جاھان مويىنداعان جاسامپازدىق

تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل بو­يى­نا, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قۇرىل­عان ال­عاشقى كۇننەن باستاپ, ەجەلدەن ەركىندىگىن اڭساۋمەن كەلە جاتقان, نەبىر جاۋ­گەر­شىلىكتىڭ جۇتىن, وتارشىلىقتىڭ وزبىر­لى­عىن كورە ءجۇرىپ, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلە» ءجۇرىپ, تاۋەلسىزدىگىنە ازەر جەتكەن قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى­نىڭ قول استىندا قىزمەت اتقارىپ كە­لەمىز. لاۋا­زىم­دىق مىندەتتەرىمە وراي ساراپتالاتىن زاڭدار, جارلىقتار, وكىم­دەر, مەملەكەت باسشىسى قاتىسقان ءىرىلى-ۇساقتى ءماجىلىس­تەر مەن كەڭەستەردىڭ ىلەس­پە اۋدارمالارى, ولاردىڭ شەشىمدەرىن سا­رالايتىن حاتتا­ما­لارى, شۇعىل جەدەل­حات­تارى مەن قاي­تار­عان جاۋاپتارى, حا­لىقارالىق جانە مەملەكەتارالىق ۋاع­دا­لاستىقتارعا باي­لا­نىستى كەلىسىمشارتتار, ناگرادا تاپ­سىرۋ, ازاماتتىققا قابىلداۋ مەن ودان شى­عارۋ, ساياسي باسپانا بەرۋ, سوتتال­عان­دارعا كەشىرىم جاساۋ سياقتى كۇندەلىكتى جۇمىستىڭ سىر­تىندا ونداعان كىتابىن قۇراستىرۋ مەن شىعارۋعا اتسالىس­قانى­مىز, تىكەلەي باس­شىلىعىمەن ەگەمەن ەلى­مىز­دىڭ اتا زاڭىن اۋدارۋعا قاتىسۋىمىز, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ نورماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىلەرىنىڭ اتاۋلارىن قالىپ­تاس­تىرۋ­شى­لاردىڭ اراسىنان تابىلىپ پرەزيدەنت كەڭ­سە­­سى­نىڭ باستىعى ماحمۇد قا­سىم­بەكوۆپەن بىرلىكتە, ءوزىنىڭ باتاسىن الا وتىرىپ «نۇر­­سۇلتان دەپ ات قويدىم...» دەگەن كى­تاپتى جازۋىمىز – ماقتانىش سەزىمىمەن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ازدىق ەتە قوي­ماسا كەرەك دەپ ويلايمىن. ەندى وسى كىتاپتىڭ جازىلۋ بارىسى جا­يىندا اڭگىمەلەسەم دەيمىن. ءالى ەسىم­دە, بىزگە بالالارى مەن نەمەرەلەرىنە پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتىن قويعان­دار­دان كوپتەپ حات كەلە باستاعان. العاش­قى­دا جاي بايانداپ, ءوزىنىڭ كەلىسىمىمەن العىس ءبىلدىرىپ, ءبۇلدىرشىن اتتاس­تا­رىنا تىلەكتەستىگىن حابارلاپ, جىلى راۋىشتە جاۋاپ قايتارىپ جۇردىك. كەلە-كەلە ونداي حاتتار تىم كوبەيە ءتۇستى. قازاقستاننىڭ بار ءوڭىرى قام­تىل­عانى بىلاي تۇرسىن, باۋىرلاس قىرعىز, وزبەك, تاتار ازاماتتارىنان اسىپ, ءتۇ­رىك, چەشەن, داعىستان, باشقۇرت اعا­يىن­داردىڭ ارتىن الا ورىس, ۋكرايندارعا ۇلاستى. العاشقى ەمەن-جارقىن اڭگى­مە­لەسۋىمىزدىڭ ءساتى دە سوندا تۇسكەن ەدى. كىتاپتىڭ جازىلۋى بارىسىندا, اپتال ازامات ماحمۇد قاسىمبەكوۆپەن اتى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ وتىرعان ادام­عا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ارنايى جولىققان ەدىك. كى­تاپ­تىڭ قۇرىلىمى, وندا كوتەرىلگەن ءما­سە­لەلەر تۋرالى وي-پىكىرلەرىمىزدى ورتاعا سالا كەلىپ, وسىعان وراي ەلباسىنىڭ تىكەلەي وزىنە بىرنەشە سۇراق قويۋدى ءجون كورەتىندىگىمىزدى العا تارتتىق. وسى سۇحبات نەگىزىندە جازىلاتىن ارنايى تا­راۋعا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىنىمىزدى, ونىڭ جالپى كىتاپتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاۋعا ءتيىس ەكەندىگى جونىندەگى پايىمداۋى­مىز­دى دا جاسىرعان جوقپىز. مەملەكەت باسشىسى جوسپارلانىپ وتىر­­عان اڭگىمەگە دەگەن كوزقاراسىن ءبىل­دىرگەننەن كەيىن, ءوتىنىشىمىزدى قانا­عات­تى سە­زىمىمەن قابىل الدى. سول سۇح­باتتى وقىر­­مان نازارىنا ۇسىن­­عاندى ءجون كور­دىك. سەبەبى, وندا پرە­زيدەنت ءبى­تىم-بول­مىسىنان سۋىرت­پاق­تاپ سىر تارتار ءبىراز ماعلۇماتتىڭ بار ەكەنى ەش داۋسىز. * * * – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, العاشقى سۇراعىمىز مىنانداي: ءسىزدىڭ اتى­ڭىز­دى كىم قويعان؟ – مەنىڭ اكەم ءابىش – اتامىز نا­زار­بايدىڭ كەنجەسى. ول كىسىنىڭ ابىشتەن ءۇل­كەن ۇمبەت, شالاباي دەگەن ۇلدارى, ءبىر قىزى بولعان ەكەن. قىزى جاس كەزىندە قاي­تىس بولىپ كەتىپتى. نازارباي الدە بي, بولماسا بولىس پا, ايتەۋىر, اۋ­قىم­دى ايماققا بيلىك جۇرگىزگەن, قو­لىن­دا ءمورى بار ادام ەكەن. «نازار­باي­دىڭ جازىعى», «نازار­باي­دىڭ ديىرمەنى» دەپ اتالاتىن جەرلەر ءالى دە بار. شامامەن, شامالعان, قاسكەلەڭ, «ءۇش­قوڭىر جايلاۋى» دەگەن مەكەندەردى قو­نىس­تان­عان بولسا كەرەك. قازاق ءداستۇرى بو­يىن­شا اكە-شەشەسى قارتايعاندا كەنجە با­لا­سىنىڭ قولىندا بولادى عوي. اجە­مىز – مىرزابالا بايبىشە ءبىزدىڭ ۇيدە تۇرعان. نازارباي اتامىز ەلدى وتىرىق­شى­لىققا يكەمدەپ, جەرگە تۇراق­تان­دىرۋعا كوپ كوڭىل اۋدارعان ادام سياقتى. ونىڭ اكەمىزدىڭ ءۇش جاسىندا, عاسىر باسىندا ءدۇ­نيەدەن وزعانىن قاريالار ايتىپ وتى­راتىن. سوندا, اكەي 1905 جىلعى بول­سا, اتامىز 1908 جىلى قايتقان ءتا­رىز­دى. ول كىسى دۇنيە سالعاننان كەيىن ءمورىن اجەمىز مىرزابالا مارقۇم ەشكىمگە بەرمەي, ءوز قولىندا ۇستاعان. دەمەك, بار بيلىكتى قولعا العان عوي... اجەمىز مەن بەس جاسقا كەلگەندە قاي­تىس بولدى, ەمىس-ەمىس ەسىمدە بار, سۇڭ­عاق بوي­لى, ادەمى كىسى ەدى. وتە جىگەرلى بولا­تىن. بار بالالارىنا, اۋىل-اعا­يىنعا ايت­قا­نىن ىستەتىپ وتى­را­تىن. ول كىسىگە ەشكىم قارسى كەلمەيتىن. اكە­­مە تۇر­مىس­قا شىق­قان­نان كەيىن شە­شەمىز بەس جىل­­عا دە­يىن قۇر­ساق كوتەر­مەپ­تى. ەل: «بۇ­لاردىڭ با­لا­لارى بولماي­دى», «اناۋ-مىناۋ...» – دەپ ءجۇر­گەن­دە, مەن تۋىپ­پىن. «كەنجە ۇل­دان كور­گەن تۇڭعىش نەمەرەم» دەپ, اجەمىز مەنى باۋىرىنا سالىپ الىپ­­تى. سو­نى­­مەن, مە­­نى سول اجە­مىز باق­قان. مەنىڭ اتىمدى دا نۇر­سۇل­تان دەپ ءوزى قويىپتى. – قانداي جاع­داي­دا جانە نەلىكتەن ول ەسىمدى قويعان دەپ ويلايسىز؟ ءمۇم­­كىن, اۋلەتتەرىڭىزدە ۇقساس ەسىمدى ادامدار بولعان شىعار؟ – قانداي جاعدايدا ەكەنىن بىلمەيمىن, ال نەلىكتەن ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ كو­رەيىن. ەلدىڭ ايتۋىنشا دا, مەنىڭ پا­يىم­داۋىم­شا دا بۇل ەسىمدى قۇراننان العان بولسا كەرەك. ويتكەنى, اجەمىز قۇدايعا سەنىپ, قۇل­شىلىق ەتكەن, ناماز وقيتىن – مۇ­سىل­ماندىقتى قاستەرلەگەن ادام ەدى. ۇنەمى اق شاعالاداي بوپ, اپپاق كيىم كيەتىن. «مولدالارمەن اقىلداستى, ادەيى وسى ەسىمدى تاڭداپ قويدى...» دەيتىن ءسوز بار. مەن كەيىن قۇراندى ارنايى قارا­عان ەدىم. قۇدايدىڭ 99 اتى بار. سولار­دىڭ ىشىندە نۇر دەگەن بار, سۇلتان دەگەن بار, بىراق نۇرسۇلتان دەگەنى جوق. الگى «مولدالارمەن اقىلداستى» دەۋلەرى – «جارا­تۋ­شىنىڭ ەكى اتىن بىرىكتىرىپ قويساق قاي­تەدى؟» – دەپ كەڭەسكەندەرى بولسا كەرەك... – ءوزىڭىز ەسىمىڭىز تۋرالى قانداي ويداسىز؟ – مەن ەشقاشان «مەنىڭ اتىم قان­داي؟» دەپ ويلانىپ كورگەن ەمەسپىن. ات­تى اكە-شەشەڭ قويادى, سوندىقتان ول تۋ­را­لى كىم ويلايدى؟ تەك ونىڭ ماعىناسى بار ما, جوق پا دەپ ويلاۋعا بولادى. ءبىر عانا ايتا كەتەتىن جاي, بۇرىن ءوز ەسىمىمدى كوپ كەزدەستىرمەيتىن ەدىم. مۇنداي ات سيرەك بولاتىن. مىسالى, مەكتەپتە ءجۇر­گەنىمدە ونداي ەسىمدى بالا بولعان جوق, وقىعان, جۇمىس ىستەگەن جەرلەرىمدە اتتاستارىم­دى كەزدەستىرمەدىم. قا­تار­لاستارىمنىڭ اراسىندا مەنىمەن ەسىمدەس ەكى ادام عانا بار ەكەنىن بىلەتىنمىن: ءبىرى – بەلگىلى اقىن نۇرسۇلتان الىمقۇلوۆ, ەكىنشىسى – قارا­عاندىدا مي­ليتسيا پولكوۆنيگى ەدى. باسقا ەشكىمدى ۇشىراستىرعان ەمەسپىن. مەن وتباسىنىڭ تۇڭعىش بالاسى, اجەم­نىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ءبىرىنشى نەمەرەسى بول­دىم دەپ جوعارىدا ايتتىم عوي. ونىڭ ءۇستى­نە, ءبىراز جىل نەمەرە كور­مەگەندىكتەن بە, اجەي جارىقتىق مەنى كوپ قورعاش­تاپتى. ەشكىمگە كورسەتپەۋگە تىرىسقان. مەنىڭ تو­عىز ايدا اياعىم شىققان ەكەن. ءتاي-ءتاي با­سىپ, جۇرە باستاعان كەزىمدە «كوز تيمەسىن» دەپ, ارنايى دوربا تىگىپ, اياعىمدى سوعان كيگىزىپ قويادى ەكەن. سوندا كورشى-قولاڭ كەلىپ: «بالاڭىز ءالى جۇرمەگەن بە؟» – دەسە: «جوق, ءا. قۇداي بىزگە قايدان وڭعان بالاسىن بەرسىن, ءجۇر­مەيدى ءالى...» – دەيدى ەكەن. اياعى بايلاۋلى بالا, ارينە, جۇرە المايدى عوي. ول كىسى مەن بەس جاسقا كەلگەندە قايتىس بولدى. اۋىرىپ جاتقانى ازداپ ەسىمدە. تاۋدا جۇرگەن كەز ەدى, ساتىمەن ءۇيدىڭ توبە­سىنە شىعام دەپ قۇلاپ, سودان دۇنيە سالدى. – باسقا مەملەكەتتەردىڭ ازامات­تارى دا اتىڭىزدى كوپتەپ ەنشىلەۋدە... – ەندەشە, بۇل ءۇردىس حالىق ريزاشى­لىعىنان تۋعان بولار دەپ ويلايمىن. باسقا حالىقتار قازاقستاندى كورمەي, بىلمەي وتىرعان جوق. قازاقستان قانشا كوپ ۇلتتى بولسا دا, تىنىشتىقتا ءومىر سۇرۋدە. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ارا­سىن­داعى تاتۋلىققا ءبارى سۇيسىنەدى. ءاري­نە, قيىندىقتار دا بولعان. ال ولار­دى ەسكەرمەي, العا جىلجۋعا بولمايدى. 300 جىلدان بەرى رەسەيمەن, باسقا كور­شى مەملەكەتتەرمەن ارالاسىپ-قۇرا­لا­سىپ كەلەمىز. ۋاقىت تالابىمەن ءبىزدىڭ جەرىمىزگە نەمىس تە, ۋكراين دا, دۇڭگەن دە, ۇيعىر دا قونىستاندى. ەڭ باستىسى, سول حالىق­تار اراسىنداعى اۋىزبىرلىكتى, ىس­تىق ءىلتيپات پەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قالۋ كەرەك بولدى. العاشقى كۇننەن باستاپ ساياسات رەتىندە دە, زاڭ رەتىندە دە, قىز­مەت رەتىندە دە سونى ىسكە اسى­رىپ كەلەمىز. وسىنىڭ بار­لىعىنا حا­لىق ريزا. جان-جاق­­تاعى ەلدەر دە مۇنىڭ ءبارىن كورىپ وتىر. ءما­سەلەن, چەشەنستاندا 80 مىڭ ادام, كاۆكازدا: قاراباق, ارميان – ءبارىن قوس­قاندا 150 مىڭ ادام, ءبىر تاجىك­ستاندا عانا 100 مىڭ ادام قازا تاپتى دەپ حابارلاپ جاتىر. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز بەيبىت, تى­نىش ءومىر سۇرۋدە. حالىققا ەڭ كەرەگى وسى ەمەس پە؟! سون­دىق­تان باسقا ۇلتتىڭ ادام­دارى دا بالا­لا­رىنا وسى ەسىمدى قوياتىن بولۋى كەرەك. – وسىنداي ابزال ازاماتتارعا, بال­دىر­عان اتتاستارىڭىزعا ايتار تىلەگىڭىز؟ – مۇندايدا تەك جاقسى تىلەك ايتۋ كەرەك قوي. وزدەرىڭ ايتقانداي, نۇر­سۇلتان دەگەن – جاقسى ات. بۇل ەسىم قا­زاق­ستاندا, جال­پى تۇركى تەكتەس حالىق­تاردا ايرىقشا ماعىناعا يە. مىسالى, نۇر ءسوزى تۇرىك, قىپ­شاق, باسقا تىلدەردە – جارىق, ءساۋ­لە, جىلۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. سۇلتان دە­گەنىمىز – تۇركى, پارسى, اراب دۇنيە­سىن­دە ەل باسقارعان ادامدار. ءتىپتى پات­شا­لار­دى دا سۇلتان دەگەن. سونداي-اق, سۇل­تان­دار پاتشانىڭ جەر-جەردەگى بيلىك ءجۇر­گىزۋ­شى وكىلدەرى (نامەستنيك) بولعان. جالپى, شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن با­لاسىنا قانداي ادام جامانشىلىق وي­لاي­دى؟ ۇلكەن ازامات بولىپ, اكەسى­نىڭ اتىن شىعارسا دەپ ارماندايدى. ەلى­نە قىزمەت ەتىپ, حالقىنا جاقىن بول­عانىن قالايدى. جاعدايى جاقسى بولسا, مىنەزى جاقسى بولسا, باتىر بولسا دەيدى. سۇلۋ بولسىن, شەشەن بولسىن دەيدى. مىنە, سول تىلەكتەرىنىڭ ءبارى قابىل بول­سىن! نيەتتەرىنە جەتسىن! بالالار­دىڭ بىرەۋى – ەلباسى, ەندى بىرەۋى – عا­لىم, اقىن بولسىن, اقىلدى بول­سىن! ەلىن, جەرىن, وتانىن سۇيەتىن, حال­قى­نىڭ تاۋەل­سىزدىگىن قورعاپ, بولاشا­عى­نا قىز­مەت ەتەتىن ەل ازاماتتارى بولىپ ءوسسىن! سولار ءوسىپ, ازامات بولعاندا, قول­دا­رىنا بيلىك تيگەندە, ءبىزدىڭ قازاق­ستانى­مىز بارلىق وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ, باي, دۇنيە ءجۇزى سىي­لاي­تىن, حالقىنىڭ تۇرمىسى تۇزەلىپ, ءال-اۋقاتى ارتقان, عىلىم مەن تەحنيكانى تۇگەل يگەر­گەن ەل بولسىن. سول كەزدە ءبىز سياقتى جاسى ۇلعايعاندار دا جاقسى تۇراتىن بولسىن. بالالار دا, وقۋشىلار مەن ستۋدەنت جاستار دا – جالپى ۇكىمەت تارا­پى­نان الەۋ­مەت­تىك قامقورلىقتى قاجەت ەتەتىن سانات­تاعى بارلىق وتان­داس­تارىمىز دا جاقسى جاعدايدا بولسىن. ەل گۇلدەنگەن, تىرلىك تۇرلەنگەن زامانعا تەزىرەك جەتەيىك! * * * قات-قابات قىرۋار قىزمەت اراسىنان اسا قىمبات ۋاقىتىن بولگەنى جانە مازمۇندى اڭگىمەسى ءۇشىن العىسىمىزدى ايتىپ, قول الىسىپ قوش ايتىسىپ شىعا سالىسىمەن, ساناداعى سان اسەردى جادى­مىزدا قايتا جاڭعىرتتىق. جاسىراتىن نەسى بار, بىلايعى اعا­يىن «پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقا­رامىز» دەسەك, ءبىزدى نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلىمەن كۇندە جولىعىسىپ ءجۇر­گەندەي كورەدى. جينالىس, ماجىلىستەردە بولماسا, وڭاشا اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى سيرەك ەكەنىنە سەندىرۋ دە قيىن. الايدا شىن­دىعى – سول. سوندىقتان دا ءبىرلى-جارىم باعامداعان اسەرىمىزدى ورتاعا سالعاندى ءجون كوردىك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىز­مەت بابىنداعى پرينتسيپشىلدىگىن, ياع­ني قاتاڭ تالاپ قويۋمەن قاتار, سەرگەك سە­زىم­تالدىقپەن قامقورلىق تا كورسەتە الا­تىندىعىن تىكەلەي قول استىندا قىز­مەت اتقاراتىنداردىڭ بارلىعى جاقسى بىلەدى. البەتتە, پرەزيدەنت الدىنا كەلگەن ادامنىڭ جاس شاماسىنا بايلانىستى ساق­تالاتىن ءداستۇرلى سالتتان دا اۋىت­قى­ماي­دى. كىمگە دە بولسىن ءوزىن ەركىن سەزىنىپ, تەرەزەسى تەڭ جاعدايدا اڭگى­مە­لەسۋىنە ءمۇم­كىن­دىك تۋعىزادى. جۇيەلى ءسوزدىڭ جەلىسىن ۇزبەي تىڭدايدى; قاجەت بولعان جاع­دايدا, ويدى ناقتىلاي ءتۇسۋى ءۇشىن قام­شىلايدى; كەرەك كەزىندە, ار­نا­يى سۇراق قويىپ جەتەلەي دە بىلەدى. ءسوز سالماعى جەڭىلدەپ, ءدىت­تەگەن مەجەدەن اۋىت­قىپ بارا جاتسا, سا­بىر­لى سىپا­يىلىقپەن قا­جەت­تى ارناسىنا اۋدارىپ, بولماسا تىڭ تا­ق­ى­رىپ­قا باستاپ كەتىپ, ءجىتى باقىلاپ وتى­رادى. ويلى ءسوزدىڭ ورايى كەلىپ جاتسا, جادىراي ك ۇلىپ, باۋراپ الا­دى. كوبىنەسە ايتايىن دەگەنىڭدى ەمەۋ­رى­نىڭنەن سەزەدى. «ول بىلاي ەمەس پە ەدى؟» دەپ وي ورامىن ءوزى جالعاپ جۇرە بەرەدى. سومدالعان ساناسى, تولىسقان ءتاجى­ري­­بە­سى, تۋا بىتكەن ءبىتىم-بولمىسى – ءبارى-ءبا­رى الىپ شىناردىڭ بۇتاقتارى مەن تا­مىر­لا­رىنداي; سونىڭ ءبارىن بويىنا ءسى­ڭىر­تىپ, قان­داي دا داۋىل دۇلەيدە دە شاي­قالت­پاي­تىن­داي كورىنەدى. وعان جان جىلۋى­نىڭ مول­دى­عىن قوسىڭىز. وسى­نىڭ ءبارى بىرىگىپ كەلگەندە, قازاقستان پرە­ز­ي­دەنتى­نىڭ پايى­مىنا اي­نال­عان. ول – نۇر­سۇلتان نازار­باەۆتىڭ ءبۇ­گىنگى تاڭ­دا ءجۇر­گىزىپ وتىرعان بىرەگەي سايا­سا­تى­نىڭ ءتۇپ-تۇ­عىرى. تاتۋلىق پەن تى­نىش­تىق­­تىڭ تۋىن كوتەرگەن ءمامى­لە­گەردىڭ مونۋمەنتىندەي. ءارى ول ساياسات بار­شا­عا ءمالىم. مىنە, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى, ەل جەتەكشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساڭلاق ساياساتكەر رەتىندەگى قىزمەتىن, اردا ازامات رەتىندەگى ءبىتىم-بولمىسى مەن ەلدىك مىنەزىن سومدايتىن باستى باعىت وسىنداي جاسامپاز دا قاراپايىم, ءىرى دە ىرگەلى ىستەردەن باستاۋ الادى. سونداي-اق بۇل – ابىرويلى ازاماتقا اق جول, ءساتتى سۇرلەۋ تىلەگەندە, ەڭ الدىمەن تىلگە تيەك ەتەتىن كەمەل كورسەتكىش تە. قادىر الىمقۇلوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.