭدە ءبىزدىڭ حالىق قيىندىقتى دا, تارشى­لىقتى دا كورە وتىرىپ, سارا باعىت, ءساتتى ءىستىڭ ارقاسىندا قيىن وتكەلدەن امان-ەسەن, ەش شىعىنسىز, قان-توگىسسىز وتە الدى. بۇل – جەتىستىك! بۇل – قۋانا ايتارلىق جاقسى قادام! دۇنيە جۇزىندەگى موينى وزىق, ءتا­جىريبەسى مول, كورگەنى كوپ تالاي-تالاي ەلدەر جاس, تاۋەلسىز قازاقستانعا كۇدىك­پەن, ءتىپتى سەنىمسىزدىكپەن قاراعانى دا وتىرىك ەمەس. وسى جىلدار ىشىندە ەل ىشىندەگى قيىنشىلىقتاردى سىلتاۋ ەتىپ, ۇرىس-جانجال ءورتى تۇتانىپ كەتۋى دە ىقتيمال ەدى. قانتوگىس تە اياق استى­نان باستالىپ كەتۋى مۇمكىن بولاتىن. ءتىپتى, اشىعىن ايتقاندا, كەيبىر جى­مىس­قى ويلى «ساياساتكەرلەر» سولاي ويلاپ, ەل اراسىنا ىرىتكى تۇسكەنىن دە ىشتەي قالاعانى جا­سى­رىن ەمەس. ءبىزدىڭ بۇلاي با­تىل سويلەۋىمىزدىڭ شىن سىرى مەن بەت-بەينەسى مىنادا: توق­سانىنشى جىل­دارى ەل ىشىندە اناۋ ايت­قان جاقسى جاعداي قا­لىپتاسا قوي­ما­دى, ەل­دە ازىق-ت ۇلىك تاپ­شى­لىعى باي­قالدى, ەت-شۇجىق, ماي ءونىم­دەرى ءدۇ­كەن­دەردەن كو­رىنبەي كەتتى, ءتىپتى قا­راپايىم سابىننىڭ ءوزى كوزدەن بۇلبۇل ۇش­­تى, قۇنى قانشا بولسا دا, سابىن كور­سە ساتىپ الۋعا بەيىلدى بولدى جۇرت... ءبىزدىڭ بۇل سالانى تۇبىرلەي جازۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ىشكى سەبەبى – سونداي قيىن كۇندەردە «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن» دەمەكشى, ءوز ىشىمىزدەن دە ءارتۇرلى اڭگىمە-وسەك­كە ەرىك بەرىپ, ەل اراسىنا ىرىتكى جۇگىرتۋشىلەر دە تابىلىپ قالىپ جاتتى. ءبىزدىڭ قينالا ءسوز ساباقتاپ وتىرۋى­مىزدىڭ سوسىنعى ءبىر سىرى مىنادا: سول تۇستا ءار-ءار جەردەن باس كوتەرىپ, ۇلتارا­لىق ارازدىق الاۋىن تۇتاتۋعا بەيىل جاندار بايقالدى, وزدەرىن «وپپوزيتسيا وكىل­دەرىمىز» دەپ الىپ, ەلگە تەرىس ۇگىت جۇرگىزۋ­شىلەر دە بوي كورسەتتى, حالىق شىن جانا­شىر كىم ەكەنىن تۇسىنە الماي, داعدارىپ قالعان شاقتار دا كوز الدىمىزدا... قاراپايىم ازاماتتار اراسىندا رۋحاني كۇيزەلىسكە تاپ بولىپ, بولاشاققا سەنىمنەن گورى كۇ­دىكپەن قاراۋشىلار دا تابىلىپ قالىپ جاتتى. ولار قازاق ەلىنىڭ ءوز بەتىنشە بەيتاراپ, تاۋەلسىز, ەركىن ءومىر ءسۇرىپ كەتىپ, جاڭا زامان تۋدىرا الاتىنىنا, جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتە بىلەرىنە كوبىنە كۇدىكتەنە كوز تىكتى. بۇل, راسىمەن-اق, قيىن جىلدار بول­دى. سول شاقتا ەل باسقارۋ, ەل تىزگىنىن قولعا ۇستاۋ, ءسويتىپ بارشا قيىنشىلىقتاردى جەڭۋگە بىلەك سىبانا كىرىسۋ – كەز كەلگەن ازاماتتىڭ قولىنان كەلە بەرمەس باتىل شارۋا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەلىمىز 1991 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ جاڭا جولىن – سارا جولىن تاڭداپ قانا قويعان جوق, سول جولمەن قالاي قادام باسىپ, قالاي بيىككە كوتەرىلۋگە بولا­تىنىن دا الدىن-الا بولجادى. ءوزىڭىز-اق ويلاڭىزشى, سول جىلدارداعى ءار­تۇر­لى ەكونوميكالىق ءھام ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ استارىندا قانشالىق تارتىستى ويلار مەن تايتالاس پىكىرلەر بۇركەمەلەنىپ جاتىر ەدى. باستى باعىت – ەل ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, زەينەتاقىنى ۋاقتىلى بەرۋ, ايلىق جالاقى كولەمىن كوتەرۋ, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە قولداۋ كورسەتۋ, زاۋىت-فابريكا مەن ءىرى كاسىپ­ورىن­دار­داعى جۇمىسشىلارعا جاعداي جاساۋ – مىنە, وسىلاي تارماقتالىپ كەتە بەرە­تىن-ءدى. ال وسى ايتقان سالالاردىڭ ارقايسىسى وزىنشە وزەكتى ماسەلە ءھام كۇرمەۋى قيىن جاۋاپتى ىستەر بولاتىن. سودان دا بولار, ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ جىل سايىنعى كەزەكتى جول­داۋ­لارىندا وسى سالالاردى جىلىكتەپ تالداپ, ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ وتىردى. ايتا كەتۋ كەرەك, پرەزيدەنت جولداۋ­لارى­نىڭ ىشىندەگى ەرەكشەسى – 2030 جىل­دارعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاما ەدى. مىنە, وسى جولداۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ نەگىزگى جولى مەن بارار باعىتى ءھام جەتەر بيىگى تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلىپ ءوتتى, ءوز كورىنىسىن مولىنان تاپتى. ەلباسى جولداۋلارى ءار جىلداردا اۋىلدى وركەندەتۋگە, تاريحتى تىرىلتۋگە ءھام الەۋمەتتىك سالانى كوتەرۋگە, ت.ب. سالالارعا باعىتتالىپ وتىردى. ءاربىر جىلداردىڭ وتكەن جيىرما جىل ىشىندەگى ءوسۋ جولدارىنا تيگىزگەن ىقپالى مەن بەلەستەرگە كوتەرىلۋگە مۇرىندىق بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى اقيقات. *** قازاق ەلىن بۇل كۇندە الەم جۇرت­شى­لىعى تانىپ قانا قويعان جوق, ءتىپتى بۇل ەلگە قىزىعا دا, قۇمارتا دا قاراۋشى ەلدەر تابىلىپ جاتقانى راس. بۇل, ءاري­نە, ەڭ الدىمەن ەلدەگى ساياسي تۇراق­تى­لىق پەن ەكونوميكالىق قارىشتى ءوسۋ باعىتى­مىزدىڭ ايشىقتى كورىنىسى ەكەنى داۋسىز. ۇلتىمىزدى ۇلاعاتتاپ, الەمگە تا­نىستىرۋدا ءارتۇرلى ساياسي, ەكونو­ميكا­لىق ءھام ءدىني باسقوسۋلار مەن كونفە­رەن­تسيالاردىڭ دا ءرولى باسىم بولدى. ونداي تولىققاندى ءىس-شارالار شەڭبە­رىندە ءبىزدىڭ اۋىزبىرلىگىمىز, ءبىرسوزدىلى­گىمىز بەن تاتۋلىعىمىز تاعى دا سىرت ەلدەن كەلۋشىلەردى تاڭ قالدىردى. ەڭ ۇلكەن فورۋم – 2010 جىلى ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماق­تاس­­تىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتە وتى­رىپ, سول ۇيىمنىڭ كەزەكتى ءسامميتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدە, ونىڭ ىشىندە استانادا ءوتۋى بولدى. ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ەكى كۇنگە سوزىلسا, سول ەكى كۇندە الەم نازارى ءبىزدىڭ قازاقياعا اۋدى. بۇكىل اقپارات قۇرالدارى قازاقيا توپىراعى­نان بارشا الەمگە شۇعىل حابارلار تار­اتىپ جاتتى. قازاقستان بيىل يسلام ۇيىمى كون­فەرەنتسياسىنا توراعالىق ەتەدى. دۇنيە­جۇزىندەگى 57 مەملەكەت مۇشە بو­لىپ سانالاتىن بۇل ۇيىم جۇمىسى كەزىندە دە ەلىمىز الەم نازارىنا ىلىگەتىنى انىق دەسەك, وسى كۇندەردىڭ وزىندە-اق ينتەرنەت ارقىلى قازاق ەلىنەن ءارتۇرلى جاعىمدى حابارلاردى كوپتەپ وقۋعا بولادى. سونىڭ ءبىر پاراسى مىناعان سايادى: قازاقستان تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق بەرىك ورىن العان بىرلىگى كۇشتى ەل, بۇل ەلدە وتكەن جيىرما جىل ىشىندە ەكونو­مي­كالىق, ساياسي ءھام مادەني ورلەۋ ورىن ال­دى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ, تۇر­مىس دەڭگەيى جاقساردى, زەينەتاقى تۇ­راقتى بەرىلىپ تۇرادى جانە جىلما-جىل ونىڭ كولەمى ءوسىپ كەلەدى, الەۋ­مەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسى­لارىنا وكىمەت تاراپىنان قولعابىس كورسەتىلۋدە. تاعى ءبىر سالا مىناداي: قازاق ەلى ءوزىنىڭ بولاشاعىن العىر جاس كادرلارمەن بايلانىستىرىپ, ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر, وسى كۇنگە دەيىن شەتەلدەردە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الدەنەشە جۇزدەگەن جاستار وقىپ, ءوز ەلىنە قايتا ورالدى. ولاردىڭ الدىڭعى تولقىنى قازىردىڭ وزىندە بيلىك بۇتاقتارىنان ءوز ورنىن تاۋىپ, وڭ ىستەرىمەن مەيلىنشە كوزگە تۇسە قىزمەت ەتە باستادى. سوسىنعى ءبىر سالا مىناۋ: ەلباسى وسى كۇنى ادەبيەت پەن مادەنيەت ءھام سپورت سالاسىنا دا بارىنشا كوڭىل اۋدارۋدا. شىعارماشىلىق جاستارعا جىل سا­يىن شاكىرتاقى تاعايىندالادى, سپورت­­شىلارعا ءتيىستى كومەك كورسەتىلەدى. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتۋگە بو­لادى, قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى ونەر­گە جاقىن ادام, ول ءوزى دە ولەڭ جازادى, سودان دا بولار, ەلباسى ءوز حالقىنان شىققان ەڭ تالانتتى ءھام ويلى قا­لام­گەر قاۋىممەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, وي-پىكىر الماستى. سونىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى – 1993 جىلى بولدى, ول كەزدە قازاق ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن ابىز-اقساقالدارى ءتىرى ەدى, سولارمەن وي ءبولىستى. ەلباسىنىڭ ەرەكشە قاداپ ايتار تاعى ءبىر قاسيەتى – جازۋشىلارمەن تەك سويلەسىپ قانا قويمايدى, ولارمەن حات تا جازىسىپ وتىرادى, بۇل كوڭىلگە قۋا­نىش ۇيالاتار ىزگى قاسيەت ەمەس پە! *** كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى­نىڭ العاشقى قورىتىندىلارىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, الماتى, جامبىل, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىسىنداعى ساي­لاۋ­شىلاردىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن بەلسەندىلىگى بايقالدى. بۇل كورسەتكىش اسىرەسە حالقى تىعىز ورنالاسقان اۋدانداردا, اۋىلداردا بارىنشا ايشىقتالا كورىنگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ, ۇيعىر اۋداندارىندا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى سوزاق اۋدانىندا, شى­عىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلان اۋدا­نىندا, قاراعاندى وبلىسىنداعى نۇرا, جاڭارقا اۋداندارىندا, ت. ب. ەلدى مەكەندەردە سايلاۋشىلاردىڭ 99 پايىز­دان استامى داۋىس بەرۋگە بەلسەنە قا­تىس­سا, قازاقستاننىڭ كوپتەگەن سەلو­لارى مەن اۋىلدارىندا سايلاۋشى­لاردىڭ بۇل دوداعا 100 پايىز قاتىسۋى كورىنىس بەرىپ, وڭ ناتيجەلى بولدى. *** الدىمىزدا قانداي اسۋلار كۇتىپ تۇر؟ ەڭ الدىمەن 2020 جىلعا دەيىن ەل ەكونوميكاسى بارىنشا ءوسىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى بۇدان دا جاقسارا تۇسپەك. بازار نارىعى مەن ايلىق جالاقىنىڭ تەپە-تەڭدىگى ورىن الىپ جاتسا, بۇل ۇلكەن جەتىستىك بولماق! قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن ەڭ ۇلكەن بايلىعى – ادام! حالقىنىڭ سانى وسكەن ەلدىڭ باعى دا وسە تۇسپەك. ارينە, الەمدە از عانا سانى بار ەلدەر دە ءوزىنىڭ وركەنيەتتەگى ورنىن ىزدەپ, شارق ۇرىپ وتىرعانىن بىلەمىز. بىراق, ازدىڭ اتى – از, كوپتىڭ اتى – كوپ. وسى ورايدا مەملەكەتىمىز ءوزىنىڭ الدىنا ۇلت سانىن ءوسىرۋدى دە ۇلكەن ماقسات ەتىپ قويدى. 2020 جىلدارى قازاق حالقىنىڭ سانى  20 ملن بولىپ جاتسا, بۇل تەك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن ءۇردىس بولماق. مەملەكەت بار جەردە بيلىك بۇتاق­تارىمەن بىرگە وپپوزيتسيالىق باعىت ۇستانعان توپتار دا بولاتىنى داۋسىز اقيقات. ارينە, اشىعىن ايتۋ كەرەك, بيلىكتە وتىرعاندار دا بارلىق ۋاقىتتا تەك دۇرىس جولدى تاڭداپ, ەشقاشان قاتەلەس­پەيدى دەسەك, بۇل ارتىق ءسوز. ەلدەگى ءار­تۇر­لى ساياسي-ەكونوميكالىق جاع­داي­لارعا بايلانىستى كەيدە اسىعىس شە­شىمدەر دە قابىلدانىپ كەتىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا, ونى ءوز حالقىن سۇيمەگەندىكتەن ءھام جانى اشىما­عان­دىقتان ىستەلگەن ءىس دەپ بىرجاقتى باعا بەرە سالساق – بۇل دا ارتىق پىكىر! دەمەك, ەل بار جەردە پىكىر الۋاندىعى مەن وي تايتالاسى قاتار جۇرە بەرەدى. بۇل رەتتە وپپوزيتسيالىق با­عىت ۇستانعان­دار­دى دا جەردەن الىپ, جەردەن سالۋ ورىن­سىز بولماق. ولار دا ءوز كوز­قارا­سىن ءبىلدىرىپ وتىرعانى دۇرىس-اق. ايتكەنمەن, ەركىندىكتىڭ جولى وسى ەكەن دەپ اۋزىنا نە تۇسسە سونى ايتىپ, ءتىپتى ارعا تيەتىن اڭگىمەگە ەرىك بەرسە – بۇل مادەنيەتسىزدىك! ءيا, ەلگە ەڭ الدىمەن, بەس ساۋساقتاي بىرىكك­ەن بىرلىك كەرەك! ال بىرلىك ءۇشىن – تامىرلى تاتۋلىق قاجەت. سونىڭ بارىنە يە بولىپ, جۇرتشىلىقتى بۇلجىماس سارا جولعا باستاۋ ءۇشىن كورەگەن باسشى كەرەك! ونداي باسشىنى ەل ءوزى تاڭدادى. جولتاي جۇمات, جازۋشى.