ازاماتقا سەنىم ارتتىق, ەندى سوڭىنان ەرەيىك

بيىلعى جىلدىڭ سوڭىندا تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعانىمىزعا 20 جىل تولا­دى. بۇل ءوزى عاسىرعا بەرگىسىز, جارقىن وقيعالارعا تولى ۇلى كەزەڭ بولدى دەسەك, اسىرەقىزىل ءسوز ەمەس. راس, ەگەمەن ەل اتانىپ, شاڭىراعىمىزدى كوتەرىپ, ۋى­عى­مىزدى نىقتاي باستاعان ساتتە وتپەلى شاقتىڭ قيىندىقتارىنان دا شەت قال­مادىق. دەس بەرگەندە العاشقى ونجىل­دىق سوڭىنا قاراي ەڭسەمىزدى تىكتەپ ءۇل­گەردىك. ءسويتىپ, از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمدىك قاۋىمداستىققا ورتالىق ازيادا جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ پايدا بولعاندىعىن مويىنداتا بىلدىك. ال سونىڭ ءبارى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ىشكى جانە سىرتقى سالاداعى سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىنە قازىردە ەشكىم­نىڭ داۋى جوق. ياعني, ەل ىشىندە ەڭ الدىمەن بىرلىكتى قالىپ­تاستىرىپ, تۇراق­تى­لىق­تىڭ تۇعىرىن نىقتاي بىلگەن ەل­باسىمىز ودان كەيىنگى جەردە ءوزىنىڭ سىرتقى ماسەلەلەردە دە سۇڭعىلا سايا­ساتكەر ەكەندىگىن تانىت­تى. بۇل ورايدا باسقاسىن ايتپاعاندا, استانادا ءال­سىن ءالى ءوتىپ كەلە جاتقان ءدىني كەلىسىمدەرگە ارنالعان القالى جيىندار مەن كۇنى كەشەگى ەقىۇ ءسامميتى ايقىن دالەل بولسا كەرەك. ال ودان كەيىنگى جەردە ەل مەرەيىن اسپانداتقان قىسقى ازيادا ءوتتى ءدۇر­كى­رەپ. ەندى, مىنە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا بارشا قازاق­ستان­دىق­تار ءبىر تۋ استىندا توپتاسىپ, ءوز تاڭداۋىن ءبىلدىردى. مەن بۇل ارادا كۇنى كەشە عانا زور ۇيىمشىلدىقپەن وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن اي­تىپ وتىرمىن. ال وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى تۇراق­تىلىقتىڭ, بەرەكە-بىرلىكتىڭ ار­قاسى دەپ بىلەمىن. ايتپەسە, تاۋەلسىز­دىك­كە قول جەتكىزىپ تۇرىپ, سونداي باقىتتان ايى­رىلىپ قالعان مەملەكەتتەر دە بولعان. سوندىقتان باسىمىزعا قونعان باعى­مىزدى باعالاپ, بارىمىزدى بازارلاي بىلەيىك دەيمىن. وسىعان وراي سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن شاعىمىزدا وتكەن­گە كوز جىبەرە وتىرىپ, وي تولعاعاندى ءجون كورگەن ەدىم. جانە سونىڭ ءبارىن ءوزىم كۋا بولعان وقيعالار مەن جەرگىلىكتى مى­سال­دار نەگىزىندە قوزعاعانىم دۇ­رىس بولار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەڭ العاش رەت بەتپە-بەت 1989 جىلدىڭ كۇز ايىندا قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ التىنشى سەسسياسىندا كوردىم. بۇل كەزدە بەينەلەپ ايتساق, ءبىز بازاردان قايتىپ كەلە جاتساق, نۇرەكەڭنىڭ بازارعا ەندى كەلە جاتقان دەر شاعى ەدى. «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي كولگە پانا بولا الماي» ۇشىپ كەتكەن سوڭ ەلىمىزدەگى بيلىك باسىنا جالىنداعان, جۇزىنەن نۇر توگىلگەن ءوز ازاماتىمىزدىڭ كەلۋى بارشامىزدىڭ مەرەيىمىزدى تاسىتقان. سونىڭ اسەرى دە بولار, جانە رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنا قاتارىنان ەكى رەت سايلانىپ, ءوزىمدى ساقا دەپۋتات سەزىنگەنىم دە شىعار, ماعان ءسوز بەرىلگەندە اتتىڭ باسىن جىبەرىپ, ەركىن كوسىلدىم. بۇل كەزدە كەشەگى قاساڭ تۇسىنىكتەردەن ارىلىپ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ءۇردىسى قولعا الىنىپ جاتقان شاق ەدى عوي. سوعان وراي كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارت­تى­رۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىققان-دى. سوندىقتان ءوز ءسوزىمدى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسى پرەزي­ديۋى­مىنىڭ توراعاسى ماقتاي ساعديەۆقا قا­راتا ايتىپ, كەڭەستەردىڭ ءرولىن كوتەرۋدى ەڭ الدىمەن وسى سەسسيانىڭ بەدەلىن كو­تە­رۋدەن باستاۋ كەرەك دەدىم. ودان ار­عى­دا ءفورماليزمنىڭ جويىلماي وتىرعانىن, وسىنداي سەسسيالارعا ون جىل بويى قاتىسىپ, اۋىل ادامدارىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قانشا كوتەرگەنىمىزبەن كوپ­تەگەن مينيسترلەردىڭ قالعىپ-شۇلعىپ وتىراتىنىن, ءبىر دە بىرەۋى سول ماسە­لە­لەردى قاعازعا ءتۇرتىپ المايتىنىن ايت­تىم. بۇدان سوڭ بيىك مىنبەردەگى ءمۇم­كىنشىلىكتى پايدالانا وتىرىپ, يادرولىق سىناق زارداپتارى مەن حاكىم ابايدىڭ تاقاپ كەلە جاتقان 150 جىلدىق تورقالى تويىنا بايلانىستى اتقارىلۋعا ءتيىس شارالار تۋرالى جەرىنە جەتكىزىپ ايتۋعا تىرىسىپ باقتىم. سودان ۇزىلىسكە شىقتىق. ماقتاي را­مازان ۇلى سەمەي پەداگوگيكا ينستي­تۋ­تىنىڭ تۇلەگى ەدى. سول سەبەپتەن دە ەرتەدەن تانىستىعىمىز بار بولاتىن. ءۇزى­لىستە امانداسىپ, سالەمدەسىپ جاتقاندا ول كىسى مەنى قاسىنداعى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنا جەتە تانىستىرا كەلىپ: «جا­ڭا مى­نا كىسى ءوز سوزىندە قاتىردى عوي» دەگەنى. نۇرەكەڭ ويلانىپ تۇرماستان دەرەۋ: «قا­تىردى دەگەنىڭىز از, كوكەلەرىن كوزدە­رى­نە كورسەتتى عوي» دەپ رياسىز جىميىپ كۇ­لىپ الىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى. سوندا جاڭا باسشىنىڭ ءسوز پارقىنا ۇڭىلە بىلەتىندىگىنە رازى بولىپ قالعان ەدىك. مۇنداي قولداۋدان سوڭ كەز كەلگەن ادام قا­ناتتانىپ, كوڭىلى مارقايىپ قا­لاتىنى راس قوي. كەلەر جى­لى ماسكەۋگە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ەڭ سوڭعى سە­زى­نە دەلەگات بو­لىپ قاتىس­قان­دا يادرولىق سىناق زار­داپ­تارىن ايتىپ, سوعان بار­شانىڭ كوزىن جەتكىزۋ ماق­ساتىمەن ميكرو­فون­عا ۇم­تىلعانىمىز دا سون­دىق­تان. سەزدە بۇعان دەيىن تەك چەرنوبىل اپا­تى تۋ­را­لى عانا ايتىلىپ جاتقانى جانعا باتقانىن قايتىپ جا­سىرارسىڭ! ايتەۋىر, دەس بەر­گەندە يادرولىق سىناق زارداپ­تارىن جويۋ تۋرالى ءبىزدىڭ ۇسىنىس تا ءوتىپ, سەزد قارارىنا ىلىكتى. بىراق بۇل تىپتەن دە سونىمەن بارلىق ماسەلە شەشىلدى دەگەن ءسوز ەمەس-ءتى. ەندىگى جەردە وسىدان جىل جارىم جىل بۇرىن ارقالى اقىنىمىز ولجاس باس­تاعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋ قاجەت­تىلىگى تۋىن­دا­دى. وسى تۇستا سەمەي وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ وداق­تىق اسكەري ۆەدوم­ستۆو­لار­عا قارسى اتويلاپ ۇرىسقا شىقتى. ال سونىڭ بارىندە قاي-قايسىمىز بولما­سىن نۇرەكەڭە ارقا سۇيەدىك. ول كىسى بولسا, وسىنىڭ ارتى قالاي بولادى دەمەستەن, جىگەرىمىزدى جاني ءتۇستى. وسى ور­ايدا ءوز باسىم اقىن مەن اكىمنىڭ, ياعني ولجەكەڭ مەن نۇرەكەڭنىڭ اراسىنداعى ەجەلدەن قالىپتاسقان ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىققا جانە سونىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇلاسىپ كەلە جاتقا­نى­نا ءدان ريزامىن. تورتەۋ تۇگەل بولسا, ءتو­بەدەگى كەلەدى دەيدى حالقىمىز. ەلبا­سى­مىزدىڭ ەل ىشىندە بىرلىك پەن تۇراق­تى­لىقتى قاشاندا تۋ ەتىپ كوتەرىپ كەلە جاتقانى دا سوندىقتان با دەيمىن. ەل­با­سىمىز بۇل ماسەلەگە اقىر سوڭىندا ءوزى نۇكتە قويدى. ياعني, نۇرەكەڭنىڭ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلان­عان­نان كەيىنگى جەردە العاشقى جارلىق­تا­رىنىڭ بىرىمەن «اجال اجداھاسى» اتان­عان سەمەي اتوم پوليگونىن جاپقانى تاريحي شىندىق. قازاقستان پرەزي­دەنتىنىڭ ۇسى­­نى­سىمەن, بىرىككەن ۇلتتار ۇي­ى­مى­نىڭ بەكىتۋىمەن بۇرناعى جىل­دان باستاپ سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىل­عان كۇنى – 29 تامىزدىڭ يادرولىق سى­ناق­تارعا قار­سى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جا­ريا­لانعانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ءيا, قازىر ءبارى ايتقانعا عانا وڭاي. ولاي دەيتىنىمىز, سەمەي اتوم پوليگونى جابىلعان شاقتا وداق ءالى تاراماعان-دى. ال جىلاندى قانشا كەسسەڭ دە كەسىرتكەلىك ءالى بار ەكەنى راس قوي. سوعان قارا­ماستان, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز تىڭ شەشىم قابىلداپ, باتىل قادامعا باردى. جانە وسى شەشىمىمەن الەمدىك قاۋىم­داس­تىققا ءوزىن مويىنداتا ءبىلدى. سونىڭ يگىلىگىن قاي ماسەلەدە بولماسىن, ىلە-شالا كورىپ جاتتىق. ايتالىق, حاكىم اباي­دىڭ 150 جىلدىق تورقالى تويى سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا­سىنداعى قيىن كەزەڭدە, ەگەمەندى­گى­مىز­دىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا الەمدىك دەڭ­گەيدە, يۋنەس­كو شەڭبەرىندە اتاپ وتىلگەنى بەلگىلى. نەگىزىندە 150 جىلدىق مۇنداي داتا جوعارىدا اتالعان مارتە­بەلى ۇيىم­نىڭ كۇنتىزبەسىنە ەنبەيدى ەكەن. سوعان قاراماستان, ەلباسى­مىز­دىڭ بەدەلى ارقا­سىندا ەل تىلەگى قابىل بولىپ, دانىشپان اقىن تويىن الەم­دىك دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. وسى ارادا شەكارا جاعدايىن مى­سالعا كەلتىرە كەتسەم دەيمىن. باسقاسى باسقا, شەكارا ماسەلەسى بۇرىنعى قى­زىل يمپەريا تۇسىندا ءوز شەشىمىن تو­لىقتاي تاپپاعان-دى. سونىڭ سالدا­رى­نان قيىر شىعىستا داماسك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جالاڭاشكول وقيعالارى ور­ىن الدى. سولايشا عۇمىرى جەتپىس جىلعا سوزىلعان كەشەگى كەڭەس زاما­نىن­دا نۇكتە قويىلماعان بۇل ماسەلە ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن سوڭ-اق ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. ال بۇل دا ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءمۇم­كىن بولعان شارۋا. ونى دا الاڭداماي ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ ءبىر كەپىلدىگى دەسەك ابدەن بولادى. بۇل تۋرالى وتكەندە ەل گازەتى «ەگەمەندە» «شەكارامىزدى شە­گەندەۋشى» دەگەن ماقالامدا تارا­تىڭ­قىراپ جازعانىم دا بار. سون­دىق­تان ونداعى ءسوزىمنىڭ ءبارىن قايتالاپ ايتپاي-اق قويايىن. دەسە دە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ شەكارا ماسەلەسىن­دەگى قاجىر-قايراتىن ەش ۋاقىتتا ۇمى­تۋعا ءتيىس ەمەسپىز. كەلەسى ءبىر ءسوز كەزەگىندە انا ءبىر جىلدارى وڭتايلاندىرۋ ساياساتىمەن ەلىمىز بويىنشا كورشىلەس ءبىراز وب­لىستاردىڭ قالاي بىرىكتىرىلگەنى تۋرا­لى ايتپاي كەتۋگە بولماس. سول تۇستا سەمەي وبلىسى تاراتىلىپ, كورشىلەس شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرا­مىنا ەندى. بۇعان ءسوزدىڭ شىندىعىن ايتايىق, سەمەيلىكتەر قۋانا قويعان جوق. ويتكەنى, سول كەزدە كوبىمىز بۇل ساياساتتىڭ نەگىزگى استارىن تۇسىنە ال­مادىق. ەندى, مىنە, ءومىردىڭ ءوزى ەل­با­سىنىڭ بۇل شەشىمىنىڭ دۇرىس بولعان­دىعىن دالەلدەپ وتىر. ياعني, وبلىس ورتالىعى وسكەمەن قازاقىلانا باس­تا­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە حاكىم اباي­دىڭ ەسكەرتكىشى ەشقانداي ىڭ-شىڭ­سىز وسكەمەننىڭ تورىنە بارىپ جايعاستى. ونىڭ بەر جاعىندا, مىنە, شىعىس ءوڭى­رىنىڭ نارلەندىرۋشى ايماققا اي­نال­عانىنا دا ءبىراز جىل بولىپ قال­دى. وسكەمەن جاعىندا وسكەمەن – شار, ال سەمەي ءوڭىرى جاعىندا اقسۋ –دە­گەلەڭ تەمىر جول تارماعىنىڭ سا­لى­نۋى ەل ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعاعا اينالدى. سەمەيدىڭ ءوز باسىنا كەلەتىن بولساق, ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى كونە قالانىڭ قاشاندا ۇلت كوشباس­شى­سى­نىڭ نازارىندا ەكەندىگىن ايت­پاسقا بول­مايدى. سونىڭ ايعاعىنداي, نۇرە­كەڭ جىل سايىن دەرلىك سەمەيگە ءبىر سو­عىپ كەتۋدەن تانعان ەمەس. ال مۇن­داعى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جى­لۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكا پرە­زي­دەن­تى­نىڭ تۇراقتى نازارىندا. سول ماقسات­پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءبولىنىپ جاتقان اۋقىمدى قارجى تيىسىنشە يگەرىلە باستادى. سەمەيلىكتەر, بۇكىل شىعىسقازاق­ستان­دىقتار ەلباسىنىڭ وزدەرىنە جاساپ كەلە جاتقان قامقورلىقتارىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, وتكەن جىلدىڭ اياعىندا مۇندا ەلباسى وكىلەتتىلىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە باستاماشىل توپ قۇرىلعانى بارشامىزعا ءمالىم. سول باستامانىڭ بۇكىل ەل كولەمىندە زور قولداۋ تاپ­قانى دا بەلگىلى. وسى ورايدا بۇگىندە تاريحقا اي­نال­عان وقيعالار ەسكە ورالادى. ماق­تان­دى دەمەڭىزدەر, تەگىندە مەن قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنا 12 جىل قاتارىنان مۇشە بولعان اداممىن. بۇل از ۋاقىت ەمەس. وسى جىلدار ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەلىمىزدەگى بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولا بىلگەندىگىنە سان مارتە كۋا بول­عانبىز. ول دا ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ال وسى اسسامبلەيانىڭ 1995 جىلدىڭ كوكتەمىندە وتكەن العاشقى سەسسيا­سىن­دا سول تۇستاعى قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى نىعايتۋ ماقساتىمەن ەلباسى وكىلەت­تى­لىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى 2000 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدىم. بۇل ۇسىنىس تەك اسسامبلەيا تارا­پىنان عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتار تاراپىنان زور قول­داۋ تاپقان-دى. ال بۇل جولى قاشاندا زاڭ شەڭبە­رىنەن اتتاپ باسپايتىن جانە ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى تامىرشىداي ءبىلىپ وتى­راتىن ۇلت كوشباسشىسى باس­قاشا شە­شىم قابىلدادى. ول دا دۇرىس بولدى. مىنە, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى دا ءوز مارەسىنە كەلىپ جەتتى. ءبىر تۋدىڭ استىنا توپ­تاسقان قازاق­ستان­دىقتار زور ۇيىم­شىلدىقپەن ءوز تاڭداۋىن جاسادى. ءسوي­تىپ, الداعى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىق تويىنا ءوز پرەزيدەنتىمىزبەن بەت الىپ بارامىز. بۇكىل الەمدەگى مى­ناداي ءدۇر­بەلەڭگە تولى وقيعالار كەزىندە باعىتى­مىز­دىڭ دۇرىس بو­لىپ, كەمەمىز­دىڭ شاي­قال­ماي كەلە جات­قانىنا تاۋبە دەيىك, اعايىن! حافيز ماتاەۆ, سەمەي قالاسى مەن اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. سەمەي.