قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ – ساياسي مەكتەپ قالىپتاستىرعان تۇلعا. ساياسات دەگەنىم – ونەر, ول قوعامدى, مەملەكەتتى باسقارۋ ونەرى. ادامنىڭ قاسيەتتەرى تۋمىسىنان باستاۋ الادى دەسەك, بۇل ونەر دە ەلباسىنىڭ تۋما قاسيەتى. ساياسات قات-قابات فەنومەن. ول – سانا, تەوريا جانە تاجىريبە بولىپ جىكتەلەدى. جانە دە قوسا ايتارىم, تۇلعاسىز ساياسات جوق. تۇلعا بولمىسى سوزبەن عانا ەمەس, ىسپەن انىقتالماق. ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىققان ساياسي تۇلعا ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ, يدەيالاس جاقتاستارىن كۇن ساناپ ارتتىرىپ, ناعىز كوشباسشىعا اينالىپ, وزىنە دە, ەلىنە دە ءورىس اشپاق. وسى ءورىستى ءبىز ساياسي مەكتەپ دەپ اتايمىز. ساياسات قوعامنىڭ تىنىسى. قوعامنىڭ دا ادام سياقتى تىنىسى تارىلاتىن كەز بولادى. ونداي جاعدايدا قوعامدا ىزگى نيەت, ماقساتتاعى بيىك يدەيالارمەن قاتار توبىرلىق سانا, پسيحولوگيا دا بىرگە بوي كوتەرمەك.
جاڭا ساياسات باستاپ, ونى اياعىنا جەتكىزە الماي داعدارىسقا تۇسكەن ميحايل گورباچەۆ ۇلگى ەمەس. ول تەز ارادا تاريحي تۇلعاعا اينالىپ سالا بەردى. كوپ ۇزاماي «قايتا قۇرۋ» ساياساتىنىڭ ەستەلىگى عانا قالدى. دەمەك, ونىڭ ءىسى وتكەن كۇن. ميحايل گورباچەۆتىڭ ەندىگى ساياساتىندا جاسامپازدىق جوق ەكەنى بارشاعا ايان بولىپ ۇلگەردى, جۇرت ەندى ونىمەن ءوز بولاشاعىن ولشەمەيتىن بولدى. ميحايل گورباچەۆتىڭ ساياسي قۋاتى تەز سارقىلدى. ولاي بولماسقا باسقا امال دا جوق بولاتىن, ول كوممۋنيست ءارى سوتسياليست ەدى. ول سوتسياليزم شەڭبەرىنەن شىعىپ وي-سانا قۇرا المادى. وعان ەش مۇمكىندىگى دە بولمادى. ول تۇيىق تۇلعا بولىپ قالا بەردى. ميحايل گورباچەۆ وتكەنگە بۇرىلىپ قاراعانعا عانا قاجەتتى تۇلعاعا اينالدى. ول قوعام بولمىسىنان كوممۋنيستىك پارتيامەن كەڭەستىك ءسوتسياليزمدى دە وزىمەن بىرگە الا كەتتى. ميحايل گورباچەۆ سوتسياليستىك, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ سوڭعى پرەزيدەنتى عانا ەمەس, ول سول ءداۋىردىڭ سوڭعى ايالداماسى.
ودان كەيىنگى تاريحي تۇلعا بوريس ەلتسين. ول ەسكى كەڭەستىك-سوتسياليستىك ءداۋىر مەن جاڭا رەسەيدىڭ اراسىنداعى كوپىر بولا ءبىلدى. ول رەسەيدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعانىمەن, بۇل ەلدىڭ جاڭا زامانداعى پەتر ءى-ءى بولا الدى ما؟ پىكىرلەر سان الۋان. مۇمكىن, باعالاۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت كەرەك شىعار. بوريس ەلتسين بەينەسى ءالى كوز الدىمىزدا. مۇنداي جاعدايدا اقيقاتقا جەتۋ قيىن. مۇمكىن, ۋاقىت وتە سۇرىپتالىپ, تاريحقا قاجەتتىسى عانا قالماق, سول كەزدە تۇلعا بولمىسى دا ايقىندالماق.
بوريس ەلتسين تۇلعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ۇلگى بولا الدى ما؟ ول ءۇشىن مىنا سۇراققا جاۋاپ ىزدەيىك. بوريس ەلتسين رەسەيدە ساياسي مەكتەپ قالىپتاستىرا الدى ما؟ نەمەسە ساياسي مادەنيەتتىڭ دەڭگەيىن كوتەرە الدى ما؟
بۇگىندە ساياساتتا ەلتسين ءداستۇرى بار ما؟ بار بولسا, قالاي كورىنۋدە؟ جوق بولسا, نەگە جوق؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ ماقساتىنداعى ىزدەنىستەن ونىڭ تۇلعاسىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اسەرىن انىقتاۋعا بولار.
مەن بوريس ەلتسيننىڭ «پرەزيدەنتتىك مارافون» دەگەن مەمۋارىن وقىپ شىعىپ, بۇل ساۋالعا جاۋاپتى تاپپادىم. اڭعارعانىم, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەشقاشان بوريس ەلتسيننىڭ ايتقانىمەن جۇرگەن جوق, ول ونىمەن جاقسى
ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستا بولدى. رەسەيدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مىنەزى, قىلىعى, قارەكەتتەرى, سوزدەرى وزگەشە ولشەمدەردى قاجەت ەتەتىن جاعدايلار.
ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ ايتا كەتەيىن. قازىرگى زامان تاريحىندا ميحايل گورباچەۆ پەن بوريس ەلتسيننىڭ تاريحي ورىندارى ەرەكشە تۇلعالار. بۇلار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرعان ادامدار. ميحايل گورباچەۆ «قايتا قۇرۋ» ساياساتىمەن قاتىپ جاتقان كوممۋنيستىك توڭدى ءجىبىتۋگە ساياسي مۇمكىندىكتەر اشسا, سسسر-ءدى تاريح بەتىنەن وشىرۋگە بوريس ەلتسين بەل شەشە كىرىسىپ, اقىرى ول مىندەتتى ورىنداپ شىقتى.
ەكەۋى ءدۇرداراز بولعانىمەن, تاريحي ءىستى ءبىرى باستاپ, ەكىنشىسى اياقتاپ شىقتى. بوريس ەلتسين بيلىكتى تولىق مەڭگەرە المادى, بيلىك ونى جەڭدى, ءبىراق ول جەڭىلىسىن اشىق مويىندادى, ول دا ەرلىك ەدى.
مىنە, كورىپ وتىرسىز, ۇلگى ىزدەپ ۇنەمى سول جاققا قارايتىن ەدىك, ول جاقتا ۇلگى نەمەسە ۇلگى تۇتار ساياسي تۇلعا بولمادى. ارينە, ەلباسىنىڭ ۇلگى الار ەكى نارسەسى بولدى. ولار, بىرىنشىدەن, تۋعان حالقىنىڭ قيلى-قيلى تاريحى, ازاتتىق جولىنداعى ەرلىككە تولى مول تاجىريبەسى, اتا-بابالارىنىڭ دانالىق وي-پىكىرلەرى, اتالىق قاعيدالارى, اتا-بابا الدىنداعى ازاماتتىق بورىشى. بۇل سەزىم, سانا ەلباسىن تالاي قيىنشىلىقتاردان الىپ شىققانىن ءوزى جازعان كىتاپتارىنان وقىپ جيناقتاپ ايتىپ وتىرمىن.
ەكىنشىدەن, ۇلگى تۇتقان تاريحي تۇلعا حان ابىلاي, تاعى باسقا ەل كوسەمدەرى. ابىلاي حان ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى ساياساتتىڭ ورىسىندە بولسا, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا رەسەي مەن قىتاي ەلدەرى اراسىنداعى شەكارالاردى تۇڭعىش رەت حالىقارالىق قۇقىقتىق نەگىزگە ءتۇسىرىپ, الەمدى اۋزىنا قاراتقان ساياسي تۇلعاعا اينالدى. ول جونىندە ساراپشىلار ايتۋدا. ال 1991 جىلى ءبارىن جاڭادان باستاۋ قاجەت بولدى. بۇل جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى, تاياۋدا عانا الەمدىك دەڭگەيدەگى قىزمەت لاۋازىمىنا جوعارىلاعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مىنانداي جۇرەكجاردى ءسوزىن كەلتىرگەن ورىندى.
«قازىرگى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولۋدى جانە ونىڭ نەگىزىن قالاۋدى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تاعدىردىڭ ءوزى بۇيىردى. مەملەكەت قۇراۋشى حالىق – قازاقتار – تۇرعىنداردىڭ قىرىق پايىزىنان ءسال عانا اساتىن ۋاقىتتا ول رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. دەربەستىك العان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى بولسا, داعدارىستىڭ تەرەڭ يىرىمىنە باتقان ەدى. اۋماعى اسا ۇلكەن بولعانىمەن, سىرتتىڭ سولاقاي, ءارى ءبۇلدىرۋشى ىقپالىنا ۇشىراۋى ىقتيمال جاس ەلدىڭ كەلەشەگى كۇڭگىرت كورىنگەن.
قازاقستاننىڭ بولاشاعى جايىندا تەرىس ساۋەگەيلەرگە قانشا جەردەن وكپە-رەنىشىڭدى بىلدىرگەنمەن, ولاردىڭ ايتقانىن اقيقاتتان الىس دەي قويۋ دا قيىن. ويتكەنى, ولار ءوز بولجامدارىن جوق جەردەن جاسامادى: ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايىنا مۇقييات تالداۋ جاساپ بارىپ وسىنداي تۇجىرىمعا كەلگەن.
امەريكانىڭ بەلگىلى ساياساتتانۋشىسى ز.بزەجينسكي ورتالىق ازياداعى كوشباسشى ءرولىن وزبەكستانعا بۇيىرتقانى بەلگىلى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ شەكاراسىنىڭ اشىقتىعى, قىتاي مەن رەسەي الدىنداعى «دارمەنسىزدىگى», كۇردەلى دەموگرافيالىق احۋالى جاس مەملەكەتتىڭ السىرەۋىنە اكەلمەك. م.گورباچەۆ تا قازاقستاندى قابىلەتسىز مەملەكەت ساناپ, بولاشاعىنا سەنبەدى, ال ونىڭ بۇل كوزقاراسىن كوپتەگەن ساياساتتانۋشىلار قولداعانى راس. (قاسىم-جومارت توقاەۆ. نۇر مەن كولەڭكە. ا., 2008. - 576 ب, 199-200-بب.)
انىعىندا, جاڭا ساياسات نەدەن باستالىپ ەدى؟
ەكى نارسەدەن:
ارىلۋدان جانە
جاسامپازدىقتان.
* * *
ارىلۋ دەگەن قيىن بولدى.
بىرىنشىدەن, حالىق شارۋاشىلىعىن ەسكى ءتاسىلدەرمەن باسقارۋدى توقتاتىپ, جاڭا ەكونوميكالىق باسقارۋ ادىستەرىن قولدانۋ قاجەت بولدى, ول ءۇشىن جاڭا تۇرپاتتاعى كادرلار كەرەك ەدى. ولار وتە تاپشى. كەڭەس كەزىندە قالىپتاسقان حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەسكى قۇرىلىمدارى قيراي باستاعاندا, ولاردى قورعاۋشىلار قارسىلىقتار كورسەتتى, كەدەرگىلەر جاسادى. نارىققا ءوتۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنبەگەندەر دە جەتكىلىكتى بولدى.
ەكىنشىدەن, جەتپىس جىل بويى ساناعا ءسىڭدىرىلگەن سوتسياليستىك, كوممۋنيستىك ءىلىمنىڭ, يدەولوگيانىڭ تۇسىنىكتەرى مەن ۇعىمدارى كوپشىلىكتىڭ ادەتىنە, داعدىسىنا, پسيحولوگياسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ولار جاڭا زامان تىنىسىنا كەدەرگى ەدى. بۇلاردى جەڭۋ ءۇشىن قانشاما ساياسي ىستەر اتقارىلدى دەسەڭىزشى.
ۇشىنشىدەن, قوعام ومىرىندە, ءار ادامنىڭ تۇسىنىك, ۇعىمىندا قۇندىلىقتار الماسۋ ءۇردىسى قارقىندى تۇردە جۇرە باستادى.
ارىلۋ – سوتسياليزمدە قالىپتاسقان قۇلدىق سانادان قۇتىلۋ.
بۇل ماسەلەلەر مەملەكەتتىك, قوعامدىق جانە ۇجىمدىق دەڭگەيلەردە قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. باسىلىم بەتتەرىندە سان الۋان پىكىرلەر ورىن الدى. تۇرمىس قيىن بولعانىمەن, زامان قىزۋى اركىمدى قىزىقتىرا ءتۇستى. وي, پىكىر, ءسوز ايتپاعان كىسى قالمادى دەسە دە بولعانداي.
* * *
جاسامپازدىق دەگەن نە ەدى؟ ول – جاڭا جول تابۋ. حالىقتى اداستىرماۋ. قاسىرەتكە ۇشىراتپاۋ. ءۇمىت وتىن وشىرمەۋ. ادامداردىڭ ارمان, قيالدارىنا قۋات بەرۋ.
ءسويتىپ, بۇگىن ايتىپ جۇرگەن «قازاقستاندىق جولدىڭ» العاشقى سوقپاعىنا تۇستىك.
الىستى جاقىنداتاتىن نىق باسقان ءبىر قادام. سول نىق قادامدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز حالقىمەن بىرگە باستى. نىق قادامنىڭ ءمانىسى, ەلباسىنىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاماۋى كەرەك ەدى. بۇل جاڭا ساياساتتىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس, حالىق سەنىمىنە ەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولاتىن.
جاسامپازدىق دەگەن اق نيەتتەن, اق جۇرەكتەن تۋادى ەكەن. باعىمىزعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلباسى رەتىندە حالقىمىزعا نيەتى اق, جۇرەگى تازا ەكەندىگىن ءاۋ باستان ءىرى ىستەرمەن بىلدىرسە, حالىق تا ونى اق نيەت, تازا جۇرەگىمەن قابىلدادى. وسى ءۇردىس حالىق سەنىمىنە, مەملەكەت تۇراقتىلىعىنا, ەل ىرىسىنا اينالىپ,
جاسامپازدىق يدەيالارى ءوسىپ-ءوندى.
* * *
جاڭا مەملەكەت, جاڭا قوعام, جاڭا ەل قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, ءسوزسىز, جاسامپازدىق يدەيا عانا ەمەس, يدەيالار لەگى قاجەت بولدى. سونداي يدەيالار لەگىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلگە ۇسىنا ءبىلدى, ولاردىڭ باستى-باستىلارىن اتاپ وتەيىن.
ءبىرىنشى يدەيا. حالىق اراسىندا
تىڭ ەكونوميكالىق سانا, پسيحولوگيا ورنىقتىرۋ قاجەتتىلىگى. بۇل مەنشىككە جانە ەڭبەك ەركىندىگىنە قاتىستى ماسەلە. نارىق مەنشىكتىڭ مازمۇنىن وزگەرتتى. بۇرىن كوممۋنيستەر جەردەن الىپ, جەرگە سوعىپ كەلگەن جەكە مەنشىك كەڭىنەن زاڭدى تۇردە ءورىس الا باستادى. بۇل قوعام, ادام پسيحولوگياسىن ساپالى, تۇبەگەيلى وزگەرىسكە اكەلدى. بۇعان دايارلىق بار ما ەدى؟ ارينە, جوق! مىنە, قيىندىق باسى. سوتسياليزم كەزىندە مەملەكەت حالىقتى اسىراۋشى مىندەتىن اتقارىپ, سوعان ساي ەكونوميكالىق داعدى, ادەت, پسيحولوگيا قالىپتاسقان. جاڭا زاماندا مەملەكەت قىزمەتى وزگەردى, ول حالىقتى تىكەلەي اسىراۋشى ەمەس, وعان ەڭبەك ەتىپ كۇن كورۋىنە جاعداي جاساۋشى ينستيتۋتتار جۇيەسىنە اينالدى. مەملەكەت ءوز موينىنا الاتىندار: جەتىمدەر, مۇگەدەكتەر, قارتتار, زەينەتكەرلەر. قالعاندارى ەڭبەك ەركىندىگىن پايدالانىپ, ءوز تۇرمىستارىن وزدەرى انىقتاۋى كەرەك ەدى. حالىقتىڭ ءبىرشاما پاراسى وسىعان دايار بولمادى, سوندىقتان ونى ەڭبەك ەركىندىگىنە (نارىق جاعدايىنا) بەيىمدەۋ قاجەتتىلىگى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. شىن ءمانىندە, مەملەكەت مەدياتور قىزمەتىن اتقارا باستادى. ەلباسىنىڭ اۋەلى ەكونوميكا دەگەندەگى ساياساتىنىڭ يدەيالىق ءمانىسى وسى بولاتىن. بۇل يدەيا ناتيجە بەردى. حالىق نارىق جاعدايىنا بەيىمدەلە باستادى. الايدا, ەڭبەككە دەگەن سوتسياليستىك داعدى دا ءوز كورىنىستەرىن بەرىپ, ىسكە بوگەت بولا بەردى. ەسكى پسيحولوگيادان ارىلۋ قيىن ىسكە اينالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇرمىستا قيىنشىلىقتار بولدى. مەنىڭشە, باستى كەدەرگى سانا مەن پسيحولوگيادا. جەتپىس جىلعى سوتسياليستىك ناسيحات قالايشا ۇرپاقتار اۋىسپاي, كەتە قويماق. سونىمەن قاتار جەكەمەنشىكتىك پسيحولوگيانى ءبىرىڭعاي پوزيتيۆتىك تۇردە قابىلداۋ دا بولمايتىن ءىس. جەكە مەنشىك قۇقىقتىق نەگىزدە ءجۇرۋى قاجەتتىلىك, ال ءتاجىريبەدە ونىڭ كولەڭكەلى جاقتارى ءوسىپ-ءونىپ شىعا كەلىپ, كەلە-كەلە ول كوررۋپتسياعا جول اشتى. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى, جەكە مەنشىكتىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ ىسىنە قاتىستى بولا_تىن. وسى جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ
الدىمەن ەكونوميكا دەگەن يدەياسى ەسكىدەن ارىلۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى يدەياسى بولدى.
ەكىنشى يدەيا. جاڭا قالا, استانا سالۋ يدەياسى. استانا تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە مەنىڭ ەكى ماقالام جارىق كوردى: «استانا – جاڭاشا ويلاۋ سيمۆولى» (04.07.2008), «استانا – اكمە-قوعام سيمۆولى» (30.06.2009).
استانا تەك قالا عانا ەمەس, قازاق ەلىنىڭ سيمۆولىنا, برەندىنە, يدەياسىنا اينالعان قالا. استانامەن بىرگە جاڭا حالىق قالىپتاسىپ كەلەدى. ەسكى قالا كونسەرۆاتيزمىن ساقتاسا, جاڭا قالا رومانتيكالىق كوڭىل-كۇيدە. قالادان جاسامپازدىق رۋحى ايقىن سەزىلۋدە, ول ءوسىپ, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتاردىڭ سانا-سەزىمىنە ەنىپ, تىڭ دۇنيەتانىمدىق ورىستەر ىزدەۋدە. جاقسىلىققا, جاسامپازدىققا قۇمارلىق استانانىڭ, ونداعى حالىقتىڭ بولمىسىن ايقىنداي الاتىن رۋحاني كۇش – يدەيا.
يدەيا ادامداردى العا جەتەلەيدى. ءجۇرىپ وتكەن جولىم جەتەدى دەۋ جوق, العا دەگەن ىنتا بار. ول ىزدەنىسكە باستاماق. استانا – جاڭا قالا. ەلباسىنىڭ ويى دا سول ەدى. جاڭا يدەيا جاڭا قالادا ءورىس الۋى كەرەك. ول استانادا بولماق, ءسويتىپ, تەگىس قازاق ەلىنە جايىلماق. ارمان ىسكە اسىپ كەلەدى. استانا الەم تىلدەرىندە ايتىلا باستادى, ونى بىلە باستادى.
نازارباەۆ – استانا – قازاقستان قاتار ايتىلۋدا. بۇل ءسوز بەن ءىس ءبىر جەردەن شىقتى.
ءۇشىنشى يدەيا. ساياسات پەن مادەنيەت بىرلىگى. ول –
ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» جوباسى. وشكەندى جاڭعىرتۋ, جوعالعاندى تابۋ, ىزدەۋ, قازاق ەلىنىڭ قاجەتتىگىنە جاراتۋ. مادەني قۇندىلىقتاردى الەمدىك وركەنيەتتىك ۇردىستەر ورىسىندە جەتىلدىرۋ, الەمگە تاراتۋ, ناسيحاتتاۋ. «مادەني مۇرا» – ۇلتتىق باعدارلاماعا اينالدى. انىعىن ايتقاندا, بۇل
رەنەسسانستىق يدەيا. قۇندىلىقتاردىڭ سۇرىپتالىپ جاڭعىرۋى. حالىقتىڭ وتكەن تاريحى مەن بولاشاعى اراسىنداعى بۇگىنگى كوپىرى. جاڭا زاماندا جاڭاشا ويلاۋ قاجەت دەسەك, جاس ۇرپاققا, ونىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا قانداي قۇندىلىقتار ۇسىنۋىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىس ءارى كەمەلدى ءتاسىلىن ەلباسى وسى «مادەني مۇرا» يدەياسى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل يدەيا وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ تىڭ ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تاپتىرمايتىن يدەيا.
ءتورتىنشى يدەيا. «قازاقستان – 2030» ستراتەگياسى, بۇل ناعىز كورەگەندىك ساياساتتىڭ يدەياسى ەدى.
مۇندا ۇرپاقتار الماسۋى, قۇندىلىقتار الماسۋى جانە قۇندىلىقتار تۇراقتاۋى يدەياسى باياندالعان. تاۋەلسىزدىك جىلىنىڭ ار جاق, بەر جاعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق بۇگىندە جيىرمالار شاماسىندا, 2020 جىلى ولار وتىزدا, 2030 جىلى – قىرىقتا, ياعني اكمە-جاستا بولادى. بيلىك تە, تۇرمىس تا ءبارى سولارعا وتپەك. بۇل بولاشاق تۋرالى كەرەمەت يدەيا.
بەسىنشى يدەيا. ساياسي مودەرنيزاتسيا يدەياسى. ول 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قوعام ءومىرىندە پارتيالارعا ءورىس اشۋ ايقىندالدى. ەكونوميكادا قول جەتكەن ناتيجەلەر ەندىگى جەردە ساياسي مودەرنيزاتسيامەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەلدىڭ تۇراقتىلىعى ساياساتقا ءورىس اشتى. پارتيالار شەكتەن تىس كوپتىگىمەن ەمەس, ساپاسىمەن ايقىندالدى دەسەك تە بولعانداي.
التىنشى يدەيا. ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعىتىن انىقتايتىن
تەحنولوگيالىق نەمەسە تەحنوگەندىك يدەيا. مۇنىڭ ەكى ارناسى بار: ءبىرى اقپاراتتىق قوعام يدەياسى, ەكىنشىسى پوستيندۋستريالىق قوعامعا, ياعني اكمە-قوعامعا قادام باسۋ يدەياسى.
جەتىنشى يدەيا. ءدىني كەلىسىم يدەياسى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءدىن, دىندەر ەل مەن ەلدى, حالىق پەن حالىقتى بولەكتەيتىن سانا بولىپ كەلگەن. ەلباسى ءدىن مەن دىندەر, كەرىسىنشە, ەل مەن ەلدى, حالىق پەن حالىقتى جاقىنداستىراتىن فەنومەن بولسا دەگەن بيىك يدەيا ۇسىنىپ, استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزىن وتكىزدى, كەلەسى سەزگە دايارلىق جۇرۋدە. ەلباسى دىندەرگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنەن جالپى ادامزاتتىق دەڭگەيگە دەيىن ءورىس اشتى. دىنارالىق سۇحباتتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. دىنارالىق تاتۋلىق ەل ساياساتىنىڭ تۇراقتى ماسەلەسىنە اينالدى. ءدىني سەزىمگە قۇرمەت, ادامعا دەگەن قۇرمەت فيلوسوفياسى قالىپتاستى.
سەگىزىنشى يدەيا. پارلامەنتتىك سانا يدەياسى. زاڭ مەن ساياسات بىرلىگى. قوس پالاتالى پارلامەنتتە زاڭ مەن ساياسات ماسەلەلەرى ۇيلەسىمىن تاپقان. ول قوعامداعى تۇراقتىلىققا قىزمەت ەتۋدىڭ تابىلعان ءتاسىلى.
توعىزىنشى يدەيا. رۋعا, ۇلتقا بولىنبەي ەل بولۋ يدەياسى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى كۇلتەگىن جازۋىندا بار. «قازاق ەلى» مونۋمەنتى وسى يدەيانىڭ ايعاعى.
ونىنشى يدەيا. ەل بىرلىگى يدەياسى. ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋدان باستاۋ الىپ, قازاق ەلى كونتسەپتىنەن كەلىپ «ەل بىرلىگى دوكتريناسىمەن» تولىقتى. مۇندا ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەسى ساياساتتا دا, زاڭدا دا ۇيلەسىمىن تاپتى. پارلامەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى زاڭ قابىلدادى.
وسى ايتىلعاندار ەلباسىنىڭ مەزگىل-مەزگىلىمەن حالىققا ۇسىنعان يدەيالارى. ءبىز بۇل ىستەردىڭ كۋاگەرلەرى عانا ەمەس, شاما-شارقىمىزشا ولاردى ناسيحاتتاۋشىلار ءارى ومىرگە, تۇرمىسقا, ساناعا, داعدىعا سىڭدىرۋشىلەرمىز. يدەيا ەلگە تەگىس ۇسىنىلادى. حالىق قوعام بولىپ ونى قابىلدادى, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قازاق ەلىنىڭ ەڭسەسى بيىكتەپ, ەلباسى تەك ءوز ەلىندە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى ساياسي تۇلعاعا اينالدى. ول تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانداي مەملەكەت قۇرىپ قانا قويعان جوق, ونى الەمگە ايگىلى ەتتى. مۇنداي ساياسي ەرلىكتى جاساعان الەمدىك ساياساتتا كىمدەر بار دەگەندە, مەنىڭ نازارىما زامانى, حالقى وزگە بولعانىمەن جاڭا استانا سالىپ, ەلىنە تىڭ تىنىس بەرگەن ورىس پاتشاسى پەتر ءى, اقش-تىڭ نەگىزىن قالاعان دج. ۆاشينگتون تۇسەدى. بەرگى زاماننان ىزگىلىك ساياساتىن بەرىك ۇستانعان ماحاتما گانديگە ۇقساستىق تابامىن, مىسالى, قولىنداعى يادرولىق قارۋدى جويۋ ىزگىلىك فيلوسوفياسى ەمەس پە؟ ساياسي وپپونەنتتەرىنە كەشىرىمدىلىك جاعىنان وڭتۇستىك افريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى نەلسون ماندەلا, ارتتا قالعان ەلدەردى قاۋىرت دامۋ جولىنا تۇسىرگەن مالايزيالىق ماحاتحير مۇحامماد پەن سينگاپۋرلىق لي كۋان سياقتىلاردىڭ ىستەرىمەن ۇقساستىق تابامىن. سونىمەن بىرگە ەكىنشى جاھاندىق سوعىستان اۋىر ەكونوميكالىق, رۋحاني داعدارىسقا تۇسكەن نەمىس حالقىن اپاتتان الىپ شىعىپ, گەرمانيانىڭ ىرگەتاسىن مىقتاپ قالاعان كونراد ادەناۋەر ءتۇسىپ وتىر. مىسالى, ول كانتسلەر بولىسىمەن بىلاي دەدى: «بۇگىندە ەۋروپادا جاڭا شەكارالار ورناتىپ, ولاردى وزگەرتۋ نەمەسە جىلجىتۋ ەمەس, ودان وزگە كوزقاراس قاجەت ەكەندىگىن ءبىز بىلەمىز. ەۋروپادا حالىقتار ءبىرلىگىنىڭ نەگىزى بولا الاتىن شارۋاشىلىق ايماقتار پايدا بولۋى ءۇشىن, ءبىز شەكارالاردى جويۋىمىز كەرەك» (كونراد ادەناۋەر. مامىر, 1949 جىل).
قازىرگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەدەن وداعى (رەسەي, بەلورۋسسيا, قازاقستان) شەڭبەرىندەگى ينتەگراتسياسى كەزىندە ايتىلعان ەۋرازيا يدەياسىنىڭ ناقتىلى كورىنىسى بولىپ شىقتى. بىرەۋلەر كەدەن وداعى ەكونوميكالىق شارا ەمەس, تازا ساياسي كەلىسىم دەيدى. ءسىرا, كەدەن وداعى ەكونوميكا دا, ساياسات تا.
كونراد ادەناۋەردىڭ ەكىنشى ءبىر ايتقان ءسوزى: «ەكونوميكاداعى كاپيتاليستىك جۇيە نەمىس حالقىنىڭ ومىرلىك ساياسي جانە الەۋمەتتىك ماقساتتارىنا سايكەس كەلمەيدى. نەمىس ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا قۇرىلىمى كاپيتاليزمنىڭ شەكسىز ۇستەمدىك كەزەڭىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگىن ەسەپكە الۋى كەرەك» ء(حدو/حاو-نىڭ «ديۋسسەلدورف تەزيستەرى» باعدارلامالىق قۇجاتىندا باياندالعان كونراد ادەناۋەر مەن پىكىرلەستەرىنىڭ الەۋمەتتىك-نارىقتىق شارۋاشىلىق تەوريالارىنىڭ نەگىزدەرى, 1949 جىل).
كونراد ادەناۋەر ساياساتى گەرمانيادا «ەكونوميكالىق كەرەمەت» دەپ اتالىپ ەدى. الەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ داعدارىستان جاڭارىپ شىعۋ يدەياسىن قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى كۇنىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى ەتىپ انىقتادى. ەلباسى اتاپ ايتقان قازاقستاننىڭ 2020 جىلعى مۇمكىندىكتەرىنە سەنەمىن, سەبەبى قازىرگى العان باعىتىمىزدا ەش قاتەلىك جوق, كەمىستىكتەر ۇكىمەتتىڭ, اكىمدەردىڭ جۇمىسىندا, زاڭ شىعارۋ جۇيەسىندە, ال ەلباسى ۇستانعان سارا باعىتتا قاتەلىك جوق.
* * *
قاي ەلدىڭ ساياسي ءومىرى بولماسىن, ونىڭ وڭ جانە سول قاناتى, ورتاسى بولادى. بىزدە وڭشىل دايەكتى پارتيا بولمادى دەسە دە جاراعانداي. وڭشىل باعىتتاعى پارتيا قۇرۋعا, مۇمكىن ىنتا بولعان شىعار, بىراق ول ىنتا ساياسي تاجىريبەدە جۇزەگە اسپادى. سولشىل باعىتتا پارتيا, ساياسي كۇشتەر ۇنەمى بولىپ وتىردى, بىراق ولاردا ماقسات تۇتاستىعى, ساياسي ءىس بىرلىگى ورىن العانى جوق. قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ ورتانى ۇستاعان پارتيا بۇرىنعى «وتان», قازىرگى «نۇر وتان». بۇل پارتيانىڭ نەگىزگى قۋاتى ەلباسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان يدەيالارىن ۇسىنىپ, ونى قوعام قابىلداپ, ۇكىمەتتىڭ ىسكە اسىرۋى ۇردىسىندە قالىپتاسقان ساياسي كاپيتالىنا تىكەلەي قاتىستى. تۋراسىن ايتقاندا, حالىق ەڭ الدىمەن پارتيانىڭ كوشباسشىسىنا سەنەدى, ونىڭ يگى ىستەرىن قولدايدى.
ەلباسى ساياساتتا نە وڭعا, نە سولعا بۇرىلماي, ورتا باعىتتى ۇستانۋدا. ورتاداعى ادام ەكى شەتكى ادامدى ەستيدى, ال ەكى شەتكى ادام ءبىرىن-ءبىرى ەستۋى ەكىتالاي. سوندىقتان ەل تۇراقتىلىعى ءۇشىن ۇنەمى ورتاعا باعىتتالعان ساياسات قاجەت. سول ساياساتتى باستاۋشى ءارى ونىڭ جەتەكشىسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. حالىقتىڭ وعان بالاما جوق دەۋىنىڭ ءمانىسى دە نىق ورنىققان حالىق سەنىمىندە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياساتى جۇزەگە اسىپ وتىرعان قازاق ەلى سۇڭقاردىڭ سامعاۋىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. بۇگىنگى ەكونوميكالىق ءوسۋ سونىڭ دالەلى. 1994 جىلى جان باسىنا شاققاندا ىشكى جالپى ءونىم 700 دوللاردان ءسال عانا اسسا, 2010 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا بۇل كورسەتكىش 12 ەسەدەن ءوسىپ, 9 مىڭ دوللاردان استى. مۇنداي جاعدايعا 2015 جىلى جەتەمىز دەپ ەسەپتەگەن ەدىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ىشىندە مۇنداي جەتىستىككە جەتكەن ەلدەر جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا وڭتۇستىك مالايزيا – 2 ەسەگە, كورەيا 3 ەسەگە, سينگاپۋر مەن پولشا – 4 ەسەگە, ۆەنگريا – 5 ەسەگە 4 ەسەگە وسكەن. مۇنداي جەتىستىك نەنىڭ ارقاسىندا دەسەك, ول ەلباسى ساياساتىنىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ, ونىڭ قالىپتاستىرعان ساياسي ەليتاسىنىڭ زامان جۇگىن الىپ جۇرەر قۋاتى بولعاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
* * *
نۇرسۇلتان نازارباەۆ – «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى. بۇل پارتيا سەگىز ءجۇز مىڭداي مۇشەسى بار, ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ءارى قوعامعا, ۇكىمەتكە ىقپالى ايتارلىقتاي تاجىريبەلى پارتيا. الايدا, ەلباسىنىڭ ساياسي مەكتەبى دەگەندە, بۇل ۇعىم تەك «نۇر وتان» پارتياسى ارقىلى عانا انىقتالمايدى, ول كەڭ ماعىناداعى تۇسىنىكتى قاجەت ەتەدى.
ەلباسىنىڭ ساياسي مەكتەبىنىڭ اۋقىمى جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن يدەيالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋداعى ەرەن ەڭبەك ەتىپ جاتقان ميلليوندارعا تەگىس قاتىستى. ساياسات اركىمنىڭ تۇرمىس, ءىس, قارەكەتىنەن تىس تۇرعان قۇبىلىس ەمەس, ول ەلباسى ۇسىنعان
«بالاپان» باعدارلاماسىنان بۇگىنگى تاڭدا كۇن ءتارتىبىنە قويىلىپ وتىرعان
ءابسوليۋتتى يننوۆاتسيالىق ساياساتقا دەيىنگى كەڭىستىكتى الىپ جاتقان قوعامدىق سانا ءورىسى. ونى ناقتىلاپ ايتساق, ءتاربيەدەن
بىلىمگە, عىلىمعا ودان ءتاجىريبەگە, تەحنولوگياعا دەيىنگى سانالى ءىس, قارەكەتتەر جۇيەسىن ايتپاقپىز. ەلباسى ۇسىنعان ساياساتتا ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتىعى جوق. سوندىقتان دا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تولىق جەڭىسكە جەتۋىنە كۇدىك كەلتىرۋدىڭ ەش نەگىزى جوق.
حالىق جولداۋدا كورسەتىلگەن سارا باعىتتى ەلباسىمەن بىرگە ءجۇرىپ وتەتىنىن كۇنى كەشەگى سايلاۋدا تاعى دا تاماشا تانىتتى.
بۇل حالىق تاڭداۋىنىڭ تاعىلىمى مول! 3 ساۋىردەگى جارقىن جەڭىس – نازارباەۆتىڭ ساياسي مەكتەبىنىڭ دە سالتاناتى.
عاريفوللا ەسىم, سەناتور, اكادەميك.
