ەلباسى بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايىق!» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «...اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت. وتكەن جىلى جاڭا الەۋمەتتىك جوبا – مامانداندىرىلعان ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق ەكى «دەنساۋلىق» پويىزى جۇمىسىن باستادى. ولار ەلىمىزدىڭ ەڭ شالعاي تۇكپىرلەرىندە ونداعان مىڭ ادامداردىڭ دەنساۋلىقتارىن تەكسەرىپ, ەم جاسادى. قازاقستان ءۇشىن كولىكتىك مەديتسينا وتە كوكەيكەستى, سوندىقتان ءبىز ونى دامىتاتىن بولامىز. بيىلعى جىلى تاعى ءبىر پويىز جىبەرىلەتىن بولادى. جۇمىلعىش مەديتسينالىق كەشەندەر-اۆتوكلينيكالار سانىن 50 بىرلىككە دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. ولاردى شىعارۋ قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس» – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. مىنە, وسىنداي قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جاساقتالعان, تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق جىلجىمالى كلينيكانى «اسار-بەرەكە» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورى – دۇنيە ءجۇزىنىڭ وننان استام ەلىنەن 50-گە جۋىق ونكولوگيا سالاسىنىڭ كورنەكتى عالىمدارى مەن بىلگىر ماماندارى قاتىسقان قازاقتىڭ ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا تانىستىرىلىمىن وتكىزگەن-ءدى. سول جولى بىزگە دە اتالمىش اۆتوكلينيكانى جاقىنىراق كورىپ-ءبىلىپ, تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ قورى مەن «اسار-بەرەكە» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جەتەكشىسى داريعا نازارباەۆاعا جولىعىپ, دوڭگەلەكتەگى مەديتسينالىق دياگنوستيكالىق كەشەننىڭ ماقساتى, الداعى ءىس-جوسپارلارى جايىندا تەرەڭىرەك ءبىلۋدىڭ رەتى كەلگەن-ءدى.
– داريعا نۇرسۇلتانقىزى, شالعاي اۋىلداعى اعايىندارعا قولايلى دا وتە ءتيىمدى مۇنداي قوندىرعىنى جاساقتاپ شىعارۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– بارشاعا ايان, بۇگىندە ونكولوگيالىق جاعداي الەمدە ەڭ دامىعان, ەكونوميكاسى ءوسىپ-ءوركەندەگەن ەلدەردە دە وزەكتى دە كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ددۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا, جىل سايىن جاڭادان 12 ملن. ادام قاتەرلى ىسىكپەن تىركەلەدى ەكەن. ارينە, بۇل قورقىنىشتى جاعداي ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە جاقسى تانىس. بۇگىندە مەملەكەتىمىز ادام ءومىرىن وسى ءبىر تاجال اۋزىنان الىپ قالۋ ءۇشىن وبلىستىق ونكوديسپانسەرلەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قازىرگى زاماناۋي دياگنوستيكالىق جانە ەمدەۋ قوندىرعىلارىمەن, اپپاراتۋرالارمەن جاساقتاپ, حيميالىق پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋعا قىرۋار قاراجات بولۋدە. سوعان قاراماي, ناۋقاس سانى ازايماي وتىر. ماسەلەن, قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتەن 2009 جىلى 17 مىڭنان اسا ادام قايتىس بولسا, ولار – ءبىزدىڭ جاقىندارىمىز, دوستارىمىز, ارىپتەستەرىمىز, كورشىلەرىمىز. مىنە, وسى قاتەرلى دەرتپەن تەك مەملەكەت پەن مەديتسينا جالعىز كۇرەسە المايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە ماماندار قاتەرلى ىسىكتى قانشالىقتى ەرتە انىقتاسا, ەمنىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ, ءتىپتى ءبىرىنشى ساتىسىندا قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋگە بولاتىنىن ايتۋدا. ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جەر كولەمى اۋقىمدى, حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى دا ءار قالاي. ماسەلەن, ەڭ شەتكى شالعاي جەرلەردە ورنالاسقان اۋىلدارعا مەديتسينالىق كومەك قولجەتىمدى ەمەس. مىنە, وسىنداي ءجانە باسقا قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر بۇرناعى جىلى «اسار-بەرەكە» قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىن قۇرۋعا مۇرىندىق بولىپ, شالعاي ەلدى-مەكەندەگى حالىققا ارنايى جىلجىمالى مەديتسينالىق دياگنوستيكالىق كەشەن جاساقتاپ, اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋعا كومەكتەسۋدى ۇيعاردىق. ءويتكەنى, اۋرۋدى نەعۇرلىم ەرتە انىقتاۋ – ءوزىڭىز بىلەسىز, جارتى جەتىستىك.
وسىلايشا, 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ قولداۋىمەن, قازاقستان-رەسەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ايماقتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرىمەن تىعىز ءارىپتەستىك جاعدايىندا ۇيىمداستىرىلعان ءبىرىنشى «كاماز» كولىگىنە دياگنوستيكالىق ورتالىق جيناقتاپ, الدىمەن بالالار ءجانە مۇگەدەكتەر ۇيلەرىن, پانسيوناتتاردا تۇراتىن ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرىن تەكسەرۋدى باستادىق. كەيىننەن وبلىستارداعى ەڭ الىس اۋىلداردى ارالاۋعا كىرىستىك. وندا تەك قاتەرلى ىسىك عانا ەمەس, باسقا دا بىرقاتار اۋرۋ تۇرلەرىنە دياگنوستيكا جاسالدى. ءبىز بۇل جەتكەن جەتىستىگىمىزدى ارى قاراي جالعاستىرىپ, 2010 جىلى ودان دا جەتىلدىرىلگەن, مۇمكىندىگى اۋقىمدى, ۇزىندىعى بەس مەترلىك تاعى ءبىر ارنايى «حوۆو» كولىگىن جابدىقتاپ شىعاردىق. جاڭا كولىك ەڭ سوڭعى ساندىق قوندىرعىلارمەن جاراقتانىپ, ءبىر مەزەتتە ون ادامدى تەكسەرىپ, العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتە الادى, قاجەت بولسا, وپەراتسيا دا جاسايدى. سوندىقتان باستاپقى كەزدە بۇل كولىكپەن جۇمىستى جۇرگىزە الامىز با, المايمىز با دەپ ونى جارنامالاۋعا اسىقپادىق. ءناتيجە بولعان سوڭ عانا بۇگىن جاريا ەتىپ وتىرمىز. ءسويتىپ, الەمدەگى وسى كەسەلمەن كۇرەسىپ كەلە جاتقان مەديتسينانىڭ ەڭ بەتكە ۇستارلارى جينالعان جيىنعا وسى جىلجىمالى كلينيكامىزدى ماقتانىشپەن كورسەتتىك.
– ەندى جىلجىمالى كەشەننىڭ جۇمىسىنا تولىعىراق توقتالساڭىز.
– جىلجىمالى كلينيكادا ەڭ باستىسى, ادامنىڭ ىشكى اعزالارىن تەكسەرەتىن جاپوندىق سوڭعى ۋلترودىبىستىق اپپارات (ۋزي), ءوزىمىزدە جاسالعان رەانيماتسيالىق كونسۋل, كارديولوگتىڭ جۇمىس ورنى, گينەكولوگيالىق ورىندىق, لابوراتوريالىق زەرتتەۋ, دارىگەردىڭ جۋىناتىن, دەمالاتىن جەرى بار. ال جۇك سالاتىن ورىن استىڭعى قاباتقا ورنالاسقان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءدال مۇنداي جاساقتالعان دوڭگەلەكتەگى دياگنوستيكالىق كەشەن ەشبىر ەلدە جوق. ارينە, ەۋروپادا, امەريكادا, رەسەيدە جەكە جوبالارعا ارنالعان جيىنتىق ءدوڭگەلەكتەگى اۆتوكولىكتەر بار بولعانمەن, بىراق بىزدەگىدەي بارلىعى ءبىر جەرگە جيناقتالعان كلينيكا ەشكىمدە جوق.
– كلينيكانىڭ ءىشىن ارالاپ كوردىك. شىندىعىندا دا ءدارىگەردىڭ جۇمىس جاساۋىنا دا, تەكسەرىلۋگە كەلگەن ناۋقاسقا دا بارلىق جاعداي جاسالعان ەكەن. ەندى العاشقى ناتيجەلەرىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– جوعارىدا ايتتىم عوي, قاتەرلى ىسىكتەن قورىقپايتىن ادام جوق. قازىرگى كەزدە مەملەكەتىمىز وسى اۋرۋعا شالدىققان ناۋقاستارعا ۇلكەن جاردەم بەرىپ جاتقانمەن, ول كومەكتىڭ ءار ادامعا جەتپەۋى مۇمكىن. ال ءبىز وسىنداي ارنايى جابدىقتالعان «كاماز» اۆتوكولىگىمەن العاشقى ءبىر جىل ىشىندە 40 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, ءجۇزدەگەن ەلدى-مەكەندى ارالاپ, 16 مىڭعا جۋىق ادامدى تەگىن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزدىك. ولاردىڭ 6 مىڭىن جاسى وتىزدان اسقاندار قۇراسا, 58-ىندە ونكوپاتولوگيا كورسەتكەنىمەن, 15 ادامنان ونكولوگيالىق اۋرۋ تاپتى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن ناتيجە ەمەس پە!؟
– قانداي وبلىستاردا, ايماقتاردا بولدىڭىزدار؟ اۋىلداعى جاعداي قالاي ەكەن؟
– الماتى وبلىسىنىڭ شالعاي ايماقتارىن تۇگەل دەرلىك ارالاپ شىقتىق. جامبىل, قوستاناي, قاراعاندى, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ دا الىس اۋىلدارىندا بولدىق. الداعى ۋاقىتتا اياعىمىز جەتپەگەن باسقا دا ەلدى-مەكەندەرگە بارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ارينە, ءبىر كولىك بارلىق ەلدى-مەكەندى قامتي المايدى عوي. بىزدە وسىنداي كولىك سانى كوبەيسە دەگەن تىلەگىمىز بار. كوردىڭىزدەر عوي, ءبىر عانا جىلجىمالى كلينيكا كومەگىمەن جىلىنا 16 مىڭ ادام دەنساۋلىعىن تەكسەرتىپ, ارنايى ماماننىڭ كەڭەسىن الىپ, ەمدەلىپ وتىر. ەگەر مۇنداي كولىكتىڭ سانى كوپ بولسا قانشاما ناۋقاستى ەمدەپ, قانشاما اۋرۋدىڭ الدىن العان بولار ەدىك. ءبۇگىندە دارىگەرلەردىڭ وسى جاساعان ۇلكەن جۇمىسى مەن ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزارىن جاسىرمايمىن.
– وسىنداي اۋقىمدى ءدوڭگەلەكتەگى كلينيكانى جاساقتاۋعا قانشا قاراجات قاجەت؟
– الدىڭعى قۇراستىرىپ جاسالعان «كاماز» كولىگىمىز 140 مىڭ دوللارعا تۇسسە, ەكىنشى «حوۆو» كولىگىنە ودان ەكى ەسە قاراجات كەتتى. دالىرەك ايتساق, 253 مىڭ دوللار. ال كولىكتى بىزگە الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى قۇسمان شالاباەۆ اعا سىيعا تارتتى. ول كىسىگە كوپ راحمەت.
– اۋىل حالقى قالاي قابىلدادى؟
– ارينە, ۇلكەن قۋانىشپەن قابىلداپ, راحمەتتەرىن ايتۋدا. قازىر از حالىق تۇراتىن كىشكەنە اۋىلداردا دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار قىسقارۋدا. بولعان كۇندە ول جەرلەرگە بىلىكتى دارىگەردى اپارۋ قيىن. ال ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بىرنەشە ارنايى مامان ءبىر جەرگە شوعىرلانعان. ەكىنشىدەن, بۇل كولىك كەز كەلگەن جەرگە توقتاي قالىپ, وپەراتسيا دا جاساي الادى. اۋرۋلاردى تەكسەرىپ, اناليزدەرىن قولدارىنا ۇستاتادى, ءارى ەمدەلۋگە كەڭەس بەرەدى. اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن دا جۇرگىزىپ, پاراقشالار, كىتاپشالار تاراتادى. ءارينە, مۇنداي جاعداي ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعارى حاق.
– داريعا نۇرسۇلتانقىزى, سوندا «اسار-بەرەكە» قايىرىمدىلىق قورى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنىڭ اياسىندا قۇرىلىپ وتىر ما؟
– جوق. «اسار-بەرەكە» بۇل ءوز الدىنا قايىرىمدىلىق قور. ونى ءوزىم قۇردىم. قازىر ەكى قوردى دا باسقارامىن. ەكى قور جينالىپ, وسىنداي قايىرىمدىلىق جۇمىسىن جاساپ وتىر. ءبىز بىرقاتار وبلىستاردا بولعانمەن, بارلىق اۋىلداردى قامتي العان جوقپىز. بۇل الداعى جوسپارىمىزدا بار. مۇنداي كولىكتەر كوپ بولعان سايىن, ەلدى-مەكەندەردى كوپ ارالاپ, ادامدارعا مەيلىنشە كوبىرەك كومەك بەرەتىن بولامىز. مەنىڭشە, ءوزىمىز بارعان اۋىلعا جىلىنا ءبىر رەت بارىپ تۇرساق, ول كەرەمەت كورسەتكىش بولار ەدى. دارىگەرلەر نەگە جىلىنا ءبىر رەت تەكسەرىلۋگە ۇگىت جاسايدى دەيسىز. ويتكەنى, بىلتىر بارعاندا اۋرۋ بەلگىسى تابىلماسا, جىل بويىنا ول ادام اۋىرمايدى دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. بۇل وسىلاي ۇزدىكسىز ەڭبەكتى كوپ قاجەت ەتەتىن جۇمىس. سوندىقتان الدا اتقاراتىن جۇمىس كوپ. قازاقستاندا 7 مىڭ ەلدى-مەكەن بولسا, مىنە, سولاردى جىلىنا ءبىر رەت ارالاپ, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرىپ وتىرسا دەيمىز. ولاي دەيتىنىم, ۇكىمەتىمىزگە شاعىن اۋىلداردا اۋرۋحانا اشىپ, دارىگەرلەردى ۇستاۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى. مەنىڭشە, بىزدەرگە قول قۋسىرىپ, مەملەكەت وسىنداي كولىك جاساقتايدى دەپ وتىرا بەرۋگە بولماس. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەڭ بولماسا ەكى-ءۇش اۋدانعا وسىنداي كولىك ءجۇرىپ تۇرسا, وندا ۇكىمەتكە دە, حالىققا دا ءتيىمدى بولار ەدى. حالىقتىڭ جاعدايى ءارتۇرلى. ولاردىڭ اراسىندا قاراجاتى بولماي, قالاعا, اۋدان ورتالىعىنا كەلىپ تەكسەرىلە المايتىندار بارشىلىق. ونداي كەزدە ەڭ شەتكى اۋداننىڭ ەڭ شەتكى اۋىلىنداعى حالىققا جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتالعان, ءارى بارلىق مامان دارىگەرلەرى بار كەشەن ەسىگىنىڭ الدىنا كەلىپ تۇرسا عانيبەت ەمەس پە. حالىق جەر تۇبىنە بارىپ شارشامايدى. ادام دەنساۋلىعىن تەكسەرىپ, اۋرۋدىڭ الدىن السا, اۋىرعاننان گورى ساقتانعان ءتيىمدى. مۇندا ءبارى كومپيۋتەرلەنگەن. بارلىق تەكسەرىلگەندەردى كومپيۋتەرگە ەنگىزىپ, اۋداندىق, وبلىستىق ەمحانالارعا اكەلىپ تابىستاپ, «مىنا ادامداردى شاقىرتاسىزدار, مىنا ادامنىڭ ناۋقاسى وسىنداي» دەپ ەسكەرتەدى. بۇل قاراپايىم ادامعا تاپتىرمايتىن تاماشا جوبا.
قازىر ەلىمىزدە قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىپ, بولماسا مەشىت سالىپ جاتقان اعايىندار, مەتسەناتتار سانى بارشىلىق. ولار دا وسىنداي كولىكتى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسسا دەيمىن. ەگەر ونداي قول ۇشىن بەرەتىندەر تابىلىپ جاتسا, ءبىز ءوز ءتاجىريبەمىزبەن بولىسۋگە دايىنبىز. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتىمىز وسىنداي 50 جىلجىمالى مەديتسينالىق ورتالىقتى شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مەن بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن دارىگەرلەرگە, باسقا دا قىزمەتكەرلەرگە راحمەتىمدى ايتىپ, باسىمدى يەمىن. ويلاپ قاراڭىزشى, ولار وتباسىلارىن تاستاپ, ۇزاق ۋاقىتقا كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ىلعي جولدا جۇرەدى. شىنىندا دا, بۇل ۇلكەن قاجىرلى ەڭبەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
____________________________________
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يۋ.بەككەر.
