سىرت كوز سىنشى
قازاقستاندا جەكسەنبى كۇنى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولىپ ءوتتى. بۇل ۇدەرىس ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگى بىتۋگە 1 جىل قالعاندا بولدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, داۋىس بەرۋشىلەر سانى وتە جوعارى بولدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا باسقا ءۇش كانديدات قارسى تۇردى. جالپى, اۋەل باستا 20-دان استام ادام وزدەرىنىڭ پرەزيدەنتتىككە تالاساتىندىقتارىن بايقاتتى. اقىر سوڭىندا پرەزيدەنتتىككە 4 كانديدات تالاستى. ءسويتىپ, سايلاۋالدى ناۋقان تولىققاندى ءجۇردى دەۋگە نەگىز قالىپتاستى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءوزى تاراپىنان سايلاۋعا 300 بايقاۋشىنى قوستى. سايلاۋالدى ەسەبىندە ۇيىم قازاقستانداعى سايلاۋ قاي جاعىنان قاراعاندا دا اشىقتىق, ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ كورسەتتى. سايلاۋ كەزىندە اتالعان بايقاۋشىلار اتاپ كورسەتەرلىكتەي دەڭگەيدە زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولماعانىن اتاپ كورسەتتى.
باي ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا يە مەملەكەت بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ 2010 جىلعى ىشكى جالپى ءونىمى ورتالىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 7 پايىزعا وسكەن. قازاقستان الەمدە ۋران شيكىزاتىنىڭ اسا ۇلكەن قورى بار مەملەكەت بولىپ تابىلادى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا ن.نازارباەۆ 94,8 پايىز داۋىس العان. ال ادامداردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارۋ دەڭگەيى 90 پايىزدى قۇراعان.
3 ءساۋىر كۇنى قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولىپ ءوتتى
وعان 4 كانديدات قاتارىندا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قاتىسسا, ول ەل حالقىنىڭ اراسىندا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە. سوندىقتان بولسا كەرەك, قازاقستان حالقى سايلاۋشىلارىنىڭ باسىم بولىگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەردى.
پرەزيدەنتتىككە 4 ادام ۇمىتكەر بولدى. ولاردىڭ ىشىندە ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى, ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جامبىل احمەتبەكوۆ, «تابيعات ەكولوگيالىق وداعىنىڭ كوشباسشىسى» مەلس ەلەۋسىزوۆ جانە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ع.قاسىموۆ بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى الەكساندر كۋلينيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ەشقانداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن جوق. 9 مىڭنان استام سايلاۋ ۋچاسكەلەرى پوليتسيانىڭ باقىلاۋىندا بولدى. ەلدەگى سايلاۋدى 23 مىڭنان استام پوليتسيا قاداعالادى.
سايلاۋ بارىسىن ەقىۇ-نىڭ, تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ 1 مىڭنان استام حالىقارالىق بايقاۋشىلارى بايقادى. سونىمەن قاتار 200-دەن استام شەتەلدىك جۋرناليستەر سايلاۋعا وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الدى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندا 9 ميلليوننان استام ادام ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووستىڭ ايتۋىنشا, كۇندىزگى ساعات ەكىگە دەيىن-اق پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قازاقستاندىقتاردىڭ 66 پايىزدان استامى قاتىسقان.
بايقاۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى سايلاۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايقىن جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاعان بولاتىن. بۇل جونىندە يرينا مەدنيكوۆا بىلاي دەيدى: «ءبىز تاڭەرتەڭگى ساعات 8.00-دەن باستاپ حاتتاما قاعازدارىن جيناستىرا باستادىق. داۋىس بەرۋدىڭ العاشقى ساتتەرىنەن باستاپ-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان تۋعان جوق. شىن مانىندە جاعداي سولاي بولىپ شىقتى دا».
* * *
قازاقستان: نازارباەۆ اراب ليدەرلەرىنەن وزىق
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1990 جىلدان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىندا. ەگەر كورشى قىرعىزستاندا وسى ۋاقىت ىشىندە ءۇشىنشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلانعانىن ەسكەرسەك, بۇل ايتارلىقتاي مەرزىم. قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى ناتيجەسىنە قۇرامىنا 20 ساياسي پارتيا مەن 15 قوعامدىق ۇيىم كىرەتىن قىرعىزستاننىڭ جالپىۇلتتىق كونگرەسىنىڭ ليدەرى اليكبەك دجەكشەنكۋلوۆ تۇسىنىك بەرەدى:
3 ساۋىردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنى ءمالىم. مەن قازاقستاندى 20 جىلدان استام ۋاقىت باسقارۋى ونى پروگرەسشىل ساياساتكەر رەتىندە كورسەتتى دەپ ويلايمىن. ناتيجەلەردىڭ ءوزى-اق وعان دالەل. بۇل تۇرعىدا حالىق كوتەرىلىستەرى بولىپ جاتقان اراب الەمى ەلدەرىنىڭ باسشىلارى نازارباەۆتىڭ 20 جىل ىشىندە ەلدى جاڭعىرتىپ, ەكونوميكانى كوتەرىپ, تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرىپ, بۇگىندە قازاقستان ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ساياساتكەرلەردىڭ, كاسىپقويلاردىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارعانى ءۇشىن وعان قىزعانا قارايدى دەپ ويلايمىن. مەن قازاق حالقىنىڭ تۇرقتىلىقتى ساقتاپ, پروگرەسسيۆتى جانە وركەنيەتتى جولمەن بەلسەندى دامۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىنا قۋانامىن. سايلاۋدان كەيىن دە احۋال العا باسىپ, ەلدى جاڭعىرتۋ جالعاسا بەرەدى, ءسويتىپ 2030 جىلى قازاقستان جوعارى دەڭگەيلەرگە جەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
وتكەن سايلاۋدا نازارباەۆ 91 پايىز داۋىس العان بولاتىن
Exit-poll دەرەكتەرىنە قاراعاندا, نازارباەۆقا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز داۋىستارىن بەرگەن.
ناقتىلاپ ايتساق, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, داۋىس بەرۋگە كەلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ 94,8 پايىزدان 95,1 پايىزعا دەيىنگىلەرى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن. تۇتاستاي العاندا, وسى جولعى سايلاۋدا قازاقستاندىقتار ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەندەر حالىقتىڭ 90 پايىزىنان اسىپ ءتۇستى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قازاقستاندىق دياسپورا سەنىمى
اقش-تاعى دياسپورا رەسپۋبليكاداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن ەلدەگى بۇعان دەيىنگى تۇراقتىلىق باعىتى ساقتالادى دەپ سەنەدى.
بۇل تۋرالى يتار-تاسس-قا امەريكاداعى اسسوتسياتسيا پرەزيدەنتى دارحان نۇرماعامبەت مالىمدەدى. «ءبىز جاڭا پرەزيدەنتتەن قازىرگى باعىتتى جالعاستىرعانىن قالايمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى د.نۇرماعامبەت. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ءجايت – د.نۇرماعامبەت باسقاراتىن ۇيىم ءوزىنىڭ قۇرامىنا 600 ادامدى بىرىكتىرەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ۆاشينگتون قالاسىنىڭ تۇرعىندارى. ال تۇپتەپ كەلگەندە, بۇلار اقش ازاماتتارى بولعانىمەن, شىققان تەگى قازاقستاندىقتار بولىپ تابىلادى.
«ءبىز وتانىمىزدا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعىن مۇقيات قاداعالاپ وتىرامىز جانە ارقايسىمىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جانىمىز اۋىرادى, – دەپ مالىمدەدى نۇرماعامبەت. – ءبىز قازاقستاندا قالىپتاسقان بۇعان دەيىنگى تۇراقتىلىق جالعاسا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. ويتكەنى, بۇل ۇدەرىس 20 جىلدان بەرى وڭ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستان سياقتى كوپۇلتتى مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى».
نازارباەۆ: قازاقستان حالقى رەفورما باعىتىنا قولداۋ كورسەتتى
قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جەكسەنبىدە قازاقستاندا بولعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن تاريحي ءمانى بار وقيعا دەپ اتادى. «ءبىز قوعامىمىزدىڭ دەموكراتيالىلىعىن, ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى بۇكىل الەمگە تاعى ءبىر رەت دالەلدەدىك», – دەدى ول استاناداعى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى قوعامدىق شتابىندا بولعان كەزىندە.
«بۇل سايلاۋ اشىق, ءادىل ءوتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭدىلىقتى قاداعالادى. بارلىق پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا بىردەي قۇقىقتار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قولجەتىمدىلىك, ءبۇكىل وبلىستاردا, اۋدانداردا, قالالاردا, سەلولاردا ءوز باعدارلامالارىمەن, ءوز يدەيالارىمەن ءسوز سويلەۋلەرىنە ءمۇمكىندىكتەر بەرىلدى», – دەپ ەسكە سالىپ ءوتتى نازارباەۆ. ول قازاقستانداعى سايلاۋعا بايقاۋ جاساۋ ءۇشىن 1059 شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ, 200 شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ كەلگەنىن, ولارعا داۋىس بەرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىستەرىنە كەدەرگىسىز قاتىسىپ, سايلاۋدى بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
* * *
پول ۆيللە, بەلگيانىڭ قۇرمەتتى سەناتورى
سەناتور قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسىنا قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشى رەتىندە داۋىس بەرۋ كۇنىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ءوز ميسسياسىن ورىنداۋ بارىسىندا وڭ احۋالدى اتاپ كورسەتتى.
«قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى بايقاۋشىلاردىڭ ەسەپتەرىن سالىستىرۋ قيىن, – دەدى ۆيللە جەكسەنبى كۇنگى بريفينگتە. – مەن قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشى رەتىندە ۇدەرىستىڭ سىرتقى جاعىنا كوڭىل بولەمىن».
سەناتور ەقىۇ/دياقب ميسسياسى تاراپىنان بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە ءجيى-ءجيى تەرىس كوزقاراستىڭ بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كۇنى بۇرىن قالىپتاستىرىلعان تەرىس پىكىرلەر وتە ءجيى ورىن الادى. اڭگىمە بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە قاتىستى قوسارلى ستاندارتتار تۋرالى بولىپ وتىر», – دەدى ول, قازاقستانداعى بايقاۋ رەجىمىنىڭ ناقتى جانە وبەكتيۆتى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرە وتىرىپ.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تازا, ءادىل جانە اشىق ءوتتى
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ exit-poll-دىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ 95 پايىزدان استام داۋىسىن العان. بۇعان سەبەپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى باسقارىپ كەلەدى. وسى رەتتە ەل حالقىنىڭ ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتكە باسىمدىق تانىتۋى زاڭدى كورىنەدى.
«قازاقستاندا جەكسەنبى كۇنى وتكەن سايلاۋ بۇكىل الەمگە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەموكراتيالىعىن تاعى ءبىر مارتە ايعاقتاپ بەردى», دەپ مالىمدەدى ن.نازارباەۆ. پرەزيدەنتتىڭ باعامداۋى بويىنشا, سايلاۋ اشىق, ءادىل جانە تازا ءوتتى. «بارلىق كانديداتتارعا بىردەي جاعداي جاسالدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا كانديداتتاردىڭ ەشقايسىنا ارتىقشىلىق بەرىلگەن جوق. بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ونىڭ بارلىعىن قازاقستان حالقىمەن بىرلەسىپ شەشەتىن بولامىز. بۇل ءۇشىن ەلدە بىرلىك, تۇراقتىلىق, تۇسىنىستىك جانە كەلىسىم كەرەك. كوپەتنوستى قازاقستان ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە قاراعاندا داۋىس بەرۋگە قۇقى بار ازاماتتاردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلۋ دەڭگەيى 89,9 پايىزدى قۇرادى.
قازاقستان بۇكىل رەكوردتاردى كورسەتۋدە
سايلاۋشىلاردىڭ كەلۋى جانە پرەزيدەنت ءۇشىن داۋىس بەرۋى جاعىنان وسى جولعى سايلاۋدىڭ بۇعان دەيىنگىلەردەن اسىپ كەتۋى مۇمكىن.
قازاق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قىزعانىشپەن قاراي المايسىڭ. ولار كەشە ساعات تاڭعى 7.00-دە ءوز ۋچاسكەلەرىن اشىپ ۇلگەرمەي جاتىپ-اق, بىردەن ۇلكەن كەزەك پايدا بولدى. مىڭداعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, زەينەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بورىشتارىن ءمۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك ورىنداۋعا تىرىستى. 2005 جىلعى سايلاۋدا حالىقتىڭ كەلۋى 76-78 پايىز بولعانىن ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. ەگەر كەشەگى سايلاۋدا قانداي دا ءبىر شيەلەنىس تۋىنداسا, ونىڭ ءوزى دە ءدال سول سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى بولماق. قورىتىندىسىندا ساعات 20.00-گە قاراستى ادامداردىڭ كەلۋى شامامەن 90 پايىزدى قۇرادى.
امەريكا سايلاۋدى جاقسى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قازاقستاندى ماقتادى
اقش بايقاۋشىلارى جەكسەنبىدە وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى سايلاۋىنىڭ جاقسى ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«بارلىق پروتسەدۋرالار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تالاپتارعا تولىق سايكەس كەلەدى», – دەپ حابارلادى بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ مۇشەسى دۋگلاس الان تاۋنسەند التى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعاننان كەيىن الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.
ول وزىنە الماتىلىق جوو-لاردىڭ بىرىندە كەزدەسكەن جاس سايلاۋشىلاردىڭ كوپ بولعاندىعى ەرەكشە اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى.
«ەگەر داۋىس بەرۋ وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, وندا كەشكە قاراي حالىقتىڭ كەلۋى جوعارى پايىزدى كورسەتەدى», – دەي كەلىپ, بايقاۋشى ءدال وسى ءجايتتىڭ سايلاۋعا باعا بەرۋدە ماڭىزدى كورسەتكىش بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
تمد ميسسياسى قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ پروتسەدۋرالىق اشىقتىعىن اتاپ كورسەتتى
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ العاشقى ساعاتتارىندا تمد بايقاۋشىلارى ميسسياسى سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىن, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ جاقسى دايىندالعانىن جانە پروتسەدۋرالىق اشىقتىقتى اتاپ كورسەتتى. بۇل ءجونىندە ميسسيا وكىلى يۋري سولوزۋبوۆ 3 ءساۋىر كۇنى بولعان بريفينگتە حابارلادى.
«سايلاۋ ەركىڭدى ءبىلدىرۋ جانە تىكەلەي حالىق بيلىگىنىڭ ءساتى بولىپ تابىلىپ, حالىق ودان ءارى ءوزىنىڭ قالاي ءومىر ءسۇرۋى كەرەكتىگىن تاڭدايتىندىقتان, بۇل – قۋانىشتى ءجايت. مەن قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل قۇقىقتى بەلسەندى پايدالاناتىنىن كورىپ وتىرمىن», – دەپ اتاپ ءوتتى يۋ.سولوزۋبوۆ.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ كەلۋى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى
قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى 2005 جىلعى داۋىس بەرۋدە بەلگىلەنگەن رەكوردتان اسىپ كەتتى.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جابىلاردان ءتورت ساعات بۇرىن داۋىس بەرۋ قۇقى بار ەل ازاماتتارىنىڭ 77 پايىزى ءوز داۋىستارىن بەردى.
قازاقستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋلەردىڭ ەلەۋلى بۇرمالاۋشىلىقتارسىز ءوتىپ جاتقانىن حابارلادى.
يتاليادان كەلگەن بايقاۋشىلار باعامى
يتاليالىقتار قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى شىنىمەن دە حالىقتىق داۋىس بەرۋ دەپ ەسەپتەيدى
«مەن سىزدەردەگى سايلاۋدىڭ مەرەكەلىك احۋالدا – بي بيلەنىپ, ءان ايتىلىپ وتەتىنىن بايقادىم.
يتاليادا ولاي ەمەس. وندا داۋىس بەرۋ كەزىندە پارتيالار اراسىندا اياۋسىز كۇرەس جۇرەدى, ۋچاسكەلەردە ۇلكەن شيەلەنىس قالىپتاسادى. سىزدەردىڭ ءتاجىريبەڭىز شىنىمەن دە جاقسى. سىزدەردە شىنىمەن دە حالىقتىق داۋىس بەرۋ, حالىقتىق سايلاۋ ءوتىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى», – دەدى بريفينگ كەزىندە يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى دجانكارلو ماتستسۋكا.
ءوز ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن حالىق قالاۋلىسى ماسيمو ۆانۋچچي دە راستادى. ول ءوزىنىڭ ءتورت سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعانىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ەرەجەلەر ساقتالعان: داۋىس بەرۋ قۇپيالىعى, سايلاۋشىنىڭ دەربەستىگى مەن ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلگەن.
«نە سىرتتان, نە ىشتەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە قىسىم بولعان جوق. سايلاۋشىلاردى تىركەۋ ادەپتى ءجۇردى. ءبىز داۋىس بەرۋ پروتسەدۋراسى بارلىق ەرەجەلەرگە سايكەس ءوتتى دەپ انىق ايتا الامىز», – دەدى م.ۆانۋچچي.
* * *
ۋكراينا قازاقستاننان تۇراقتىلىقتى ۇيرەنە الار ەدى. بۇل تۋرالى جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە ۋكراينادان سايلاۋعا باقىلاۋ ءجۇرگىزۋشى دەلەگاتسيانىڭ وكىلى, ۋكراينا جوعارعى راداسى اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى يۋري گولۋب مالىمدەدى.
«ۋكراينا قازاقستاننان تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ساباق الا العان بولار ەدى... ەگەر قازاقستانداعى سايلاۋ مەن ۋكرايناداعى سايلاۋدى سالىستىراتىن بولساق, ۋكراينادا كانديداتتار اراسىنداعى تەكەتىرەس كۇشتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ءسويتىپ, قوس كانديدات سايلاۋ الدىنداعى كۇرەستى جان بەرىسىپ, جان الىسقان جاعدايدا وتكەردى», دەدى يۋ.گولۋب.
ول سونداي-اق ۋكراينا مەن قازاقستانداعى سايلاۋلاردا ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى سايلاۋ ۋكراينامەن سالىستىرعاندا وتە ءبىر ىزگىلىكتى جاعدايدا ءوتتى.
قازاقستاندا سوڭعى 12 جىلدا سايلاۋ وتكىزۋ پروتسەدۋراسى ايتارلىقتاي جاقساردى
بۇگىنگى سايلاۋ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى, دەپ اتاپ ءوتتى ەۋروپارلامەنتتىڭ بايقاۋ ميسسياسى داۋىس بەرۋ كۇنىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا.
«مەن 1999 جىلى قازاقستانداعى سايلاۋعا بايقاۋشى بولدىم, استانانىڭ وسى ۋاقىتتاردا ەلەۋلى تۇردە وزگەرگەنىن ايتقىم كەلەدى. 1999 جىلعا قاراعاندا سايلاۋ پروتسەدۋراسى جاقسارعان. بۇگىندە سايلاۋ ەۋروپالىق ستاندارتتار بويىنشا وتۋدە», – دەدى ەۋروپارلامەنتشى, بايقاۋ ميسسياسىنىڭ وكىلى ميلوسلاۆ رانسدورف (چەحيا).
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى سەنىم احۋالى ءوزىنىڭ وسىنىڭ الدىنداعى ساپارىنا قاراعاندا ەداۋىر جوعارى.
نازارباەۆتىڭ تۋعان اۋىلىندا وعان زور قوشەمەت كورسەتىلۋدە
3 ساۋىردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا وراسان جەڭىسكە جەتۋگە ءتيىس نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ ورتالىقازيالىق مەملەكەتتى ەكى ونجىلدىقتان استام ۋاقىت بويى باسقارىپ كەلەدى. نازارباەۆتىڭ ءوزى تيان-شان تاۋىنىڭ قارلى شىڭدارىنىڭ كولەڭكەسى جاپقان اۋىلدا تۋىپ-وسكەن.
نازارباەۆ وسىدان 70 جىلدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن قازاقستاننىڭ ساۋدا استاناسى الماتىدان ءبىر ساعاتتاي جۇرەتىن جەردەگى شامالعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. وسىنداعى ەكى قاباتتى مەكتەپ عيماراتىندا ونىڭ وزىق وقۋشىسىنا ارنالعان مۇراجاي ورنالاسقان. ونداعان فوتوقۇجاتتار نازارباەۆتىڭ بالالىق شاعى, ونىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا ساياسي باسپالداقپەن جوعارى ورلەۋى جانە پرەزيدەنتتىك قىزمەتتەگى تابىستارى تۋرالى باياندايدى.
3 ءساۋىر كۇنى وسىناۋ ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ كىم ءۇشىن داۋىس بەرەتىنىنە كۇمان كەلتىرۋدىڭ رەتى جوق ەدى. ولار نازارباەۆ ەسىمىن اركەز ماقتانىشپەن اتايدى.
«ادامدار ونى وتە جاقسى كورەدى جانە قۇرمەتتەيدى. ول قاراپايىم ادام, ول – بىزدەردىڭ ءبىرىمىز سياقتى, – دەيدى شامالعان تۇرعىنى وليا نۇرمانوۆا. – ءبىز تەك نازارباەۆ ءۇشىن داۋىس بەرەمىز».
زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولعان جوق
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بايقاۋشىلار ميسسياسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا بىرنەشە ۋچاسكەلەردە بولدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الماعانىن كوردىك, دەپ اتاپ كورسەتتى يكۇ بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى شۋكرۋ تۋرفان.
«داۋىس بەرۋلەردىڭ العاشقى ساعاتتارىندا ءبىز ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بايقاعان جوقپىز. سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى وتە جوعارى بولدى, داۋىس بەرۋ ۇدەرىستەرى ءوز رەتىمەن جاقسى ءوتىپ جاتتى جانە ءادىل جانە تازا سايلاۋ بولدى دەپ اتاپ وتۋگە بولادى», – دەدى ەلشى تۋرفان جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە.
تۋرفاننىڭ سوزىنە قاراعاندا, يكۇ ميسسياسى كۇننىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ءوزىنىڭ ميسسياسىن جالعاستىردى. كۇننىڭ تۇتاس بولىگىندە ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار بايقالعان جوق.
«ادامدار ونى وتە جاقسى كورەدى جانە قۇرمەتتەيدى»
قازاقستاندا جەكسەنبى كۇنى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولىپ ءوتتى. بۇل ۇدەرىس ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگى بىتۋگە 1 جىل قالعاندا بولدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, داۋىس بەرۋشىلەر سانى وتە جوعارى بولدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا باسقا ءۇش كانديدات قارسى تۇردى. جالپى, اۋەل باستا 20-دان استام ادام وزدەرىنىڭ پرەزيدەنتتىككە تالاساتىندىقتارىن بايقاتتى. اقىر سوڭىندا پرەزيدەنتتىككە 4 كانديدات تالاستى. ءسويتىپ, سايلاۋالدى ناۋقان تولىققاندى ءجۇردى دەۋگە نەگىز قالىپتاستى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءوزى تاراپىنان سايلاۋعا 300 بايقاۋشىنى قوستى. سايلاۋالدى ەسەبىندە ۇيىم قازاقستانداعى سايلاۋ قاي جاعىنان قاراعاندا دا اشىقتىق, ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ كورسەتتى. سايلاۋ كەزىندە اتالعان بايقاۋشىلار اتاپ كورسەتەرلىكتەي دەڭگەيدە زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولماعانىن اتاپ كورسەتتى.
باي ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا يە مەملەكەت بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ 2010 جىلعى ىشكى جالپى ءونىمى ورتالىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 7 پايىزعا وسكەن. قازاقستان الەمدە ۋران شيكىزاتىنىڭ اسا ۇلكەن قورى بار مەملەكەت بولىپ تابىلادى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا ن.نازارباەۆ 94,8 پايىز داۋىس العان. ال ادامداردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارۋ دەڭگەيى 90 پايىزدى قۇراعان.
3 ءساۋىر كۇنى قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولىپ ءوتتى
وعان 4 كانديدات قاتارىندا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قاتىسسا, ول ەل حالقىنىڭ اراسىندا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە. سوندىقتان بولسا كەرەك, قازاقستان حالقى سايلاۋشىلارىنىڭ باسىم بولىگى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەردى.
پرەزيدەنتتىككە 4 ادام ۇمىتكەر بولدى. ولاردىڭ ىشىندە ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى, ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جامبىل احمەتبەكوۆ, «تابيعات ەكولوگيالىق وداعىنىڭ كوشباسشىسى» مەلس ەلەۋسىزوۆ جانە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ع.قاسىموۆ بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى الەكساندر كۋلينيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ەشقانداي ءتارتىپ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن جوق. 9 مىڭنان استام سايلاۋ ۋچاسكەلەرى پوليتسيانىڭ باقىلاۋىندا بولدى. ەلدەگى سايلاۋدى 23 مىڭنان استام پوليتسيا قاداعالادى.
سايلاۋ بارىسىن ەقىۇ-نىڭ, تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ 1 مىڭنان استام حالىقارالىق بايقاۋشىلارى بايقادى. سونىمەن قاتار 200-دەن استام شەتەلدىك جۋرناليستەر سايلاۋعا وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الدى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندا 9 ميلليوننان استام ادام ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووستىڭ ايتۋىنشا, كۇندىزگى ساعات ەكىگە دەيىن-اق پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قازاقستاندىقتاردىڭ 66 پايىزدان استامى قاتىسقان.
بايقاۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى سايلاۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايقىن جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاعان بولاتىن. بۇل جونىندە يرينا مەدنيكوۆا بىلاي دەيدى: «ءبىز تاڭەرتەڭگى ساعات 8.00-دەن باستاپ حاتتاما قاعازدارىن جيناستىرا باستادىق. داۋىس بەرۋدىڭ العاشقى ساتتەرىنەن باستاپ-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان تۋعان جوق. شىن مانىندە جاعداي سولاي بولىپ شىقتى دا».
* * *
قازاقستان: نازارباەۆ اراب ليدەرلەرىنەن وزىق
نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1990 جىلدان بەرى قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىندا. ەگەر كورشى قىرعىزستاندا وسى ۋاقىت ىشىندە ءۇشىنشى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلانعانىن ەسكەرسەك, بۇل ايتارلىقتاي مەرزىم. قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى ناتيجەسىنە قۇرامىنا 20 ساياسي پارتيا مەن 15 قوعامدىق ۇيىم كىرەتىن قىرعىزستاننىڭ جالپىۇلتتىق كونگرەسىنىڭ ليدەرى اليكبەك دجەكشەنكۋلوۆ تۇسىنىك بەرەدى:
3 ساۋىردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنى ءمالىم. مەن قازاقستاندى 20 جىلدان استام ۋاقىت باسقارۋى ونى پروگرەسشىل ساياساتكەر رەتىندە كورسەتتى دەپ ويلايمىن. ناتيجەلەردىڭ ءوزى-اق وعان دالەل. بۇل تۇرعىدا حالىق كوتەرىلىستەرى بولىپ جاتقان اراب الەمى ەلدەرىنىڭ باسشىلارى نازارباەۆتىڭ 20 جىل ىشىندە ەلدى جاڭعىرتىپ, ەكونوميكانى كوتەرىپ, تۇرمىس دەڭگەيىن ارتتىرىپ, بۇگىندە قازاقستان ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ساياساتكەرلەردىڭ, كاسىپقويلاردىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەپ شىعارعانى ءۇشىن وعان قىزعانا قارايدى دەپ ويلايمىن. مەن قازاق حالقىنىڭ تۇرقتىلىقتى ساقتاپ, پروگرەسسيۆتى جانە وركەنيەتتى جولمەن بەلسەندى دامۋدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىنا قۋانامىن. سايلاۋدان كەيىن دە احۋال العا باسىپ, ەلدى جاڭعىرتۋ جالعاسا بەرەدى, ءسويتىپ 2030 جىلى قازاقستان جوعارى دەڭگەيلەرگە جەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
وتكەن سايلاۋدا نازارباەۆ 91 پايىز داۋىس العان بولاتىن
Exit-poll دەرەكتەرىنە قاراعاندا, نازارباەۆقا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز داۋىستارىن بەرگەن.
ناقتىلاپ ايتساق, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, داۋىس بەرۋگە كەلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ 94,8 پايىزدان 95,1 پايىزعا دەيىنگىلەرى ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن. تۇتاستاي العاندا, وسى جولعى سايلاۋدا قازاقستاندىقتار ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەندەر حالىقتىڭ 90 پايىزىنان اسىپ ءتۇستى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قازاقستاندىق دياسپورا سەنىمى
اقش-تاعى دياسپورا رەسپۋبليكاداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن ەلدەگى بۇعان دەيىنگى تۇراقتىلىق باعىتى ساقتالادى دەپ سەنەدى.
بۇل تۋرالى يتار-تاسس-قا امەريكاداعى اسسوتسياتسيا پرەزيدەنتى دارحان نۇرماعامبەت مالىمدەدى. «ءبىز جاڭا پرەزيدەنتتەن قازىرگى باعىتتى جالعاستىرعانىن قالايمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى د.نۇرماعامبەت. وسى جەردە اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ءجايت – د.نۇرماعامبەت باسقاراتىن ۇيىم ءوزىنىڭ قۇرامىنا 600 ادامدى بىرىكتىرەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ۆاشينگتون قالاسىنىڭ تۇرعىندارى. ال تۇپتەپ كەلگەندە, بۇلار اقش ازاماتتارى بولعانىمەن, شىققان تەگى قازاقستاندىقتار بولىپ تابىلادى.
«ءبىز وتانىمىزدا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعىن مۇقيات قاداعالاپ وتىرامىز جانە ارقايسىمىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جانىمىز اۋىرادى, – دەپ مالىمدەدى نۇرماعامبەت. – ءبىز قازاقستاندا قالىپتاسقان بۇعان دەيىنگى تۇراقتىلىق جالعاسا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. ويتكەنى, بۇل ۇدەرىس 20 جىلدان بەرى وڭ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى قازاقستان سياقتى كوپۇلتتى مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى».
نازارباەۆ: قازاقستان حالقى رەفورما باعىتىنا قولداۋ كورسەتتى
قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جەكسەنبىدە قازاقستاندا بولعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن تاريحي ءمانى بار وقيعا دەپ اتادى. «ءبىز قوعامىمىزدىڭ دەموكراتيالىلىعىن, ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى بۇكىل الەمگە تاعى ءبىر رەت دالەلدەدىك», – دەدى ول استاناداعى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى قوعامدىق شتابىندا بولعان كەزىندە.
«بۇل سايلاۋ اشىق, ءادىل ءوتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭدىلىقتى قاداعالادى. بارلىق پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا بىردەي قۇقىقتار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قولجەتىمدىلىك, ءبۇكىل وبلىستاردا, اۋدانداردا, قالالاردا, سەلولاردا ءوز باعدارلامالارىمەن, ءوز يدەيالارىمەن ءسوز سويلەۋلەرىنە ءمۇمكىندىكتەر بەرىلدى», – دەپ ەسكە سالىپ ءوتتى نازارباەۆ. ول قازاقستانداعى سايلاۋعا بايقاۋ جاساۋ ءۇشىن 1059 شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ, 200 شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ كەلگەنىن, ولارعا داۋىس بەرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىستەرىنە كەدەرگىسىز قاتىسىپ, سايلاۋدى بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
* * *
پول ۆيللە, بەلگيانىڭ قۇرمەتتى سەناتورى
سەناتور قازاقستانداعى سايلاۋ بارىسىنا قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشى رەتىندە داۋىس بەرۋ كۇنىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ءوز ميسسياسىن ورىنداۋ بارىسىندا وڭ احۋالدى اتاپ كورسەتتى.
«قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى بايقاۋشىلاردىڭ ەسەپتەرىن سالىستىرۋ قيىن, – دەدى ۆيللە جەكسەنبى كۇنگى بريفينگتە. – مەن قىسقا مەرزىمدى بايقاۋشى رەتىندە ۇدەرىستىڭ سىرتقى جاعىنا كوڭىل بولەمىن».
سەناتور ەقىۇ/دياقب ميسسياسى تاراپىنان بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە ءجيى-ءجيى تەرىس كوزقاراستىڭ بايقالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«كۇنى بۇرىن قالىپتاستىرىلعان تەرىس پىكىرلەر وتە ءجيى ورىن الادى. اڭگىمە بەلگىلى ءبىر ەلدەرگە قاتىستى قوسارلى ستاندارتتار تۋرالى بولىپ وتىر», – دەدى ول, قازاقستانداعى بايقاۋ رەجىمىنىڭ ناقتى جانە وبەكتيۆتى بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرە وتىرىپ.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تازا, ءادىل جانە اشىق ءوتتى
قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ exit-poll-دىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ 95 پايىزدان استام داۋىسىن العان. بۇعان سەبەپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدى 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى باسقارىپ كەلەدى. وسى رەتتە ەل حالقىنىڭ ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتكە باسىمدىق تانىتۋى زاڭدى كورىنەدى.
«قازاقستاندا جەكسەنبى كۇنى وتكەن سايلاۋ بۇكىل الەمگە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەموكراتيالىعىن تاعى ءبىر مارتە ايعاقتاپ بەردى», دەپ مالىمدەدى ن.نازارباەۆ. پرەزيدەنتتىڭ باعامداۋى بويىنشا, سايلاۋ اشىق, ءادىل جانە تازا ءوتتى. «بارلىق كانديداتتارعا بىردەي جاعداي جاسالدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا كانديداتتاردىڭ ەشقايسىنا ارتىقشىلىق بەرىلگەن جوق. بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ونىڭ بارلىعىن قازاقستان حالقىمەن بىرلەسىپ شەشەتىن بولامىز. بۇل ءۇشىن ەلدە بىرلىك, تۇراقتىلىق, تۇسىنىستىك جانە كەلىسىم كەرەك. كوپەتنوستى قازاقستان ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى», دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە قاراعاندا داۋىس بەرۋگە قۇقى بار ازاماتتاردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلۋ دەڭگەيى 89,9 پايىزدى قۇرادى.
قازاقستان بۇكىل رەكوردتاردى كورسەتۋدە
سايلاۋشىلاردىڭ كەلۋى جانە پرەزيدەنت ءۇشىن داۋىس بەرۋى جاعىنان وسى جولعى سايلاۋدىڭ بۇعان دەيىنگىلەردەن اسىپ كەتۋى مۇمكىن.
قازاق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قىزعانىشپەن قاراي المايسىڭ. ولار كەشە ساعات تاڭعى 7.00-دە ءوز ۋچاسكەلەرىن اشىپ ۇلگەرمەي جاتىپ-اق, بىردەن ۇلكەن كەزەك پايدا بولدى. مىڭداعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, زەينەتكەرلەر مەن ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بورىشتارىن ءمۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك ورىنداۋعا تىرىستى. 2005 جىلعى سايلاۋدا حالىقتىڭ كەلۋى 76-78 پايىز بولعانىن ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. ەگەر كەشەگى سايلاۋدا قانداي دا ءبىر شيەلەنىس تۋىنداسا, ونىڭ ءوزى دە ءدال سول سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى بولماق. قورىتىندىسىندا ساعات 20.00-گە قاراستى ادامداردىڭ كەلۋى شامامەن 90 پايىزدى قۇرادى.
امەريكا سايلاۋدى جاقسى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قازاقستاندى ماقتادى
اقش بايقاۋشىلارى جەكسەنبىدە وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى سايلاۋىنىڭ جاقسى ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«بارلىق پروتسەدۋرالار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق تالاپتارعا تولىق سايكەس كەلەدى», – دەپ حابارلادى بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ مۇشەسى دۋگلاس الان تاۋنسەند التى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعاننان كەيىن الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.
ول وزىنە الماتىلىق جوو-لاردىڭ بىرىندە كەزدەسكەن جاس سايلاۋشىلاردىڭ كوپ بولعاندىعى ەرەكشە اسەر ەتكەنىن جەتكىزدى.
«ەگەر داۋىس بەرۋ وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, وندا كەشكە قاراي حالىقتىڭ كەلۋى جوعارى پايىزدى كورسەتەدى», – دەي كەلىپ, بايقاۋشى ءدال وسى ءجايتتىڭ سايلاۋعا باعا بەرۋدە ماڭىزدى كورسەتكىش بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
تمد ميسسياسى قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ پروتسەدۋرالىق اشىقتىعىن اتاپ كورسەتتى
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ العاشقى ساعاتتارىندا تمد بايقاۋشىلارى ميسسياسى سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىن, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ جاقسى دايىندالعانىن جانە پروتسەدۋرالىق اشىقتىقتى اتاپ كورسەتتى. بۇل ءجونىندە ميسسيا وكىلى يۋري سولوزۋبوۆ 3 ءساۋىر كۇنى بولعان بريفينگتە حابارلادى.
«سايلاۋ ەركىڭدى ءبىلدىرۋ جانە تىكەلەي حالىق بيلىگىنىڭ ءساتى بولىپ تابىلىپ, حالىق ودان ءارى ءوزىنىڭ قالاي ءومىر ءسۇرۋى كەرەكتىگىن تاڭدايتىندىقتان, بۇل – قۋانىشتى ءجايت. مەن قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل قۇقىقتى بەلسەندى پايدالاناتىنىن كورىپ وتىرمىن», – دەپ اتاپ ءوتتى يۋ.سولوزۋبوۆ.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ كەلۋى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى
قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى 2005 جىلعى داۋىس بەرۋدە بەلگىلەنگەن رەكوردتان اسىپ كەتتى.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جابىلاردان ءتورت ساعات بۇرىن داۋىس بەرۋ قۇقى بار ەل ازاماتتارىنىڭ 77 پايىزى ءوز داۋىستارىن بەردى.
قازاقستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋلەردىڭ ەلەۋلى بۇرمالاۋشىلىقتارسىز ءوتىپ جاتقانىن حابارلادى.
يتاليادان كەلگەن بايقاۋشىلار باعامى
يتاليالىقتار قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى شىنىمەن دە حالىقتىق داۋىس بەرۋ دەپ ەسەپتەيدى
«مەن سىزدەردەگى سايلاۋدىڭ مەرەكەلىك احۋالدا – بي بيلەنىپ, ءان ايتىلىپ وتەتىنىن بايقادىم.
يتاليادا ولاي ەمەس. وندا داۋىس بەرۋ كەزىندە پارتيالار اراسىندا اياۋسىز كۇرەس جۇرەدى, ۋچاسكەلەردە ۇلكەن شيەلەنىس قالىپتاسادى. سىزدەردىڭ ءتاجىريبەڭىز شىنىمەن دە جاقسى. سىزدەردە شىنىمەن دە حالىقتىق داۋىس بەرۋ, حالىقتىق سايلاۋ ءوتىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى», – دەدى بريفينگ كەزىندە يتاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى دجانكارلو ماتستسۋكا.
ءوز ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن حالىق قالاۋلىسى ماسيمو ۆانۋچچي دە راستادى. ول ءوزىنىڭ ءتورت سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولعانىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ەرەجەلەر ساقتالعان: داۋىس بەرۋ قۇپيالىعى, سايلاۋشىنىڭ دەربەستىگى مەن ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلگەن.
«نە سىرتتان, نە ىشتەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە قىسىم بولعان جوق. سايلاۋشىلاردى تىركەۋ ادەپتى ءجۇردى. ءبىز داۋىس بەرۋ پروتسەدۋراسى بارلىق ەرەجەلەرگە سايكەس ءوتتى دەپ انىق ايتا الامىز», – دەدى م.ۆانۋچچي.
* * *
ۋكراينا قازاقستاننان تۇراقتىلىقتى ۇيرەنە الار ەدى. بۇل تۋرالى جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە ۋكراينادان سايلاۋعا باقىلاۋ ءجۇرگىزۋشى دەلەگاتسيانىڭ وكىلى, ۋكراينا جوعارعى راداسى اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى يۋري گولۋب مالىمدەدى.
«ۋكراينا قازاقستاننان تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا ساباق الا العان بولار ەدى... ەگەر قازاقستانداعى سايلاۋ مەن ۋكرايناداعى سايلاۋدى سالىستىراتىن بولساق, ۋكراينادا كانديداتتار اراسىنداعى تەكەتىرەس كۇشتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ءسويتىپ, قوس كانديدات سايلاۋ الدىنداعى كۇرەستى جان بەرىسىپ, جان الىسقان جاعدايدا وتكەردى», دەدى يۋ.گولۋب.
ول سونداي-اق ۋكراينا مەن قازاقستانداعى سايلاۋلاردا ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى سايلاۋ ۋكراينامەن سالىستىرعاندا وتە ءبىر ىزگىلىكتى جاعدايدا ءوتتى.
قازاقستاندا سوڭعى 12 جىلدا سايلاۋ وتكىزۋ پروتسەدۋراسى ايتارلىقتاي جاقساردى
بۇگىنگى سايلاۋ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى, دەپ اتاپ ءوتتى ەۋروپارلامەنتتىڭ بايقاۋ ميسسياسى داۋىس بەرۋ كۇنىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا.
«مەن 1999 جىلى قازاقستانداعى سايلاۋعا بايقاۋشى بولدىم, استانانىڭ وسى ۋاقىتتاردا ەلەۋلى تۇردە وزگەرگەنىن ايتقىم كەلەدى. 1999 جىلعا قاراعاندا سايلاۋ پروتسەدۋراسى جاقسارعان. بۇگىندە سايلاۋ ەۋروپالىق ستاندارتتار بويىنشا وتۋدە», – دەدى ەۋروپارلامەنتشى, بايقاۋ ميسسياسىنىڭ وكىلى ميلوسلاۆ رانسدورف (چەحيا).
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى سەنىم احۋالى ءوزىنىڭ وسىنىڭ الدىنداعى ساپارىنا قاراعاندا ەداۋىر جوعارى.
نازارباەۆتىڭ تۋعان اۋىلىندا وعان زور قوشەمەت كورسەتىلۋدە
3 ساۋىردەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا وراسان جەڭىسكە جەتۋگە ءتيىس نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ ورتالىقازيالىق مەملەكەتتى ەكى ونجىلدىقتان استام ۋاقىت بويى باسقارىپ كەلەدى. نازارباەۆتىڭ ءوزى تيان-شان تاۋىنىڭ قارلى شىڭدارىنىڭ كولەڭكەسى جاپقان اۋىلدا تۋىپ-وسكەن.
نازارباەۆ وسىدان 70 جىلدان ءسال استام ۋاقىت بۇرىن قازاقستاننىڭ ساۋدا استاناسى الماتىدان ءبىر ساعاتتاي جۇرەتىن جەردەگى شامالعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. وسىنداعى ەكى قاباتتى مەكتەپ عيماراتىندا ونىڭ وزىق وقۋشىسىنا ارنالعان مۇراجاي ورنالاسقان. ونداعان فوتوقۇجاتتار نازارباەۆتىڭ بالالىق شاعى, ونىڭ كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا ساياسي باسپالداقپەن جوعارى ورلەۋى جانە پرەزيدەنتتىك قىزمەتتەگى تابىستارى تۋرالى باياندايدى.
3 ءساۋىر كۇنى وسىناۋ ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ كىم ءۇشىن داۋىس بەرەتىنىنە كۇمان كەلتىرۋدىڭ رەتى جوق ەدى. ولار نازارباەۆ ەسىمىن اركەز ماقتانىشپەن اتايدى.
«ادامدار ونى وتە جاقسى كورەدى جانە قۇرمەتتەيدى. ول قاراپايىم ادام, ول – بىزدەردىڭ ءبىرىمىز سياقتى, – دەيدى شامالعان تۇرعىنى وليا نۇرمانوۆا. – ءبىز تەك نازارباەۆ ءۇشىن داۋىس بەرەمىز».
زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولعان جوق
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بايقاۋشىلار ميسسياسى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا بىرنەشە ۋچاسكەلەردە بولدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاراپىمىزدان ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن الماعانىن كوردىك, دەپ اتاپ كورسەتتى يكۇ بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ باسشىسى شۋكرۋ تۋرفان.
«داۋىس بەرۋلەردىڭ العاشقى ساعاتتارىندا ءبىز ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بايقاعان جوقپىز. سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگى وتە جوعارى بولدى, داۋىس بەرۋ ۇدەرىستەرى ءوز رەتىمەن جاقسى ءوتىپ جاتتى جانە ءادىل جانە تازا سايلاۋ بولدى دەپ اتاپ وتۋگە بولادى», – دەدى ەلشى تۋرفان جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە.
تۋرفاننىڭ سوزىنە قاراعاندا, يكۇ ميسسياسى كۇننىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ءوزىنىڭ ميسسياسىن جالعاستىردى. كۇننىڭ تۇتاس بولىگىندە ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار بايقالعان جوق.
