نازارباەۆتىڭ كۇن ءتارتىبى

4 ءساۋىر كۇنى ءبىز باسقا ادام بوپ وياندىق. ءبىز ءوز تاعدىرىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە قان­شالىقتى بايلانىستى ەكەنىن, ءبىر-ءبىرى­مىزگە قانشالىقتى جاقىن ەكەنىمىزدى سەزىندىك. بەيبىت ءومىر مەن بەرەكەلى, باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قانشالىقتى باعالى, قىمبات ەكەنىن تۇيسىندىك. ءبىز سول ءۇشىن داۋىس بەردىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جەڭىسى – ساياسي مادەنيەتى, پاراساتى بيىك تۋعان حالقىمىزدىڭ جەڭىسى بولدى. ور­تالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ الدىن-الا مالىمەتتەرى جاريا بولعان كەزدە سايلاۋدا ءوز قالاۋىن بىلدىرگەن ءاربىر ازاماتتىڭ وسىنداي كوڭىل-كۇيدە بولعانىنا مەن كۇمانسىز سەنەمىن. وسىدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىن حالىقتىڭ تاعدىرىن تالكەككە اينال­دى­رىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ بولاشاعىن وققا باي­لايتىن رەۆوليۋتسيالىق جولدى ەمەس, ءۇز­دىكسىز دامۋ مەن وركەندەۋگە باستايتىن ەۆوليۋتسيالىق جولدى قاپىسىز تاڭداعان قازاقستان ءوز تاڭداۋىنىڭ اقيقاتتىعىنا, دۇرىستىعىنا تاعى دا كوز جەتكىزدى. الەمنىڭ كوزىن جەتكىزدى. مۇنىڭ باستاۋىندا نە جاتىر؟ «ءار­دايىم جولدىڭ اۋىرىن تاڭدا, ول جولدا قارسىلاس تاپپايسىڭ», دەگەن ەكەن فران­تسيانىڭ سۇيىكتى ۇلى, گەنەرال شارل دە گولل. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولدىڭ اۋى­رىن, اۋىر دا بولسا ادىلەت جولىن تاڭدادى. كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولار, كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزەردىڭ الدىندا ەلباسى حالىقتىڭ تالابىنان اۋىتقىمايتىنىن, بىراق تالاپتىڭ دا دەموكراتيالىق ءۇردىس­تەن اۋىتقىماۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ول وزىنە دەگەن حالىقتىڭ شەكسىز سەنىمىن ۇنەمى ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيانىڭ, جاڭارۋدىڭ, دامۋدىڭ كەپىلىنە اينالدىرىپ كەلەدى. ءبىر مىسال. 1997 جىلعى قازان ايىندا, قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «...قازاقستان 33 جىل­دان كەيىن قانداي بولادى؟ ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ەسەيىپ, ەتەك-جەڭىن جيادى, ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز وسى مەملەكەتپەن بىرگە ەرجەتەدى. ولار ءبىلىمى وزىق, دەنساۋلىعى تۇزىك, ءوز بۋىنىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول, قايراتتى وكىلدەرى بوپ وسەدى. ولار اتا-بابالارىنىڭ سالت-ءداستۇرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكا جاع­دايىندا جۇمىس ىستەۋگە بەيىم ءارى دايىن بولادى. ولار قازاق ءتىلىن دە, ورىس ءتىلىن دە, اعىلشىن ءتىلىن دە ەركىن مەڭگەرەدى. ولار دۇنيە جۇزىنە تانىمال, بەدەلدى, بەي­بىت­سۇيگىش, گۇلدەنگەن, قارىشتى دامىعان ەلدىڭ پاتريوتتارى بولادى» دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ايتقان سوزدەرى بۇگىن اركىمگە جاقىن ءارى تانىس جايتتاي كو­رى­نەتىنى انىق. نەگە؟ سەبەبى بىرەۋ-اق – ەلبا­سىنىڭ, ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ارمان-ماق­ساتى وتىز ءۇش جىل ەمەس, ون ءۇش جىلدىڭ وزىندە-اق ءىس جۇزىنە اسىپ, ءوز ۇدەسىنەن شىعىپ وتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى ومىرشەڭ مۇراتتىڭ ورىندالۋى جايلى بيىلعى جىل­عى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا دا ەرەكشە تولعانىسپەن ايتتى. بۇل زاڭدى دا. زاڭدى بولاتىنى, وسى وراسان جەتىستىكتەرگە پرەزيدەنت ايتقانداي «ءار كۇنى اپتاعا, ءار اپتاسى جىلعا بالاناتىن» تاريحي ۋاقىت پەن وراسان زور قاجىر-قايرات پەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەتتىك. جەتكەنىمىز كوپ, جەتپەگەنىمىز ودان دا كوپ. بايقاساڭىز, بۇگىنگى الەم دە قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلىپ جاتىر. قازاقستان دا وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى نەمەسە ون جىل بۇرىنعى قازاقستان ەمەس. ەلىمىز ساپالىق تۇرعىدان دا, ساندىق تۇرعىدان دا الدەنەشە مارتە ءوستى, وزگەردى. بۇدان بىلاي دا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ الاساپىران الەمدە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جالعىز كەپىلى مودەرنيزاتسيا بولماق. مىنە, ءدال وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ءبىز باس اۋىرتاتىن سۇراقتار از بولماسا كەرەك. ول سۇراقتاردى ءومىردىڭ ءوزى قويىپ وتىر. ءبىز ەلباسىنىڭ, ەلدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقا­سىن­دا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنە الدىق پا؟ ءبىزدىڭ وي-سا­نامىز, قابىلەتىمىز مەملەكەتتىڭ قارىشتى دامۋ فورماتىنا سايكەس كەلە مە؟ «مودەرنيزاتسيا قالاي جۇزەگە اسى­رى­لادى؟ ونىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆتىك كۇشتەرى قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ وزىنە جاۋاپ تابۋ وڭاي ءىس ەمەس. ءبارىبىر, جاۋاپ بەرۋ كەرەك. جانە جاۋاپتى ساياسي, ين­تەل­لەكتۋالدىق, مادەني ەليتا عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بولىپ بەرۋىمىز كەرەك. ارينە, ءبىز «مودەرنيزاتسيا» ۇعىمىن كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى, باتىستىق تۇسىنىكتەن كوشىرە سالماۋعا ءتيىسپىز. ونداي ويسىز قادام قازاقستان ءۇشىن ءارى ورىنسىز, ءارى قاتەرلى بولار ەدى. «قازاقستاندىق مودەرنيزاتسيا» دەگەندە, بۇل جاڭارۋدىڭ جوعارىدا ايتقان ەۋروپالىق ۇلگىگە ۇقسايتىن دا, ۇقسامايتىن دا جاقتارى بولاتىنىن ءتۇ­سىنۋىمىز كەرەك. قازاقستان ءوزىنىڭ مىڭجىلدىق تاريحى, سالت-ءداستۇرى, مادەنيەتى بار مەملەكەت. ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق, گەوساياسي جاع­دايى­مىز دا وزگەلەردەن اناعۇرلىم بولەك. ال بۇعان وتارشىل ەزگىدە بولعان ۋاقىت پەن كوممۋنيستىك كەزەڭنەن كەيىنگى الاساپىران زاماندى قوسىڭىز. ءبىز توعىز جولدىڭ تورا­بىندا جاتقان, وركەنيەتتەر مەن مادە­نيەت­تەردىڭ, باتىس پەن شىعىس الەمىنىڭ ءتۇ­يىسكەن جەرىمىز. جانە قازاقستاندى ءبىر جاقتى نە باتىسقا دا, نە شىعىسقا دا تەلي المايسىز. سوندىقتان ازعانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي مەملەكەتتەن بارلىعىن جانە ءبىر مەزگىلدە تالاپ ەتۋ – قيسىنسىز ءىس. اتتى-كوشپەندى وركەنيەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني, الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق تۇسىنىگىمىز بەن ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفيامىز دا كىلت وزگەردى. ودان كەيىن «سوۆەتتىك فورماتتىڭ» قامىتىن كيدىك جانە ودان ەندى عانا, اۋپىرىمدەپ شىعىپ جا­تىرمىز. وسىنىڭ ءبارى, جوعارىدا ايتقان­داي, قازاقستانداعى مودەرنيزاتسيالىق وزگە­رىستەردى اسىعىس, ءۇستىرت جاساۋعا بول­ماي­تىنىن كورسەتەدى. ايتپاي كەتۋگە بولماس, قازاقستانداعى ءبىرىزدى, ستراتەگيالىق جاعىنان ورنىقتى مودەرنيزاتسيانى ىسكە اسىرۋدا نازارباەۆ ءوز باسىن قاتەرگە تىكسە دە, مەملەكەتتىڭ بولا­شاعىن, ەل مەن ۇلتتىڭ بۇتىندىگىن ەشقاشان باسكە تىككەن ەمەس. كەيدە ويلايسىڭ, ەگەر دۇربەلەڭى مول 90-جىلدارى جاس, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسىندا باسقا ادام تۇرسا نە بولار ەدى؟ ويلاۋعا دا قورقىنىشتى. «كەڭەستىك شينەلدەن» شىققان رەسپۋبلي­كالاردىڭ مىسالى وندايدى ويلاتپايدى دا. البەتتە, مودەرنيزاتسيا زاڭمەن, جارعى­مەن شەشىلە سالاتىن جوبا ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز تۇسىنەمىز. اسپاننان تۇسپەيدى, جەردەن وسپەيدى. جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ – ولشەۋسىز ەڭبەكپەن, ماڭدايتەرمەن كەلەتىن سىي. پروتسەسس تەك جوعارى جاقتان باستال­ماۋى كەرەك. ميلليونداعان قاراپايىم ادام­داردىڭ ساپالىق, ساندىق وسۋىنەن, ءوز­گەرۋىنەن باستالۋى قاجەت. سان جىلدار بويى قالىپتاسقان, قاتىپ قالعان عۇرىپتى, ادەتتى, ءتارتىپتى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بۇزۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق جاڭار­عىسى, جاڭعىرعىسى كەلەتىن اعزاعا سونىڭ ءبارىن بۇزۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, كەز كەلگەن قوعام, قوعامداعى ءتۇرلى ساياسي كۇشتەر تۇيسىگىمەن بولسا دا جاڭا رەفورمالارعا قارسىلىق تانىتادى. ەڭ الدىمەن وسى تۇيىققا تىرەيتىن قارسىلىقتى ەڭسەرۋ قاجەت. مۇنى قايتىپ ەڭسەرەمىز؟ ول ءۇشىن بيلىك­تىڭ دە, قوعامنىڭ دا, قوعامداعى ءبازبىر كەرتارتپا توپتاردىڭ دا باسى قوسىلۋى ءتيىس. ەل مەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن اشىق, بوياماسىز, ەركىن تالقىلاۋ ءۇشىن. ارينە, بۇل جەردە بارلىق قازاقستاندىقتى ءبىر پارتيا­عا كىرگىزۋ نەمەسە ءبىر تۋدىڭ استىنا جيۋ دەگەن اڭگىمە جوق. ماقسات پەن مۇرات ودان دا وراسان, زور. ماقسات – جاڭارۋ جولىنداعى ىزگى ىستەردى بارشامىزعا تەمىرقازىق ەتۋ. وسى رەتتە, مەن الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ پسيحولوگياسىنا «مودەرنيزاتسيا» كەرەك دەر ەدىم. مەملەكەتتىك اپ­پاراتتىڭ ينەرتسيالىق كوڭىل-كۇيىن وزگەرتۋ قاجەت. جوعارىداعى, تومەندەگى «ناۋقان ءۇشىن ناۋقان» جاساعىسى كەلەتىندەردىڭ, جە­ڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن ءاتۇستى ناتيجە شىعارعىسى كەلەتىندەردىڭ اپتىعىن باسقان ابزال. كەز كەلگەن قوعامدىق پىكىردى, زەرتتەۋدى, ولشەمدى الىڭىزشى, نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى ەلى ارقا تۇتادى. بىراق پرەزيدەنتكە سەنىم مەن پارتياعا, ۇكىمەتكە, اكىم­دەرگە سەنىمنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق كوپ. وكى­نىشكە قاراي, بۇل ءجايت ءبىر-بىرىمەن باي­لانىستى دا. قاي-قايسى لا­ۋازىم يە­سىنىڭ زاڭسىز, ءجونسىز ءىس-ارەكەتى جوعا­رى­داعى سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەدى. وسىنى ەستەن شىعارماعان ءجون. ۇلى اباي ايتقانداي «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىمنىڭ» كەيپىنە ەنۋدەن ساق­تانۋ كەرەك. بيلىكتە جۇرگەندەردىڭ تاعى ءبىر قاتە­لىگى – حالىقتىڭ ەلباسىعا دەگەن قۇرمەتى مەن قولداۋىنىڭ ەسەبىنەن «تاسادا», تىنىش ءومىر سۇرە بەرگىسى كەلەتىن سياقتى. مۇنداي ادەتتەن ارىلاتىن كەز جەتتى. مانسابىڭ مەن مىندەتىڭ ءۇشىن ەلباسىنىڭ الدىندا دا, ەلدىڭ الدىندا دا اركىم, ءاردايىم جاۋاپ بەرۋگە دايىن بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ءبىز جوعارىداعى سۇراقتار­دىڭ جاۋابىن تابامىز. ەلباسىنىڭ, ەلدىڭ ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنەتىن بولامىز. مەملەكەتتىڭ قارىشتى دا­مۋىنا اق, ادال ۇلەسىمىزدى قوسامىز. قارا­پايىم حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت­كەرگە, شەنەۋنىككە دەگەن كوزقاراسىن وڭدى وزگەرتە الامىز. پرەزيدەنت ەلدەگى ساياسي, ەكونومي­كا­لىق, الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيانى تابىس­تى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق العىشارت­تارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ۇنەمى ۇسىنىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ وتىز جىلدىق دامۋ بولاشاعىن دەرلىك, جان-جاقتى قامتىعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى, جاقىن بولا­شاقتاعى ەل دامۋىنىڭ ناقتى باعىت­تارىن بەلگىلەپ بەرەتىن «قازاقستان-2020» باعدارلاماسى, مەملەكەتتى باسەكەلەس­تىككە قابىلەتتى ەلدەردىڭ الدىڭعى شوعىرىنا شىعاراتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسى – بولاشاقتىڭ «جول كارتاسى». سوندىقتان بىزگە ارقانى كەڭگە سالۋ­دىڭ ءجونى جوق. كەرىسىنشە, 3 ءساۋىر بىزگە ون ەسە, ءجۇز ەسە جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەت جۇكتەپ وتىر. ول جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتتى قوعام مەن ەليتانىڭ باسىن قو­ساتىن, سەنىم راديۋسىن كەڭەيتەتىن سەبەپكە اينالدىرۋ ءوز قولىمىزدا. پرەزيدەنتتىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى ءبىز ءۇشىن ەلدىڭ ىشىندەگى جالپى كوڭىل-كۇيدى, اۋجايدى تاپ باسىپ تانۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. بۇل مۇمكىندىك جاڭا يدەيا­لاردى, جاڭا كادرلاردى, كەرەك دەسەڭىز, جاڭا دراماتۋرگيا مەن ديناميكانى تالاپ ەتەدى. «ساياساتكەر ەلدىڭ باعىنا بىتسە – مەملەكەت بەرەكەلى, باقۋاتتى تۇرمىس كەشەدى. سورىنا بىتسە – سوعىستان كوز اشپايدى» دەيتىن شىعىس ءتامسىلى بار. ارىعا بارماي-اق قويالىق, الەم جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وسى ەكى مىسالدىڭ ەكەۋىن دە الما-كەزەك ءوز باسىنان وتكىزۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ باقى­تىمىزعا وراي, قازاقستان ەكىنشى مىسال تۋرالى تەك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى عانا وقىپ-بىلەدى. ۋاقىت پەن تاريح ءۇشىن كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا مەرزىمدە وسىنشالىقتى ىلگەرىلەۋ, وسىنشالىقتى ءوسىپ-وركەندەۋ ەكى مەملەكەتتىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا بۇيىرا بەرمەيتىن باق ەكەنى اقيقات. جانە مۇن­داي باقىتتى باعالاۋ مەن ايالاۋ, ساقتاۋ دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ ەندىگى شارۋامىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان مودەرنيزاتسيالىق يدەيا­نىڭ ءتوڭى­رەگىنە توپتاسۋ عانا ەمەس, سول يگى باستا­مانىڭ ۇيىتقىسىنا, ىسكە اسىرۋشىسىنا اينالۋ. جاڭارۋعا, جا­سام­پازدىققا ۇم­تىل­عان حالقىمىزدىڭ كۇن ءتارتىبى دە وسى. دارحان كالەتاەۆ,  «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى, «نۇر وتان» حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى.