شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى 2001 جىلى قۇرىلعان. ۇيىمعا التى مەملەكەت – قازاقستان, قىتاي, رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان مۇشە. بۇل ەلدەردىڭ اۋماعىندا جەر شارىنداعى حالىقتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى تۇرىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بيىل ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى, ءارى استانادا ۇيىمنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتى وتەدى. ال ۇيىم قىزمەتىنىڭ باستى مىندەتى – شىۇ كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. وسىعان بايلانىستى گازەت ءتىلشىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى م.س.يماناليەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– مۇراتبەك سانسىزباي ۇلى, بيىل شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى. وسى جىلدار ىشىندە ۇيىم ءوزىنىڭ قىزمەتى اياسىندا قانداي باسىمدىقتارعا ەرەكشە نازار اۋداردى؟
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن شىن مانىندەگى بەدەلدى ءارى بايىپتى, سونداي-اق سەنىمدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا كەلسەك, ونىڭ ءبىرىنشىسى – شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋ. ەكىنشىسى – ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.
ءار حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءوزىنە ءتان اتقاراتىن قىزمەتى مەن فۋنكتسياسى, دالىرەك ايتقاندا, ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلىگى بولادى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا دا سولاي. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن اڭگىمە بارىسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى شىۇ-نى ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىرعان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى جانە اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە قاراستىراتىنىن اتاپ وتكەن ەدى. شىۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا ەرەكشە ءرول اتقاراتىندىعىن كورسەتەدى.
– وسى جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا استانادا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى وتەدى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ مەرەيتويلىق سامميتىندە قانداي ماسەلەلەر تالقىلانۋى مۇمكىن؟
– الداعى استانا سامميتىندە شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى وتكەن 10 جىل ىشىندە ۇيىم جۇمىسىندا جيناقتالعان وڭ ءتاجىريبەلەرمەن قاتار, ورىن العان كەمشىلىكتەر دە قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ۇيىمعا مۇشە التى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان جاڭا باستامالارمەن شىعۋى دا ىقتيمال. ال قازىرگى كەزدە ءتيىستى قۇرىلىمدار ۇيىم قىزمەتىن الداعى ۋاقىتتا جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر. جوعارى دەڭگەيدەگى جيىندا, سونداي-اق شىۇ-نىڭ وزگە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, قۇرىلىمدارمەن, اسىرەسە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ويتكەنى, بۇگىندە الەم وزگەرىپ جاتىر, ءتۇرلى جاعدايلار ءجيى كورىنىس بەرۋدە. ونىڭ ۇستىنە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جاڭا پروبلەمالار تۋىنداۋدا. مىنە, بۇلار حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قۇرىلىمداردىڭ تىعىز بايلانىستار جاساۋىن قاجەت ەتەدى.
– شىۇ-عا مۇشەلىككە كىرۋگە ىنتا تانىتقان مەملەكەتتەر بار ما؟
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اشىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. ال مۇشەلىككە قابىلداۋ ۇيىمنىڭ جارعىسىنا ءسايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ۇيىمعا مۇشە بولعىسى كەلەتىن مەملەكەتتەر دە بار. بۇل ماسەلە سول ەلدىڭ ءوزىنىڭ قالاۋىنا بايلانىستى. بىراق, ۇيىمعا مۇشەلىككە كىرگىسى كەلەتىن ەل ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قانداي دا ءبىر پروبلەمالار اكەلمەۋى ءتيىس جانە ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قاندايدا ءبىر قيىندىقتار تۋدىرماۋى قاجەت. مىسالى, پاكستان شىۇ-عا مۇشە بولىپ كىرۋگە ەكى رەت ءوتىنىش بەردى...
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى قانداي؟
– ۇيىم كەڭىستىگىندە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ شىۇ قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ۇيىم اياسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى باعدارلاما جانە وسى باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى جوسپار بار. ۇيىم بۇگىندە شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسقا دا ەلدەرمەن كولىك-كوممۋنيكاتسيا قۇرىلىمدارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. استانا سامميتىندە وسى ماسەلەلەر دە قوزعالادى دەگەن ويدامىن. قازىرگى كەزدە اتالعان باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىمەن 20-دان استام جۇمىس توبى اينالىسىپ جاتىر.
جالپى, شىۇ اياسىندا وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋدى كوزدەيتىن ءىرى جوبالار دا بارشىلىق. بۇگىندە ولار ساراپتاۋدان, جان-جاقتى زەرتتەۋدەن وتكىزىلۋ ۇستىندە. ولاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. سەبەبى, ەكونوميكالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋى, ۇيىم كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىقتىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن دە نەگىز بولاتىنى تۇسىنىكتى. شىۇ اياسىندا ناق وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا ۇيىمنىڭ ارنايى ەسەپ-شوتىن قۇرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. ارنايى ەسەپ-شوت شىۇ كەڭىستىگىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ەكونوميكالىق ناقتى جوبالاردى قارجىلاندىرادى.
– مۇراتبەك سانسىزباي ۇلى, «شىۇ دامۋ بانكىن» قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان ەدى...
– مۇنداي ۇسىنىس بار. ۇيىم اياسىندا «شىۇ دامۋ بانكىن» قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى قىتاي تارابى كوتەرگەن بولاتىن. ونى ورىندى ۇسىنىس دەپ باعالاۋىمىزعا بولادى. بۇل, تاعى باسقا دا ۇسىنىستار مەن جوبالاردىڭ بارلىعى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. ال ەكونوميكاسى ورنىقتى ەلدە تۇراقتىلىق بولاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
– وتكەن جىلى ۇيىم كەڭىستىگىندە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق كلۋبىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا كوتەرىلگەن بولاتىن. ونىڭ جايى قالاي بولىپ جاتىر؟
– بۇگىندە ەنەرگەتيكالىق پروبلەما تەك شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ عانا ەمەس, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا كۇن تارتىبىندەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازىرگى كەزدە شىۇ اياسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ەنەرگەتيكالىق كلۋب قۇرۋ يدەياسى تالقىلانۋ ۇستىندە. ناقتى ايتقاندا, ونىڭ جۇمىستارىنىڭ قاعيداتتارى قاراستىرىلىپ جاتىر. بىلەتىن بولارسىزدار, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر ەكى توپقا – ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى جەتكىزۋشى ءجانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى تۇتىنۋشى بولىپ بولىنەدى. ال ەنەرگەتيكالىق كلۋبتىڭ مىندەتى – وسى ەكى توپتىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ.
ەنەرگەتيكالىق كلۋبتىڭ قاعيداتتارىن دايىنداۋ ءۇشىن شىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا قولدانىستاعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بەكىتىلگەن ەكىجاقتى جانە ءۇشجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ەلەمەنتتەرى پايدالانىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتى ءباسەڭدەتۋدە تۇركىمەنستان – قىتاي گاز قۇبىرى جوباسىنىڭ دا ورنى بولەك بولعالى وتىر. ويتكەنى, بۇل گاز قۇبىرى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اۋماقتارى ارقىلى وتەدى. ۇيىم, سونداي-اق قازاقستاننان قىتايعا جانە رەسەيدەن قىتايعا تارتىلاتىن قۇبىردى ەرەكشە ماڭىزدى دەپ بىلەدى. سوندىقتان دا شىۇ اتالعان جوبالاردى باسىم جوبالار رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, شىۇ تۇركىمەنستان – اۋعانستان – پاكستان – ءۇندىستان گاز قۇبىرى جوباسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اۋماقتارى ارقىلى وتپەسە دە, وعان قولداۋ بىلدىرەدى. سەبەبى, اتالعان جوبا وعان قاتىساتىن ەلدەر ءۇشىن, اسىرەسە اۋعانستاندى ەكونوميكالىق جاعىنان رەتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.
– شىۇ ەسىرتكى ترافيگىنە جانە تەررورلىق ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەستە نەندەي شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى؟
– ەسىرتكى اينالىمىنا قاتىستى قىلمىستار ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاۋىپ-قاتەر تۋعىزاتىن, تۇراقتىلىققا كەرى اسەر ەتەتىن ۇلكەن پروبلەما. سوندىقتان شىۇ ۇيىم كەڭىستىگىندە ەسىرتكى زاتتارى مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستى بارىنشا ورىستەتۋگە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى 2004 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى. بۇل قۇجاتتا ۇيىمعا ءمۇشە التى مەملەكەتتىڭ ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستەگى ستراتەگياسى ايقىندالعان. سونداي-اق قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءتيىستى ورگاندارى اراسىنداعى ءبىرلەسە ارەكەت ەتۋ جاعى قاراستىرىلعان جانە ءبىرقاتار ساراپشىلىق جۇمىس توپتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن. بۇگىندە ساراپشىلىق توپتار سول باعىتتاردا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
شىۇ-نىڭ استانا سامميتىندە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ جونىندە ماسەلە قوزعالادى دەپ وتىرمىز. سوعان قاتىستى قوسىمشا ۇسىنىستار دايىندالۋدا. نەگىزىنەن ول شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2011-2016 جىلدارعا ارنالعان انتيتەررورلىق ستراتەگياسىنىڭ جوباسىنا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ باعدارلاماسىنا بايلانىستى بولماق. سونىمەن قاتار, قازىرگى كەزدە شىۇ-نىڭ وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىمى دا ەسىرتكى ترافيگىنە, تەررورلىق ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەستە ويداعىداي ءىس-قيمىل جاساپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
– مۇراتبەك سانسىزباي ۇلى, بيىل شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى. وسى جىلدار ىشىندە ۇيىم ءوزىنىڭ قىزمەتى اياسىندا قانداي باسىمدىقتارعا ەرەكشە نازار اۋداردى؟
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن شىن مانىندەگى بەدەلدى ءارى بايىپتى, سونداي-اق سەنىمدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا كەلسەك, ونىڭ ءبىرىنشىسى – شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋ. ەكىنشىسى – ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اراسىندا ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.
ءار حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءوزىنە ءتان اتقاراتىن قىزمەتى مەن فۋنكتسياسى, دالىرەك ايتقاندا, ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلىگى بولادى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا دا سولاي. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن اڭگىمە بارىسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى شىۇ-نى ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىرعان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى جانە اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە قاراستىراتىنىن اتاپ وتكەن ەدى. شىۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا ەرەكشە ءرول اتقاراتىندىعىن كورسەتەدى.
– وسى جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا استانادا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتى وتەدى. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ مەرەيتويلىق سامميتىندە قانداي ماسەلەلەر تالقىلانۋى مۇمكىن؟
– الداعى استانا سامميتىندە شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى وتكەن 10 جىل ىشىندە ۇيىم جۇمىسىندا جيناقتالعان وڭ ءتاجىريبەلەرمەن قاتار, ورىن العان كەمشىلىكتەر دە قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ۇيىمعا مۇشە التى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان جاڭا باستامالارمەن شىعۋى دا ىقتيمال. ال قازىرگى كەزدە ءتيىستى قۇرىلىمدار ۇيىم قىزمەتىن الداعى ۋاقىتتا جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىر. جوعارى دەڭگەيدەگى جيىندا, سونداي-اق شىۇ-نىڭ وزگە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, قۇرىلىمدارمەن, اسىرەسە, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ويتكەنى, بۇگىندە الەم وزگەرىپ جاتىر, ءتۇرلى جاعدايلار ءجيى كورىنىس بەرۋدە. ونىڭ ۇستىنە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جاڭا پروبلەمالار تۋىنداۋدا. مىنە, بۇلار حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قۇرىلىمداردىڭ تىعىز بايلانىستار جاساۋىن قاجەت ەتەدى.
– شىۇ-عا مۇشەلىككە كىرۋگە ىنتا تانىتقان مەملەكەتتەر بار ما؟
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اشىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. ال مۇشەلىككە قابىلداۋ ۇيىمنىڭ جارعىسىنا ءسايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ۇيىمعا مۇشە بولعىسى كەلەتىن مەملەكەتتەر دە بار. بۇل ماسەلە سول ەلدىڭ ءوزىنىڭ قالاۋىنا بايلانىستى. بىراق, ۇيىمعا مۇشەلىككە كىرگىسى كەلەتىن ەل ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قانداي دا ءبىر پروبلەمالار اكەلمەۋى ءتيىس جانە ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە قاندايدا ءبىر قيىندىقتار تۋدىرماۋى قاجەت. مىسالى, پاكستان شىۇ-عا مۇشە بولىپ كىرۋگە ەكى رەت ءوتىنىش بەردى...
– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى قانداي؟
– ۇيىم كەڭىستىگىندە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ شىۇ قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ۇيىم اياسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى باعدارلاما جانە وسى باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى جوسپار بار. ۇيىم بۇگىندە شىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسقا دا ەلدەرمەن كولىك-كوممۋنيكاتسيا قۇرىلىمدارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. استانا سامميتىندە وسى ماسەلەلەر دە قوزعالادى دەگەن ويدامىن. قازىرگى كەزدە اتالعان باعدارلامانى ءجۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىمەن 20-دان استام جۇمىس توبى اينالىسىپ جاتىر.
جالپى, شىۇ اياسىندا وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋدى كوزدەيتىن ءىرى جوبالار دا بارشىلىق. بۇگىندە ولار ساراپتاۋدان, جان-جاقتى زەرتتەۋدەن وتكىزىلۋ ۇستىندە. ولاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. سەبەبى, ەكونوميكالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋى, ۇيىم كەڭىستىگىندەگى تۇراقتىلىقتىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن دە نەگىز بولاتىنى تۇسىنىكتى. شىۇ اياسىندا ناق وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا ۇيىمنىڭ ارنايى ەسەپ-شوتىن قۇرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. ارنايى ەسەپ-شوت شىۇ كەڭىستىگىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن ەكونوميكالىق ناقتى جوبالاردى قارجىلاندىرادى.
– مۇراتبەك سانسىزباي ۇلى, «شىۇ دامۋ بانكىن» قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلعان ەدى...
– مۇنداي ۇسىنىس بار. ۇيىم اياسىندا «شىۇ دامۋ بانكىن» قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى قىتاي تارابى كوتەرگەن بولاتىن. ونى ورىندى ۇسىنىس دەپ باعالاۋىمىزعا بولادى. بۇل, تاعى باسقا دا ۇسىنىستار مەن جوبالاردىڭ بارلىعى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى كوزدەيدى. ال ەكونوميكاسى ورنىقتى ەلدە تۇراقتىلىق بولاتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.
– وتكەن جىلى ۇيىم كەڭىستىگىندە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەنەرگەتيكالىق كلۋبىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا كوتەرىلگەن بولاتىن. ونىڭ جايى قالاي بولىپ جاتىر؟
– بۇگىندە ەنەرگەتيكالىق پروبلەما تەك شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ عانا ەمەس, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا كۇن تارتىبىندەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قازىرگى كەزدە شىۇ اياسىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ەنەرگەتيكالىق كلۋب قۇرۋ يدەياسى تالقىلانۋ ۇستىندە. ناقتى ايتقاندا, ونىڭ جۇمىستارىنىڭ قاعيداتتارى قاراستىرىلىپ جاتىر. بىلەتىن بولارسىزدار, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر ەكى توپقا – ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى جەتكىزۋشى ءجانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى تۇتىنۋشى بولىپ بولىنەدى. ال ەنەرگەتيكالىق كلۋبتىڭ مىندەتى – وسى ەكى توپتىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ.
ەنەرگەتيكالىق كلۋبتىڭ قاعيداتتارىن دايىنداۋ ءۇشىن شىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا قولدانىستاعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بەكىتىلگەن ەكىجاقتى جانە ءۇشجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ەلەمەنتتەرى پايدالانىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتى ءباسەڭدەتۋدە تۇركىمەنستان – قىتاي گاز قۇبىرى جوباسىنىڭ دا ورنى بولەك بولعالى وتىر. ويتكەنى, بۇل گاز قۇبىرى ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اۋماقتارى ارقىلى وتەدى. ۇيىم, سونداي-اق قازاقستاننان قىتايعا جانە رەسەيدەن قىتايعا تارتىلاتىن قۇبىردى ەرەكشە ماڭىزدى دەپ بىلەدى. سوندىقتان دا شىۇ اتالعان جوبالاردى باسىم جوبالار رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, شىۇ تۇركىمەنستان – اۋعانستان – پاكستان – ءۇندىستان گاز قۇبىرى جوباسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اۋماقتارى ارقىلى وتپەسە دە, وعان قولداۋ بىلدىرەدى. سەبەبى, اتالعان جوبا وعان قاتىساتىن ەلدەر ءۇشىن, اسىرەسە اۋعانستاندى ەكونوميكالىق جاعىنان رەتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.
– شىۇ ەسىرتكى ترافيگىنە جانە تەررورلىق ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەستە نەندەي شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى؟
– ەسىرتكى اينالىمىنا قاتىستى قىلمىستار ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قاۋىپ-قاتەر تۋعىزاتىن, تۇراقتىلىققا كەرى اسەر ەتەتىن ۇلكەن پروبلەما. سوندىقتان شىۇ ۇيىم كەڭىستىگىندە ەسىرتكى زاتتارى مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستى بارىنشا ورىستەتۋگە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى 2004 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەستەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى. بۇل قۇجاتتا ۇيىمعا ءمۇشە التى مەملەكەتتىڭ ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستەگى ستراتەگياسى ايقىندالعان. سونداي-اق قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءتيىستى ورگاندارى اراسىنداعى ءبىرلەسە ارەكەت ەتۋ جاعى قاراستىرىلعان جانە ءبىرقاتار ساراپشىلىق جۇمىس توپتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن. بۇگىندە ساراپشىلىق توپتار سول باعىتتاردا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
شىۇ-نىڭ استانا سامميتىندە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس جۇمىستارىن بەلسەندى جۇرگىزۋ جونىندە ماسەلە قوزعالادى دەپ وتىرمىز. سوعان قاتىستى قوسىمشا ۇسىنىستار دايىندالۋدا. نەگىزىنەن ول شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2011-2016 جىلدارعا ارنالعان انتيتەررورلىق ستراتەگياسىنىڭ جوباسىنا جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ باعدارلاماسىنا بايلانىستى بولماق. سونىمەن قاتار, قازىرگى كەزدە شىۇ-نىڭ وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىمى دا ەسىرتكى ترافيگىنە, تەررورلىق ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەستە ويداعىداي ءىس-قيمىل جاساپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
