ارقانىڭ ابزالى

ابزال اعامەن العاش كەزدە­سۋدىڭ ءساتى 1975 جىلدىڭ جازىندا ءتۇسىپتى. سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ادەبيەتكە بەيىمى بار جاس تالاپتارىن ىزدەۋگە ارناپ شىققان ساپارىندا كەلە قالىپتى ءبىزدىڭ زە­رەندىگە. اۋداندىق گازەتتە اۋدار­ماشى-ءتىلشىمىن. رەداكتورىمىز بايمۇرات ازناباەۆ كابينەتىندە تانىستىردى. مەنىڭ ءمان-جايىم­دى ايتقاننان كەيىن: – نۇرعوجا ورازوۆ دەگەن ءۇل­كەن اقىن اعاڭ. تسەلينوگرادتان ارنايى كەلىپ وتىر. جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىسارالىق ءبولىم­شەسىنىڭ باستىعى. دەمەك, ادەبيەت جاعىنان ءبىزدىڭ دە باستىعىمىز, – دەپ بايەكەڭ قۋاقىلانا جىميىپ قويدى. جاس تالاپ ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ نۇرعوجا اعا جىلىۇشىراپ سالا بەردى. سىپايى دا سىپا, مۇنتازداي ۇقىپتى, اققۇبا كەلگەن, اشىق ءجۇزدى كىسى ەكەن. سونداي ۇستامدى سويلەيدى. اڭگىمە ادەبيەت, ولەڭ جاعىنا ويىسا بەردى. سول كۇننەن باس­تاپ تسەلينوگرادتا تاعى ءبىر قامقور اعا پايدا بولدى. كەلەسى جى­لى نۇرعوجا اعانىڭ قۇراس­تىرۋىمەن «جالىن» باسپاسىنان «تىڭ تىنىسى» اتتى ۇجىمدىق جىر جيناعى جارىق كوردى. وعان سولتۇستىك وڭىردەگى بەس وبلىستىڭ جاس اقىندارىنىڭ ولەڭدەرى كىردى. سولاردىڭ اراسىنان ءوز ولەڭ­دەرىم دە كوزىمە وتتاي باسىلىپ, نۇرەكەڭە دە العىس سەزىمىم ىشىمدە اتوي سالعانىن نەسىن جاسىرايىن. نۇرعوجا وراز اعامىز سول جىلداردا سولتۇستىك ءوڭىردىڭ اقىن-جا­زۋشىلارىن, سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, جاس دارىنداردى ادەبي ومىرگە, ادەبيەت ورتاسىنا دەندەپ تارتتى. سونىڭ ءبىر مىسالىن ايتسام, 1975 جىلدىڭ جەلتوقسانى, سەنبى كۇنى اۋپارت­كوم كەزەكشىسىنە تۇسكەن تەلەفونوگرامما ارقىلى جەدەل, ياعني الداعى دۇيسەنبىنىڭ تاڭىندا, الماتىدا, قازاقستان جازۋ­شىلار وداعىنا جەتسىن دەگەن حابار الدىم. حابار-سالەم نۇرعوجا اعادان ەكەنىن ءبىلىپ, جۇرەگىم لۇپىلدەپ كەتتى. كوپ ويلانباستان الماتىعا اسىعىس اتتاندىم. رەسپۋبليكا جاس اقىن-جازۋ­شى­لارىنىڭ كەڭەسىنە جەتىپ ۇلگەر­گەنىمە اعانىڭ سونداعى قۋان­عانى-اي! جالعىز مەن ەمەس, قوستانايدان اقىلبەك شاياح­مەتوۆتى, تسەلينوگرادتان جۇماگۇل ساۋحاتوۆا, باسقا دا سولتۇستىك ءوڭىر­دىڭ بىرنەشە جاس اقىن-جازۋشىسىن وسى كەڭەسكە جەتەلەپ باستاپ اكە­لىپتى. سول ارادا نۇر­عوجا اعا ۇيىمداستىرىپ, ەستەلىك بولسىن دەپ ارداقتى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اعانى ورتاعا الىپ, تسە­لينوگرادتىق اقىن ۆلاديمير گۋن­دارەۆ, جۇماگۇل اپكەمىز بار, ءبارىمىز جازۋشىلار ءۇيىنىڭ الدىندا سۋرەتكە تۇسكەنىمىز دە, بۇگىن قاراپ تۇرسام, عانيبەت بولعان ەكەن-اۋ. سول قىمباتتى جادىگەر سۋرەتكە ارا-تۇرا اڭسار-ساعىنىشپەن قاراپ قويامىن. ال كەڭەستىڭ بىزدەي جاس تا­لاپتارعا بەرگەنى كوپ ەدى. اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردى كوردىك. سىرباي ماۋلەنوۆ, قۋاندىق شاڭ­عىتباەۆتاي اقتانگەرلەردىڭ باتاسىن الدىق. بۇرىن قول جەتپەستەي كورىنگەن «جۇلدىزعا» جاريالاندىق. قالام­گەرلەر ءۇيىن­دەگى پوەزيا كەشىندە ولەڭ وقىپ قاناتتاندىق. وسى كۇن­دەردە مۇز­بالاق مۇقاعاليدى سوڭ­عى رەت كورىپ, جاڭاعى كەشتە اقىننىڭ ءوز اۋزىنان ولەڭىن تىڭداۋ باقى­تىنا يە بولدىق. باۋىرجان مو­مىش ۇلى, ءابدىلدا تاجىباەۆ, قاليجان بەكحوجين, مۇحامەدجان قاراتاەۆ... اعالار ءبارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ وتىردى. ادەبيەتتىڭ جاس تولقىنىنا اق جول تىلەدى. ءبىز سول باقىتقا يە بولدىق. باسقاسىن قايدام, ءدال مەن ءۇشىن وسىنىڭ ءبارى نۇرعوجا اعانىڭ ارقاسىندا باسىما قونعان باق-تالايىم بولاتىن. ال ەندى كوكشەتاۋلىق اقىن تولەگەن قاجىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار سلەتىن اقمولادا نۇرەكەڭ وسىدان ءتورت جىل بۇرىن, سوناۋ 1971 جىلى-اق ۇيىمداستىرعان ەكەن. وعان الماتىدان اتاقتى اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ كەلىپ قاتىسىپتى. مىنە, وسى ارادا نۇرعوجا مەن تۇمانباي اقىنداردىڭ 1951 جىلى وقۋعا تۇسكەندە باستالىپ, 60 جىلعا سوزىلعان, سوڭعى دەمدەرىنە دەيىن سولعىن تارتپاعان, ال وزدەرى ومىردەن وتكەننەن كەيىن كەيىنگىگە ونەگە-عيبرات بولىپ قالعان عاجايىپ دوستىقتارى تۋرالى اڭگىمە تيەگى اعىتىلماۋى دا مۇمكىن ەمەس-اۋ. وسى دوستىقتىڭ ءبىر مىسالىن جىر تۇماسى تۇماعاڭنان سۇحبات العاندا ءوز اۋزىنان ەستىپ ەدىك. بۇل كىسىلەردىڭ ستۋدەنتتىك كەزىندە ادەبي كەشتەر ءجيى بولىپ تۇرادى. سونداي ءبىر ۇلكەن پوەزيا كەشىندە بايانداما جاسالىپ, ەركەش يبراھيم, جاردەم توعاشەۆ, نۇرعوجا ورازوۆ قاتارلى ءبىراز ستۋدەنت ولەڭ وقيدى. جاس تۇمانباي كەشكە قاتىسسا دا ولەڭ وقۋعا باتپايدى. ءسويتىپ, جيىن تارار كەزدە قاسىندا وتىرعان دوسى نۇرعوجا قول كوتەرىپ: «مى­نا تۇمانباي مولداعاليەۆ دەگەن جىگىت تە ولەڭ جازادى جانە ولەڭ­دەرى جاقسى, وقىسىنشى», دەيدى. «وقىسىن, وقىسىن» دەپ جۇرت تا قوشتايدى. ەندى جالتاراتىن جول قالماي, شىعىپ ولەڭدەرىن وقيدى. سول كەشتە تۇمانبايدىڭ جۇلدىزى جانادى. «بىزگە جاڭا اقىن كەلدى» دەپ ەركەشتەن باستاپ بارلىعى قۋانا سويلەپ ماقتايدى. نۇرەكەڭ سولاي تارتىنشاقتاعان تۇماشىن ۇلكەن ادەبيەتكە قوسىپتى. وسىدان باستاپ تۇماعاڭنىڭ ادەمى ليريكاسى گازەت-جۋرنالداردا دا ءجيى كورىنە باستايدى. ەكى دوستىڭ ءومىر بويى ءبىر-بىرىنە ايتار ءسوزى: «مەنىڭ نۇرعو­جام», «مەنىڭ تۇماشىم» دەگەننەن جازبادى. مىنەزى جىبەكتەي جۇمساق, كەز كەلگەن جاننان ايتەۋىر ءبىر جاقسىلىق تاباتىن, پاتشا كوڭىلدى نۇرعوجاسىنا دەگەن تۇماعاڭ جۇرەگىنىڭ دە ەلبىرەۋى ەرەكشە. «اعام­داي بىردە كورەمىن, اتادان بىرگە تۋىسقان, پانامداي بىردە كورەمىن, ارماندى بىرگە قۋىسقان» دەپ تولعادى نۇرعوجا دوسىنا قازاق جىرىنىڭ تولاعاي تۇمانبايى. وسىناۋ اسىل دوسقا ارنالعان اقجولتاي جىرلار سانى 50-دەن اسىپ جىعىلىپتى. التى الاشتىڭ ارداعى تۇمانباي اقىن وسىنشالىقتى قۇرمەت تۇتقان نۇراعامىز دا ءتاڭىردىڭ تەگىن جاراتقان پەندەسى بولماعاندىعى وسىدان-اق بىلىنبەي مە؟! نۇرعوجا اعانىڭ اياۋلى جارى ايمان جەڭگەي ايتادى... 2011 جىل­دىڭ شىلدەسىندە دوستىقتىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز, تەز الما­تىعا جەتىڭدەر دەپ تۇماعاڭ شاقىرادى. الاكولدە دەمالۋعا جولداما الىپ قويىپتى. ءسويتىپ, تۇماعاڭ كۇلتايىمەن, نۇراعاڭ ايمانىمەن الاكولدى ەكى اپتا جايلاپ جاتادى. سىرلاسا شۋاقتاپ, سۋعا شومىلىپ, كۇنگە قىزدىرىنىپ, ءبىر عانيبەت كۇندەر وتكىزەدى. الماتىعا قايتقاسىن دا جىبەرمەي, ۇيدە, ساياجايدا ساۋىق قۇرىپ, كۇندە قوناق, كۇندە دۋمان جاساپ, جاتقىزىپ قويادى. اكىم تارازي, روزا مۇقانوۆا, ءجۇرسىن ەرمان, تاعى باسقا اقىن-جازۋشىلار. ولەڭ وقىلادى, ءان ايتىلادى. كومپوزيتور كۇيەۋ بالاسى ەرجان بەلعوزيەۆتى شاقىرىپ, تۇماعاڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر شىرقالادى. ءسويتىپ, ساياجايدا كۇندە-كۇندە ادەبي-مۋزىكالىق كەش. ونداعى باس قاھارماندار تۇمانباي مەن نۇرعوجا دوستار. الاكول ساپارىنان ەكى اقىن دا توپتاما جىرلار تۋدىرادى. سونىڭ ىشىندە ەكەۋىنىڭ دە «ءبىز تورتەۋمىز» دەگەن ولەڭدەرى بار. دوستاردىڭ سوڭعى كەزدەسۋى وسى بولدى. بوي جاز­عانى بولعان شىعار, ەكى جارىم ايدان سوڭ تۇماعاڭ ءوتتى ءوزى سۇيگەن ومىردەن. ...اعالىعى اقجايلاۋ, دوستىق­قا دارقان نۇرعوجا وراز­دىڭ ازا­ماتتىعى اسقاق, قايراتكەرلىگى قا­رىمدى, شىعارماشىلىعى قازى­نالى بولىپتى. پوەزيا, پروزا مەن پۋبليتسيستيكادا قات-قابات قارىمىن تانىتقان قالامگەردىڭ 50-دەن استام كىتابى جارىق كو­رىپتى. ەكى تومدىق ولەڭدەر جيناعى, شىعارمالارىنىڭ 7 تومى, «قارا­كۇيىك» رومانى, قازاق تاريحىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرى, جيىرما جىل بويى شىعىپ تۇرعان «سارىارقا» جۋرنالىنىڭ جادىگەر تىگىندىلەرى, سوناۋ كەڭەس زامانى­نان باستاپ ارقا توسىندە ول ۇيىم­داستىرعان ايتىستار, بۇرىنعى اقمولانىڭ قازاقتانۋىنا, بۇگىنگى استانانىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنىڭ ۇلاعاتىنا اتسالىسۋى – وسىناۋ ايكول ازامات­تىڭ ومىردەگى وشپەس ءىزى, جاق­سى­نىڭ قالدىرعان اتى, عالىم­­نىڭ قالدىرعان حاتى دەسەك تە بولار. ءيا, «جىل تولدى ۇلكەن جۇرەك توقتاعالى» دەپ قاسىم اقىنعا اي­تىلعان توقتامدى ءسوزدى ءبىز دە قاي­تالايمىز. جاقسى اعادان كوز جازعالى ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. ارقا توسىندەگى شىراقتى قالاعا ادال بەرىلگەن ءازيز بەينە كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدەن وشكەن جوق. قايتارىنىڭ الدىندا تاريح تاقىرىبىنا 20 باس­پا تاباق ەتىپ دايىنداپ ۇلگەرگەن كىتابى بار ەكەن. ءوزى جوق بولسا دا, اعانىڭ كوزىندەي بولاتىن سوزىمەن جاقىن ارادا قاۋىشىپ قالارمىز دەگەن ءۇمىتىمىزدى استە ۇزبەيمىز. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان» استانا