نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جايلى سىر مەن جىر
ءبىرىنشى سىر:
ەلدەن ەستىگەن ەستى اڭگىمەلەر
اللا تاعالا مەيىرى ءتۇسىپ تەرەڭ اقىل, تەگەۋرىندى كۇش-قۋات, پاراسات پاتشاسى دەۋگە لايىق پايىم بەرگەن نۇرەكەڭ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جايلى كەزەكتى اقجارما سەزىمدەرىمدى اق قاعازعا اق قاناتتى پەرىشتە كوڭىلمەن قوندىراردا مەنىڭ ويىما ول جايلى ەستىگەن ەستى اڭگىمەلەر ورالادى. جاقسىنىڭ وزىنەن بۇرىن اتى جەتەدى. مەن نۇرەكەڭنىڭ ءوزىن كورمەي تۇرىپ, ونىڭ جاقسى اتىن ەستىدىم.
وتكەن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى. ىستىعى تاياق تاستام جاقىن كەلگەننىڭ ءوزىن دە شوقتاي قاريتىن ەكى مىڭ گرادۋستىق وت-جالىندا كۇن ۇزاق تاپجىلماي تۇرىپ تاباندى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن, العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسار دا قايراتتى نامىسقوي جىگىت – جيىرما جاستاعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمى ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. باسىنا كيىز قالپاق كيىپ, وت كوسەگەن وزات بولات بالقىتۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جايلى گازەتتەر جارىسا جازىپ جاتتى. سول كوپ ماقالالاردىڭ بىرىندە ونىڭ كيىز قالپاق كيىپ, وت كوسەپ تۇرعان سۋرەتى دە بار ەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستىلارىن ىزدەپ جۇرەتىن جاڭالىققا جانىم قۇمار جاس كەزىم. اتاعى اسپانداپ تۇرعان جاس بولات بالقىتۋشى جايلى جازباق بولىپ, الماتىدان تەمىرتاۋعا كەلدىم. وكىنىشكە قاراي, سول جولى نۇرسۇلتانمەن جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ءايتسە دە, ول ءبىر ءساتسىز ساپار بولدى دەي المايمىن. جۇگىرگەنگە جورگەم ىلىنەدى دەگەن راس. بۇل جولى مەن الماتىعا ەكى ءتۇرلى ولجامەن ورالدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – دومنا پەشىندەگى بەت قاراتپايتىن ىستىقتى, سول قىپ-قىزىل شوق, قىزۋلى ءورتتىڭ وتىندە تۇرىپ بولات بالقىتقان ەرلەردى ءوز كوزىممەن كوردىم. مىنا ءبىر كورىنىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. شىنجىر تاباندى «دت-54» ماركالى تراكتور دومنا پەشىنە كەلىپ تۇسكەندە بولات تۇلپار قاس قاعىم ساتتە سۇپ-سۇيىق, قىپ-قىزىل وت بولىپ, تاۋدان قۇلاعان بۇلاق سۋىنداي اعىپ بارا جاتتى.
ەكىنشىسى – نۇرسۇلتان جايلى ونىڭ ءارىپتەستەرى ايتقان كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولار كوپ اڭگىمەلەر ەستىدىم. سول اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى بىلاي دەپ سىر شەرتىپ ەدى. تەمىرتاۋدى كوگەرتىپ, اتىمىزدى اسپانداتامىز دەپ اسىعىپ جەتكەن قازاق جاستارىنىڭ ءبىرازى جۇمىستىڭ اۋىرلىعى مەن تۇرمىستاعى قيىندىقتارعا شىداماي كەرى قايتىپ كەتىپتى. سوندا ورىس جۇمىسشىلارى: «قازاق جاستارىنان بولات بالقىتۋشى شىقپايدى, بۇگىننىڭ جاسى بوركەمىك, بوزوكپە», دەپ كەلەمەجدەسە كەرەك. سوعان نامىستانعان نۇرسۇلتان: «قازاقتاردىڭ وتتى قالاي بۇعالىقتاپ, قيىندىقتى قالاي جەڭەتىنىنە ءالى-اق كوزدەرىڭ جەتەدى», دەپ نامىسقا قامشى باسىپتى. ءسوزى مەن ىسىندە الشاقتىق جوق جاس نۇرسۇلتان ءورتەنىپ جاتقان وزگە تىرلىكتىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ءوز ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن تولىق يگەرۋ ءۇشىن ۋكراينادان ءبىر-اق شىققان كورىنەدى. ەكىنشى ءبىر اڭگىمەدە نۇرسۇلتاننىڭ: «قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق», دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتاتىندىعى, ءوزى ۇنەمى سول ءسوزدىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىندىعى, ءۇشىنشى ءبىر اڭگىمەدە ءالسىزدىڭ قورعاۋشىسى, ءادىلدىڭ جاقتاۋشىسى, ءتورتىنشى, بەسىنشى ... تاماشا حاس قاسيەتتەرى جايلى جاس تا, جاسامىس تا توگىلدىرە سويلەپ بەردى دەيسىڭ. ونىڭ ءبارىن بايانداسام, اڭگىمە ۇزاي بەرەدى, ونان دا ەكىنشى ءبىر ەستى اڭگىمەنى باياندايىن.
اڭگىمەدەن اۋقىمى الدەقايدا ءۇلكەن بۇل وقيعا 1998 جىلى مامىر ايىنىڭ 12-جۇلدىزىندا بولىپ ەدى. سول كۇنى مەن ونىمەن ۇزاق سىرلاستىم. ايماڭدايىن تەرەزەدەن قيعاشتاي قۇيىلعان كۇن ءساۋلەسىنە سۇيگىزىپ, باپپەن شەرتكەن سىرىمەن, بايسالدى تۇلعاسىمەن ءسۇيسىنتكەن اقىلمان اعا بايكەن ءاشىموۆ شەرتكەن سىردى جۇرەگىمە سىڭىرە بەردىم. ومىردە كوپتى كورىپ, كوڭىلىنە كوپ وي تۇيگەن ءبايكەن اعا ايتقان توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: «مەن الەمنىڭ كوپتەگەن قايراتكەرلەرىن بىلەمىن! ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان سولاردىڭ بارىنەن دە وق بويى وزىق تۇرعان ساياساتكەر. ەل باعىنا تۋعان ەردى باعالاي بىلەيىك. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن. ەلباسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ – جاعىمپازدىق ەمەس, ادىلەتتىلىك» دەگەنگە سايىپ ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا ۆەناعا جول ءتۇستى. سول ساپاردا ۆەنگرياداعى ەلشى ساعىنبەك توقاباي ۇلى تۇرسىنوۆپەن بىرنەشە كۇن بىرگە بولىپ, ارمانسىز اڭگىمەلەستىم. سوندا ساعىنبەك شەرتكەن سىرعا قۇلاق تۇرەلىك.
اركىمنىڭ دە ومىرىندە ۇمىتىلماس ساتتەر بولادى. مەنىڭ ومىرىمدەگى سونداي ساۋلەلى ءساتتەردىڭ ءبىرازى مەنىڭ, مەنىڭ عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ ءجۇرەگىنىڭ تورىندە تۇرعان, بارىمىزگە ءبىردەي قىمباتتى نۇرەكەڭنىڭ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. جاقسىنىڭ وزىنەن بۇرىن اتى جەتەدى. مەن نۇرەكەڭنىڭ ءوزىن كورمەي تۇرىپ ونىڭ اتىنا قانىق بولدىم.
وتكەن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى. مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ مولودەجنىي اۋدانىنداعى تەلمان سوۆحوزىندا پارتكوم حاتشىسى ەدىم. جوعارىداعى باسشىلاردىڭ شەشىمىمەن «كوكتال» سوۆحوزىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. جۇمىسقا كىرىسكەن العاشقى كۇنى بىلگەنىم, بۇل وسى مولودەجنىي اۋدانىنداعى ءبىر سوۆحوزدىڭ ءۇش بولىمشەسى نەگىزىندە قۇرىلعان جاڭا سوۆحوز, ءومىربايانىن ەندى باستاعالى تۇرعان جاس شارۋاشىلىق ەكەن. شارۋاشىلىقتىڭ باستى مىندەتى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋعا قىزمەت ەتۋ دەپ قاداپ ايتتى قاراعاندى وبكومىنىڭ سول كەزدەگى ەكىنشى حاتشىسى ءابدۋالي سىبانوۆ. وبلىستا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە دە ابىرويلى, بەدەلدى باسشى قاجەتتى كومەك, قولداۋدىڭ دا بولاتىندىعىن ەسكەرتتى. ءالى وتىزعا دا جەتپەگەن جالىنداپ تۇرعان جاس كەزىم, جۇمىسقا بار ىنتا-جىگەرىممەن بەرىلە كىرىسىپ كەتتىم. جۇمىس قيىندىقسىز بولۋشى ما ەدى؟! بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەك تۇگىل, ءالى قاز تۇرىپ تا ءۇلگەرمەگەن جاس شارۋاشىلىقتىڭ قيىندىعى وزگەشە بولىپ شىقتى. سوۆحوزدىڭ باستى بايلىعى 1200 ءىرى قارا. ال ءسۇت بەرەتىن سيىرلاردى كۇتىپ-باپتايتىن كومپلەكس قۇرىلىسى ءالى سالىنىپ بىتپەگەن. قىستىڭ كوزى قىراۋعا قاراماستان قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزەيىك دەسەك, وعان قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ون ەكىدە ءبىر نۇسقاسى جوق. كومەكتەسپەك بولعان ءابدىۋالي سىبانوۆ قىزمەتى ءوسىپ, اياق استىنان الماتىعا اتتانىپ كەتتى.
«جىرتىق ءۇيدىڭ قۇدايى بار» دەگەن راس. قىرسىققاندا قىمىران ءىرىپ تۇرعان شاقتا مەنىڭ, ەڭ باستىسى ەندى عانا ۇيىمداسىپ جاتقان جاس سوۆحوز, جاڭا ۇجىمنىڭ باعىنا قۋانىشتى وقيعا بولدى. ەل «قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى» دەپ ءدۇر ەتە قالدى. بۇل دۇرلىگۋ ەمەس, دۇرىلدەۋ ەدى. سەبەبى – ەلگە ءوزىنەن بۇرىن اتى جەتكەن نۇرەكەڭ جالىنى مول, قۋاتى زور, جاس بولا تۇرا اسا پاراساتتى, اسقان ىسكەر باسشى ەدى دەگەن حالىق باعاسى ەل قۇلاعىن ەلەڭدەتىپ تۇرعان كەز. «ستاتۋيانى – تۇرقى, ادامدى ءىسى سۇلۋلاندىرادى» دەمەۋشى مە ەدى پيفاگور. سول پيفاگوردىڭ تاعى ءبىر تاپقىر ءسوزى بار: «باقىتتى ىزدەپ ارامتەر بولما, ونى ءوزىڭنىڭ ءىسىڭ مەن ىشىڭنەن ىزدە», دەگەن. وبلىسقا باسشى بولىپ كەلگەنگە دەيىن ءومىردىڭ سان سىناعىنان وتكەن, سىن ساعاتتاردا سىنباعان نۇرەكەڭ جايلى اڭىز-اڭگىمەلەردى تالاي ەستىگەنبىز. ەلدىڭ ۇلى, حالىقتىڭ ق ۇلى دەۋگە لايىق ىرگەلى ىستەرىن, ءىرى مىنەزدەرىن, ەرەن ەڭبەگىن ەلدەن دە ەستىپ, گازەتتەردەن دە وقىعانبىز. نۇرەكەڭنىڭ جاپ-جاس بولىپ «ەل قامىن جەگەن ەرلىگى» دەگەن جاقسى اتىنا قانىق بولعاندىقتان ءوزىمدى-ءوزىم قامشىلاپ, ول كىسىنىڭ قابىلداۋىن ءوتىندىم. نۇرەكەڭ كوپ كۇتتىرمەي قابىلدادى دا. سول سول-اق ەكەن, تۇيتكىلى كوپ ءتۇيىندەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەزەك كەزەگىمەن شەشىلە بەردى... ءسۇت كومپلەكسىنىڭ قۇرىلىسى دا قاناتتانىپ سالا بەردى. شارۋاشىلىعىمىزدىڭ ءون بويىنا قان جۇگىرىپ, جان ءبىتتى.
مەن جوعارىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاراعاندى سىندى ۇلكەن وبلىسقا باسشى بولىپ كەلۋى وقيعا دەگەندە ءبىر شارۋاشىلىق كولەمىندە عانا ەمەس, ودان ءالدەقايدا اۋلەتتى, وبلىس, ونى ايتاسىز, رەسپۋبليكا اۋقىمىنداعى اسا ءىرى, ىرگەلى وزگەرىستەرگە بايلانىستى ايتتىم. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: نۇرەكەڭ وبلىستا ونەركاسىپپەن بىرگە كادر ماسەلەسىنە دە جەتەكشىلىك ەتتى, ۇلتتىق ءماسەلەلەردە ۇلتىمىزدىڭ ەسەسىن ەسەلەپ قايتاردى. سول تۇستا قاراعاندى قالاسىنداعى قازاقتىڭ ۇلەس سالماعى بار بولعانى جەتى دەيتىن جەتىم تسيفر توڭىرەگىندە ەدى, وبلىستاعى قازاقتىڭ سانى ون ەكى-اق پايىز بولاتىن. ال باسشىلىق جۇمىستارىنداعى قازاقتار ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەدى. سوناۋ سولومەنتسەۆتەر مەن كەيىنگى اكۋلينتسەۆتەر سول از باسشىلاردىڭ ءوزىن تۇقىرتىپ, اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ, ولاردىڭ ەڭسەسىن ەزىپ تاستاعان ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقتىڭ اقىلدى, ىسكەر, ءبىلىمدى جىگىتتەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وسىرە بەردى. قازاق ازاماتتارىن قىزمەت باسپالداعىمەن جوعارىلاتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك بولۋىنا قاتتى كوڭىل ءبولدى. قىرعا شىققان سوڭ قۇمىرسقاعا دا قانات بىتەدى. نۇرەكەڭ ءتاربيەلەپ وسىرگەن قىران تەكتەس جىگىتتەر قولتىقتارىنان قۋاتتى قول دەمەگەسىن, بەدەلى بيىك باسشىنىڭ ءوزى جەبەگەن تالانت, قابىلەتتەرى اشىلىپ, قاناتتارىن قاتتى قاعىپ, بيىكتەرگە سامعاپ ۇشتى.
ن.ءا.نازارباەۆ جايلى ساعىنبەك تۇرسىنوۆتان ەستىگەن ەستى اڭگىمە جايلى جازىپ وتىرعان ساتتە مەنىڭ ويىما قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالعانى ورالا كەتتى. «ءبارىمىز دە گوگولدىڭ شينەلىنەن شىقتىق» دەگەندەي, ءبۇگىندە بيلىكتىڭ بيىك باسپالداعىندا جۇرگەندەردىڭ ءبارى دە نۇرەكەڭنىڭ ءتالىم-تاربيەسىمەن قاناتتانعاندار. سولاردىڭ ءبىرى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق ۇيىمداعى جوعارى قىزمەتكە تاعايىندالۋى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الەمدىك اۋقىمداعى بيىك بەدەلىنىڭ ايقىن ءبىر ايعاعى.
2007 جىلى پاريجدە, سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنىڭ شىعارماشىلىق كەشىمە قاتىسقان فرانتسۋزدىڭ ايگىلى اقىنى لەون روبەل, 2010 جىلى الماتىعا مەنىڭ مەرەيتويىما كەلگەن ءتاجىكستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مومىن كانوات, فرانتسۋزدىڭ اسا كورنەكتى ادەبيەتشىسى البەرت فيشلەر, ءوزبەكستاننىڭ اتاقتى جازۋشىسى ناسىر فازىلوۆ. ت.ب. ن.ءا.نازارباەۆ جايلى سۇيسىنە اڭگىمەلەدى. ەل ارالاعاندا ەلباسى جايلى حالىق ايتقان قاسيەتتى ءسوز, كيەلى تىلەك تىپتەن كوپ. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى. ۇلت كوشباسشىسى جايلى ۇلاعاتتى سوزدەردى جيناساڭ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە توم بولارى حاق.
نۇرەكەڭ جايلى ەلدەن ەستىگەن ەستى اڭگىمەلەر «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسىنىڭ» (م.قاسىمبەكوۆ) بيىك تۇلعاسىن بۇرىنعىدان دا بەتەر كوركەيتە تۇسەدى.
ءبىرىنشى جىر:
كوزبەن كورگەنىم ۇلىلىق پەن سۇلۋلىق
1987 جىلدىڭ العاشقى ايىندا قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم, نۇرەكەڭنىڭ كومەكشىسى ۆلاديمير ءنيدىڭ قولداۋىمەن. سول تۇستا كسرو ادەبي قورى قازاق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى ەدىم. جازۋشىلاردىڭ تاۋداعى شىعارماشىلىق ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ اۋاداي قاجەت ەدى, قىزمەت كولىگى, ت.ب. جەتىسپەۋشىلىكتەر دە كوپ ەدى. ادەبي قورىنىڭ قاراماعىنداعى شىعارماشىلىق ءۇيدىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى, كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ ەكەۋمىز تالاي باسشىعا بارساق تا كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋگە ەشقايسىسى كومەكتەسە المادى. امال جوق, نۇرەكەڭدى مازالاۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ءبىر قيىن كەزەڭ ەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءىزى سۋىماعان. رەسپۋبليكانى باسقارۋ تىزگىنىن قولىنا العان كولبيننىڭ ءالى اپتىعى باسىلماي, اسپانعا شاپشىپ تۇرعان شاعى. كوپ ماسەلەدە كەلىسپەگەن نۇرەكەڭە كولبين قىرىن قاراپ ءجۇر دەگەندى دە ەستيمىز. نۇرەكەڭدە جۇمىس كوپ, ۋاقىت از. سوعان قاراماستان, ۇكىمەت باسشىسى مەنى وتە جىلى قابىلدادى. بۇل مەنىڭ نۇرەكەڭمەن ءبىرىنشى رەت ءجۇزبە-ءجۇز جۇزدەسۋىم ەدى. العاشقى اسەرىم – ن.ءا.نازارباەۆ جۇزىنەن نۇر, سوزىنەن جىر توگىلگەن, سىرت تۇلعاسى سىمباتتى, جان دۇنيە بايلىعى اسا قىمباتتى, جالى بيىك, جانى جومارت جان ەكەن. مەنى اسىقپاي تىڭداپ, ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارعان سوڭ ت.بيگەلدينوۆ ەكەۋمىزدىڭ كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى پروبلەمالار دەگەنىمىزدى ءبىر-اق ساتتە شەشىپ بەردى.
ارادا از ۋاقىت وتكەندە ن.ءا.نازارباەۆ ەشكىم شاقىرماي-اق ءوز ىقتيار, ىنتاسىمەن جازۋشىلار وداعىنا كەلىپ, قالامگەرلەرمەن كەزدەستى. جانىندا بىرنەشە مينيستر بار. سول كەزدەسۋدە كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرازىن قولما-قول شەشتى. سوعان كوپ مىسالدىڭ بىرەۋىن عانا ايتايىن. ءبىرىنشى – قالامگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى پالەن مىڭ ادام تۇراتىن «وربيتا» مولتەك اۋدانىندا وسى كۇنگە دەيىن مەكتەپ جوقتىعىن ايتىپ ەدى, نۇرەكەڭ: «بۇل ماسەلەنى تاپ قازىر شەشپەسەك بولمايدى, ءبىز شەشپەسەك, كىم شەشەدى», دەپ جانىنداعى قۇرىلىس مينيسترىنە تاپسىرما بەردى. ءبىر جىلدان سوڭ «وربيتادا» جاڭا مەكتەپ عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلدى.
1993 جىلدىڭ جازى. ورداباسىداعى ۇلى جيىن. قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى ورداباسى مالىمدەمەسىنە قول قويعان سوڭ, ن.ءا. نازارباەۆ ورداباسى تاۋىنىڭ باسىندا تۇرىپ جازعىتۇرعى جاسارعان جەر-انا مەن جاڭبىردان كەيىن شايداي اشىلعان اسپان-اتانىڭ كوگىلدىر تۇسىندەي كوك بايراعىمىزدى زەڭگىر كوككە كوتەرىپ, ۇلى بىرلىك جايلى ۇلاعاتتى ءسوز ايتىپ, تولىمدى ويلار تولعاعان ساتتە مىڭداعان حالىق داۋىلدى كۇنگى تەڭىزدەي تولقىپ, تەبىرەندى. جۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەككە جەتىپ, جان ءدۇنيەم قاتتى تولقىعاندىقتان, جانارىمنان جالعىز تامشى جاس ءۇزىلىپ ءتۇستى. جالعىز مەن عانا ەمەس, ورداباسى ءتورىندە تۇرعان كورشى ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى دە, كەمەر وبلىستىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى امان تولەەۆ تە, ومىربەك بايگەلدي, ورالباي ابدىكارىموۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ تا – ءبار-ءبارىنىڭ قاتتى تولقىپ تۇرعانىن جاساۋراعان جانارلارىنان انىق بايقادىم.
وزگە تۇگىل, وزىڭە بايقاتپاي ءوتىپ جاتقان ءومىردىڭ ەستەن كەتپەيتىن ەلەۋلى ساتتەرى دە از ەمەس. مەن ءۇشىن سونداي ەستە قالار ەلەۋلى ءساتتىڭ ءبىرى 1998 جىلدىڭ كوكتەمىندە بولىپ ەدى. ءالى ەستە, ءبارى ەستە. مامىر ايىنىڭ 28 جۇلدىزى, سەنبى. كۇندىزگى 10. ءدال سول ءساتتەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كاتار ەلىنە رەسمي ساپارى باستالدى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 45 گرادۋس ىستىق, ىلعالدىلىعى 80 پايىز. كاتار مەملەكەتى مەن استانا قالاسىنىڭ اراسىنداعى ۇزاق جولدى پرەزيدەنت ۇشاعى ءتورت ساعاتتا ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى وسىدان ءتورت ساعات بۇرىن استانادان ۇشىپ شىققاندا باستالعانىنان حاباردارمىز. جول بويى – اسپاندا جۇمىس ىستەپ كەلگەنىنە, جەرگىلىكتى جەردىڭ بوي ۇيرەنبەگەن اۋا رايىنىڭ جايسىزدىعىنا قاراماستان, نۇرەكەڭ ۇشاقتان ادەتتەگىسىنشە جۇمساق جىميىپ, سەرگەك ءتۇستى. ۇشاق باسپالداعىندا قازاقستان پرەزيدەنتىن كاتار ەلىنىڭ ءامىرى شەيح حاماد بەن حاليپ ءال-تاني, تاق مۇراگەرى شەيح جاسۋ بەن حاليف ءال-تاني, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مۇحامەد بەن ءال-تاني قارسى الدى. قارسى الدىمىزدا جەلبىرەپ تۇرعان كوك بايراعىمىز كوزگە ەرەكشە ىستىق كورىندى. ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى ورىندالعاندا جانارىمىز جاساۋراپ, قاتتى تولقىدىق. ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدەر مەن قۇجاتتارعا قول قويۋ كاتار ءامىرىنىڭ كۇمىسپەن كۇپتەلىپ, التىنمەن اپتالىپ, اسىل تاستارمەن زەرلەنگەن اق مرامور سارايى «كاسر-اد-ديافتا» سول كۇنى-اق باستالدى. كاتارداعى اتاقتى شەيحتارمەن, ءارتۇرلى توپ, سان سالاداعى ساياساتكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر, كەلىسسوزدەر, ءباسپاسوز ءماسليحاتى بىرىنەن-سوڭ ءبىرى ءۇزىلىسسىز, ءۇزدىكسىز ءوتىپ جاتتى. سونىڭ بارىندەگى باستى سالماق ءتۇننىڭ ءبىر مەزگىلىنە دەيىن جۇمىس ىستەگەن پرەزيدەنتكە ءتۇسىپ جاتتى...
كاتاردا ءۇش كۇن بولعاننان كەيىن ءتورتىنشى كۇنى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە كەلدىك. ابۋ-دابي اۋەجايىندا قر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتى ءباا-ءنىڭ پرەزيدەنتى زايد بين سۇلتان ءال-ناحايان قارسى الدى. تاعى دا كەلىسسوزدەر, كەزدەسۋلەر, ءباسپاسوز ءماسليحاتى سىندى شارالار باستالىپ كەتتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن ءبىر تىنىم جوق. جانىندا ەرقارا بولىپ جۇرگەن جولسەرىكتەرى – بىزدەر قاراداي بوسقا ءجۇرىپ شارشايمىز. ال نۇرەكەڭ تىڭ, سەرگەك. ارا-اراسىندا ازىلدەپ, ەلدىڭ كوڭىلىن دە كوتەرىپ قويادى. ءجۇرىس-تۇرىسى سىمباتتى, ءسويلەگەن ءسوزى تۇنىپ تۇرعان ۇلىلىق. سۇلۋلىق پەن ۇلىلىقتىڭ جاساندىلىعى جوق جاراسىمى ءبىزدى عانا ەمەس, كاتار مەن ءباا-ءنىڭ ۇلكەن-كىشىسىن دە, شەت ەلدەردىڭ سىناپ-مىنەۋگە دايىن تۇراتىن شامشىل تىلشىلەرىن دە تاڭ قالدىرىپ, تاڭداي قاققىزدى.
پرەزيدەنت ادەتتەگىسىندەي بۇل جولى دا شاپشاڭدىق پەن شالىمدىلىق تانىتۋدان تانعان جوق. سوعان كوپ دايەكتىڭ بىرەۋىن عانا ايتساق, كاتار ەلىنىڭ ءبىر كاسىپكەرىنىڭ «ءوز قارجىما مەشىت سالىپ بەرەمىن», دەگەن ءسوزىن لەزدە ءىلىپ اكەتىپ: «ول مەشىتتى حالقى تىعىز ورنالاسقان, قازاعى كوپ شىمكەنت قالاسىنان تۇرعىزۋعا كەڭەس بەرەمىن. مەشىتكە جەر بەرۋدى وسى زالدا وتىرعان وبلىس اكىمىنە تاپسىرامىن», دەپ سارت ەتكىزدى. قارجى دەمەكشى, نۇرەكەڭنىڭ بۇل جولعى ساپارىنداعى وزىنە-ءوزى جۇكتەگەن اۋىر مىندەتتىڭ ءبىرى – ەل ەكونوميكاسىنا قان جۇگىرتەتىن مول قارجى تابۋ ەكەن. نۇرەكەڭ بۇل مىندەتتى دە وزىنە ءتان ءتۋابىتتى ديپلوماتيالىق دانالىقپەن ءمىنسىز ورىندادى. قارجىلىق كومەكتى كەيبىرەۋلەردەي الاقان جايىپ, تومەنشىكتەپ سۇراعان جوق, توردە توبەبي بولىپ وتىرىپ-اق قيىن ءىستىڭ قيۋىن وپ-وڭاي كەلتىردى. ءبىر عانا مىسال. قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءسوز بولعاندا, ەلدەگى تۇراقتىلىقتى, شەتەل ينۆەستيتسيالارىنا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردى العا تارتا كەلىپ, دەلەگاتسيا قۇرامىنداعى سول كەزدەگى گەولوگيا مينيسترى سەرىكبەك داۋكەەۆكە ارجاعىن ءوزىڭ جالعا دەپ جۇمساق جىميدى. توسىننان ءسوز بەرىلسە دە سەرىكبەك ءىنىمىز توسىلعان جوق, اعىلشىنشا اعىپ الا ءجونەلدى. قازاقستاننىڭ قازبا بايلىقتارى مەن كەلەشەگى جايلى كەڭ تىنىستى كەلەلى ءسوز شەتەلدىكتەردى ايرانداي ۇيىتتى. س.داۋكەەۆكە توسىننان ءسوز بەرۋ ارقىلى نۇرەكەڭ, بىزدىڭشە ءبىر وقپەن بىرنەشە قوياندى اتتى. ونىڭ ءبىرى – گەولوگيا ءمينيسترىنىڭ اۋزىمەن قازاقستاننىڭ قازبا بايلىعىنا شەتەلدىكتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – ءوز كومانداسىنداعى ءجىگىتتەر وسال ەمەستىگىن, قاجەت بولسا قازاقشا, ورىسشا عانا ەمەس, اعىلشىنشا دا ويىن ەركىن جەتكىزەتىندىگىن اڭعارتۋ دەپ توپشىلادىق. نۇرەكەڭمەن ەكى شەتەلدە ءتورت كۇن بويى بىرگە ءجۇرگەندە العان اسەر, ول كىسىنىڭ سوزىمەن عانا ەمەس, ىسىمەن, ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىس, ءازىل-قالجىڭىمەن بەرگەن ساباعى – مەنىڭ بۇل ومىردە تاپقان ەڭ ۇلكەن ولجالارىمنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى.
ارادا ءبىر جىل وتكەسىن ءساۋىر ايىنىڭ ءساۋلەلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولۋ باقىتى بۇيىردى. الماتىداعى اقوردادا بولعان قابىلداۋ كەزىندە راديو مەن تەلەۆيدەنيەنىڭ التىن قورىنىڭ بۇزىلىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋعانىن, ولاردى تەزىرەك قايتا كوشىرۋ قاجەتتىگىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنداعى قولجازبالار مەن قولونەرىمىزدىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىڭ, ونىڭ شەبەرلەرىنە قامقورلىق ماسەلەلەرى, ت.ب. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن پروبلەمالار جايلى باياندادىم. نۇرەكەڭ ول ويلارىما تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ءتيىستى ورىندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ سالتاناتىنىڭ ءبارىندە بولماسا دا ءبىرازىندا بولدىم. سونىڭ ەرەكشە ەستە قالعان بىرەۋى جايلى جۇرەكجاردى سىر. 1999 جىل. قاڭتار ايىنىڭ 20-جۇلدىزى. تاڭەرتەڭگى ساعات 10-نان 50 مينۋت ءوتكەندە ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى اقوردادان شىققان ن.ءا.نازارباەۆ توسەنىش كىلەم ءۇستىندەگى اق جولمەن اياڭداي باسىپ, قوس قاپتالداعى حالىقپەن سالەمدەسىپ, يناۋگۋراتسيا – ۇلىقتاۋ وتەتىن كونگرەسس-حولعا بەتتەدى. پرەزيدەنت ءجۇرىپ كەلە جاتقان جول اپپاق, اسپاننان اق ۇلپا قار جاۋىپ تۇر. ەل نازارى ەلوردادا, كوز بىتكەن كوگىلدىر ەكرانعا قادالعان.
«ءدال وسى ءسات ەلباسى قانداي وي مەن سەزىم قۇشاعىندا ەكەن, – دەپ ويلادىم مەن. – جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنىپ كەلە جاتقان بولار». سەزىمىم الداماپتى. ەلباسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى زاعيپا باليەۆانىڭ قولىنان پرەزيدەنت كۋالىگىن الىپ, انت بەرگەننەن كەيىن سويلەگەن سوزىندە بىلاي دەدى: «مەنىڭ الدىمدا قازىر سىرت قاراعاندا قاراپايىم ءتارىزدى كورىنەتىن ەكى ءمىندەت تۇر. بىراق, ولاردىڭ ەڭ قيىن دا كۇردەلى مىندەت ەكەندىگىن تاريحتىڭ ءوزى ۇيرەتىپ وتىر. ەرتەدە اتا-بابالارىمىزدىڭ بيلەۋشىلەرگە ايتاتىن ەڭ جاقسى ماقتاۋى «ول ءوز حالقىن تارىقتىرماي اسىرادى» دەگەن ءسوز ەكەن. سوندىقتان ءبىرىنشى مىندەت – حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ. تاستى لاقتىراتىن دا, تاستى جينايتىن دا كەز بولادى. رەفورمالاردى ءجۇرگىزەتىن دە, رەفورمالاردىڭ جەمىسىن تەرەتىن دە ۋاقىت بولدى. الداعى جەتى جىلدىڭ ىشىندە حالقىمىز رەفورمالاردىڭ جەمىسىن ءوز داستارقانى مەن ءوز قالتاسى ارقىلى كورۋگە ءتيىس. ەكىنشى مىندەت – ەلىمىزدە دەموكراتيانى دامىتۋ».
يناۋگۋراتسيا ساتىندە ەلدىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاعان اسىل ازامات نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شيرىققان شيراق تۇرىنەن ەل مۇددەسى جولىنداعى سەرت پەن سەنىمدى ايقىن اڭعاردىم. ونىڭ كوڭىلىندە تولقۋ, كوزىندە ساليقالى وي, سالماقتى مۇڭ بارداي كورىندى ماعان. سول ءسات سول توردە نۇرەكەڭ بولماي, وزگە بىرەۋمىز بولساق, باسىمىزعا قونعان باقتان كوزىمىز جايناپ, شاتتىقتان شالقىپ, شالقاقتاپ تۇرار ما ەك, كىم ءبىلسىن؟
ءسال العا وزىپ, انىعىن ايتساق, ەلباسى سوندا ايتقان سوزىندە تۇردى. ءومىر سول كەزگىدەن الدەقايدا العا كەتتى, وزگەردى, وزگەرگەندى كوز كوردى.
سول كۇنى كەشكىسىن اق كورپەگە ورانعان ەلورداداعى ورتالىق الاڭ حالىققا لىق تولدى. استانالىقتار الماتىدان كەلگەن انشىلەرمەن بىرگە اسپان استىن ءان-دۋمانعا بولەدى. وسى جولداردى جازىپ وتىرعاندا مەنىڭ ويىما وركەنيەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىندا بولۋعا نىق قادام باسقان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىققا سايلانىپ, توبەبي بولىپ قانا قويماي, جەتىنشى سامميت وتكىزىپ, استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, ەل تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاريحي ۇلى وقيعا مەن تالاي جۇلدىزدى ءسات, باقىتتى شاقتى باستان وتكىزگەنىمىز ورالدى, ەلىم مەن ەلباسىم ءۇشىن ماقتانىش سەزىمى كەۋدەنى كەرنەدى.
ەكىنشى سىر:
سىرت كوز – سىنشى
ۇلىلار ۇلتقا بولىنبەيدى. سول ۇلتقا ءبولمەيتىن ۇلىلاردىڭ ءبىرى – سەرگەي ۆلاديميروۆيچ ميحالكوۆ 1999 جىلى ماسكەۋدە شىعارماشىلىق كەش وتكىزگەن مەنى وتباسىممەن ۇيىنە شاقىرىپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇردىق. سوندا سول ۇلى سۋرەتكەر ايتقان: «مەن قازاقتارمەن قۇدامىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن جاقسى كورەمىن. ون دانىشپان. قۇداي ءوزى قالاعان ساياساتكەر. نازارباەۆتاي پرەزيدەنتى بار ەل – باقىتتى», دەگەن ءسوز كوكەيىمە قونا كەتتى. سول س.ۆ.ميحالكوۆتىڭ 2008 جىلى, ناۋرىز ايىنىڭ 13-جۇلدىزىندا ءماسكەۋدىڭ ۇلكەن تەاترىندا وتكەن 95 جاسقا تولعان مەرەيتويىندا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن تالاي جاقسى مەن جايساڭنىڭ نۇرەكەڭ جايلى اسا جوعارى باعاسىن ەستۋ كوڭىلدى كوككە كوتەرىپ ەدى. اسىرەسە, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى گەننادي زيۋگانوۆ ايتقان: «نازارباەۆ – كەمەل ويلى كەمەڭگەر. ول – الدىنا قيىن اسۋ, ۇلى ءمىندەتتەر قويىپ, سونى جۇزەگە اسىرا الاتىن اسا تالانتتى ساياساتكەر» دەگەن ءسوز جادىمدا جاتتاۋلى.
جاڭا – ءححى عاسىردىڭ باسىندا ماسكەۋدە وتكەن تمد ەلدەرىنىڭ شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ءبىرىنشى فورۋمىنا قاتىسقاندا ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ۆيكتور سادوۆنيچي, اكادەميك فەليكس كۋزنەتسوۆ, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداكتورى يۋري پولياكوۆ, ۋكراينا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, الەمگە ايگىلى عالىم ب.پاتون, ت.ب. تالاي تارلانداردىڭ ەلباسىمىز جايلى ىشتەن شىققان ءىشتى سوزدەرىن ەستىپ, تاعى ءبىر مارقايىپ قالىپ ەك. مۇنداي ناقتى دەرەكتەر كوپ-اق. ونىڭ ءبارىن تىزە بەرسەك, ءسوز ۇزاي بەرەدى.
ەكىنشى جىر:
ابىز اعا, اڭىز ادام اماناتى
كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان ابىزدارى دا بار قازاقتىڭ. سولاردىڭ ءبىرى – ءومىردىڭ اششىسىن دا, تۇشىسىن دا ءبىر كىسىدەي تاتقان مەنىڭ قالامداس دوسىم, قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى, حالىق ازاعاڭ اتاپ كەتكەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» اتتى ءبىر رومانى قىرىق جىل بويى وقۋشىنىڭ قولىنان تۇسپەي, سان ۇرپاققا رۋحاني ازىق بولعان, سول قىرىق جىلدىڭ جۇزىندە ون ءتورت رەت قايتا باسىلعان نۇرشايىقوۆتاي جازۋشى سيرەك.
سوڭعى 20 جىل بويى ءبىر-بىرىمىزدەن سىر جاسىرماس سىرلاس, مۇڭداس بولعان ازاعام 90-عا قاراعان جاسىندا پانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتە باردى. قايتىس بولارىنان ونشاقتى كۇن بۇرىن ماعان تەلەفون شالىپ, پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋگە باراتىنىن ايتىپ, سول كەزدەسۋدە سويلەيتىن ءسوزىن فاكس ارقىلى جىبەرىپ ەدى. الايدا, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ سويلەي الماپتى. ول ۇلكەن ارىپتەرمەن تەرىلگەن بار بولعانى ەكى بەتتىك قانا ءسوز بولاتىن. ءالى ەش جەردە جاريالانباعان ءارى قىسقا, ءارى نۇسقا سول ءسوز ابىز اعا, اڭىز ادامنىڭ سوڭىندا ۋاقىتشا قالىپ تۇرعان بىزدەرگە ايتقان اماناتى ءتارىزدى كورىنەدى دە تۇرادى.
ءتۇيىن:
ابىز اقساقال بايكەن ءاشىموۆ وسى گازەتكە بەرگەن سوڭعى سۇحباتىندا ايتقان ءبىر ءسوز قالام ۇشىنا ورالىپ تۇر: «ەلدىڭ تىزگىنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولىندا بارىنشا ۇزاق بولۋى ءۇشىن قولدا بار مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن دە جاساۋىمىز كەرەك».
ەل باعىنا تۋعان ەر جاساي بەرسىن; تۋعان حالقىن, تۇعىرى بيىك ەلىن باقىتقا باستاي بەرسىن!
اللا ءوزى جار بولسىن,
باقىت ءار كەز پار بولسىن!
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م. شولوحوۆ جانە ۆ.پيكۋل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى.
