ەل تاريحى جايىنداعى قوس ەڭبەك

كەشە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ «راريتەت» باسپاسىنان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ جازىلعان «قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتى: تاريح, تاعىلىم, تاجىريبە» جانە «نەزاۆيسيمىي كازاحستان ي ليدەر ناتسي» اتتى كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن 1000 دانامەن جارىق كورگەن بۇل ەكى كىتاپ تا ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي ايا­عاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن جازىلىپ, ونىڭ اۆتورلىعىنا بىرنەشە عىلىم دوكتورلارى تارتىلىپتى. ۇجىمدىق ەكى ەڭبەكتىڭ العاشقىسىندا ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋ­تىنىڭ قالىپتاسۋى ۇلتتىق جانە الەمدىك تاجىريبە اياسىندا قا­راس­تىرىلا وتىرىپ, ءبىز­­دىڭ ەلىمىز­دىڭ ءوزىن­دىك جولى زەرتتەۋ نى­سانىنا اينال­عان. پرە­زي­دەنت ءمار­تە­­بەسى مەن وكىلەتتىگى, مەم­لەكەت باس­شى­سى­نىڭ زاڭ شى­عارۋشى, ات­قا­رۋ­شى ءجا­نە سوت بيلىكتەرىنە قا­تىستى وكى­لەت­تىگىنىڭ ءجۇ­زەگە اسى­رىلۋى, سىرت­قى سايا­ساتتاعى بەلەستى كەزەڭ­دەرى ناقتى دەرەكتەر نەگىزىندە تالدانعان. جال­پى, ەكى ۇجىمدىق مو­نوگرا­فيانىڭ دا باستى دەرەك كوزدەرى ارحيۆ قۇجاتتارى بو­لىپتى. ول تۋرالى تۇ­ساۋكەسەر ءراسى­مى باستالماستان بۇرىن جۋرناليستەرمەن پىكىرلەسكەن عالىمدار ايتىپ جاتتى. «نەزاۆيسيمىي كا­زاح­ستان ي ليدەر ناتسي» اتتى ەكىنشى ەڭ­بەكتە كەڭەس وداعى قۇلا­عاننان كەيىن قۇ­رىل­عان جاڭا مەم­­لە­كەتتىڭ قالىپ­تاسۋ كەزە­ڭىنە ساراپتاما جا­سا­لىپتى. مونو­گرافيا­نىڭ اتىنىڭ ءوزى حابار بەرىپ تۇرعانداي, ەڭ­بەك­تە ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتى قۇرۋ مەن نىعايتۋ جولىنداعى تاريحي ءرولى ماڭىزدى دەرەكتەر مەن دايەكتەر كەلتىرىلە وتى­رىپ, جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ەڭبەكتى جازۋعا قازاقستان تۋرالى شەتەلدىك ساراپ­شى­لاردىڭ, ساياساتتانۋشىلار مەن ەكونوميستەردىڭ پىكىرلەرى, وزگە دە تاريحي ما­قالالار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جانە جوعارىدا اي­تىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى پايدالانىلىپتى. تاۋەلسىزدىك تاريحىن جازۋ وڭاي ەمەس كورىنەدى, دەدى عالىمدار, سوندىقتان ءبىز ەڭبەككە كىرىسپەستەن بۇرىن الدىمەن ونىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىندادىق. جازۋ بارىسىندا ءبىر-بىرىمىزبەن ايتىسقان, قىزۋ پىكىر تا­لاستىرعان كۇندەرىمىز دە بولدى, ويتكەنى, ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز دا مۇنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەڭبەك بولاتىنىن ۇعىندىق. شىنىن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ جاڭا زامانداعى تاريحىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتەر تىم كوپ ەمەس, سوندىقتان كىتاپ تاريحشىلارعا, سايا­ساتتانۋشىلارعا جانە ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قىزى­عۋشىلىقپەن قارايتىن بارشا قاۋىمىنىڭ كادەسىنە جارايدى عوي, دەپ ويلايمىز دەگەن. – الاشتىڭ اسىلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءبىر ءسوزى بار: «ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, وندا ونىڭ ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعاي تانىتىپ تۇرادى», دەگەن, – دەپ تۇساۋكەسەردىڭ اشىق ەكەنىن جاريالاعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى بۇركىتباي اياعان قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستي­تۋتىنىڭ قالىپ­تاسۋىندا ەلدەگى جۇرگىزىلگەن ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگى, ەلدىڭ تاريحي ارەناعا شىعۋى, تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىن­داعى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ءوزىمىز كۋا بولىپ جۇرگەن تاريحي وقيعالار, ەلباسى مەن ونى قولداۋشىلاردىڭ, ۇلت زيالىلارى مەن ساياسي ەليتانىڭ ەڭبەگى وسى كىتاپتا كورىنىس تاپقانىن اتاپ كورسەتتى. كىتاپتىڭ رەتسەنزەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىر احمەتوۆ: «بۇگىن ءبىز قازاقستاننىڭ عىلىمي ورتاسى ءۇشىن جاقسى ءبىر جاڭالىقتى جاريا ەتكەن كۇندە كەزدەسىپ وتىرمىز», – دەپ ءسوزى باستاپ, ەڭبەك­تىڭ 20 جىلدىق تاريحتىڭ جارقىن بەتتەرىن زەردەلەگەن قۇندى ەڭبەك ەكەنىن, ونىڭ تاريحشىلارمەن قاتار, سايا­ساتتانۋشىلاردىڭ بىرىگە جازۋىمەن دە ەرەكشەلەنەتىنىن ايتقان. مەنىڭ اسا ءبىر نازاردا ۇستاعانىم, كىتاپتا كورسەتىلگەن مىنا ءجايت. ول – قازاق دالاسىندا ەرتەدەن مەملەكەتتىڭ بولعاندىعى, وزىنە ءتان بيلىك جۇيەسىنىڭ ءومىر سۇرگەنىن كورسەتۋى دەر ەدىم. حان بيلىگىنىڭ حالىقپەن ساناسۋى, دالا دەموكراتياسىنىڭ بولۋى, شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا ايتقانداي, «پرەزيدەنت – بىرەۋ, قالعانىمىز–تىرەۋ» دەگەنىندەي, قازاق قوعا­مىندا وسىنداي ءۇردىستىڭ بارلىعىن كورسەتۋى بولدى, دەدى شەشەن ءسوزىنىڭ سوڭىندا. مونوگرافيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى گۇلجان نۇ­رىمبەتوۆا العاش رەت مەملەكەتتىك تىلدە جارىق كورىپ وتىرعان ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالا كەلىپ, ۇجىمدىق اۆتور­لاردىڭ جۇمىستى ءارى قاراي دامىتا, تولىقتىرا ءتۇسۋ نيەتى بارلىعىن ايتىپ ءوتتى. مۇنان سوڭ ءسوز العان عالىمدار سەرگەي سەليۆەرستوۆ, ءاليما اۋاناسوۆانىڭ پىكىرلەرى دە الدىڭعىلارمەن ساباقتاس شىققان. قازىرگى جاڭا تاريحتى جازۋدىڭ, وعان باعا بەرۋدىڭ قيىندىعىنا توقتالعان عالىمدار ءالى دە وسى تۇرعىداعى ەڭبەكتەر كوپ­تەپ جازىلۋى قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. تۇساۋكەسەر ءراسىمىن قورىتىندىلاعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان ەكى ەڭبەكتىڭ وقىرمانعا جول تارتۋى قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحي ارەناعا شىعۋىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن كورىنىسى – ەلباسىنىڭ كەشە عانا وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋى مەن ەندى وتەتىن ۇلىقتاۋ سالتاناتىنا تۋرا كەلىپ, تارتقان تارتۋىمىزداي بولعانىنا قۋانىپ تۇرمىز, دەگەن. ينستيتۋت ەل تاريحىنا قاتىستى بىلتىر 15 كىتاپ شىعارسا, بيىل 20 ەڭبەكتى جارىققا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. قازاقستان قوعامىنداعى ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني, رۋحاني وزگەرىستەر قامتىلاتىن ەڭ­بەك­تەر الدا وقىرماندار قولىنا تيەدى دەگەن ويدامىز. انار تولەۋحانقىزى.