سايلاۋشىلار بەلسەندىلىگىنە بەرىلگەن باعا

استاناداعى «رامادا پلازا» قوناقۇيىندە بىرقاتار شەتەلدىك باي­قاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن بري­فينگ ءوتتى. جۋرناليستەرمەن ال­عاشقى بولىپ, رۋمىنيانىڭ حا­لىق­ارالىق قاتىناستار جانە ەكو­نوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى انتون كارادجي كەزدەستى. «ەڭ بىرىنشىدەن, مەن قازاقستان حالقىن حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە ەلدەگى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ءساتتى وتۋىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ءبىز سايلاۋ ۇدەرىسى كەزىندە ولار­دىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇر­عى­سى كەلەتىن كۇش-جىگەرلەرىن ايقىن كورگەندەي بولدىق. ەل ازاماتتا­رى­نىڭ دەموكراتيالىق قوعامداعى سايلاۋعا اشىق تۇردە قاتىسۋعا بەت العاندىعى قۋانتتى. سايلاۋدى ۇي­ىمداستىرۋ –  كەز كەلگەن دە­مو­كرا­تيالىق قوعامنىڭ نەگىزى. مەن ءوزى­مىزدىڭ دەلەگاتسيا وكىلدەرى اتى­نان كەزەكتەن تىس پەرزيدەنتتىك ساي­لاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن ارنايى شاقىرتۋ العانىمىز ءۇشىن ريزاشىلىق سەزىمىمدى بىلدىرەمىن. ءبىز استانا, الماتى قالا­لا­رى مەن وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭ­ىر­لەرىنە بارىپ, ونداعى داۋىس بەرۋ ۇدە­رىسىن باقىلادىق. دەلەگاتسيا «قا­زاقستاننىڭ زاڭنامالىق جۇيە­سى, «سايلاۋ تۋرالى» زاڭى, كونس­تيتۋتسياسى, زاڭناما ەرەجەلەرى ساي­لاۋ كەزىندە حالىقارالىق ستان­دارتقا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟» دەگەن ماسەلەلەردى باستى نا­زاردا ۇستادى. سول ءۇشىن ءبىز ءوز ميس­سيا­مىزدى ساياسي ناۋقاننان كۇن ىلگەرى باستاپ كەتتىك. بايقاۋ مەرزىمى بي­ىلعى جىلدىڭ 27 اق­پانى مەن 28 ناۋرىزى ارالىعىندا ءوتتى. كەيىن ءبىز ءوزىمىزدىڭ كورگەن-تۇيگەنىمىزدى, جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمىزدى ال­دىن-الا دايىندالعان ەسەپكە ەنگىزدىك. ەل ىشىندە ءتۇرلى پىكىر­لەردىڭ ورىن الۋىنا قارا­ماس­تان, قازاقستانداعى سايلاۋ قا­لىپ­تى دەڭگەيدە ءوتتى», دەدى انتون كارادجي. ول سونداي-اق, قازاق­ستاندا ءوزىن پرەزيدەنتتىككە ۇسىن­عان ءۇم­ىت­كەرگە مىندەتتى تۇردە قا­زاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋ تالابى قويىلا­تىن­دىعىن اتاپ ءوتتى. ول قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىن ان­ىق­تايتىن ارنايى تەستىنىڭ ەقىۇ, ەۋرووداق ەلدەرىندەگى سايلاۋلاردا دا مىندەتتى تۇردە ەنگىزىلۋىن جاق­تاپ, قول­داۋ كورسەتەتىندىگىن, ال قازاق­ستانداعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ مۇن­داي ەرەكشەلىگىنە كوڭىلى تولا­تىنىن جەتكىزدى. شۆەيتساريادان كەلگەن بايقاۋ­شىلار ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى – دەموكراتيا جانە كوممۋنيكاتسيا جونىندەگى شۆەيتساريالىق ينستي­تۋت­تىڭ ديرەكتورى پيتەر شتاۋب جانە شۆەيتسارياداعى تاۋەلسىز سايا­سي ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى گەورگ دوبروۆولنىي دا وزدەرىنىڭ سايلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى وي-پايىمدارىن ورتاعا سالدى. دەموكراتيا جانە كوممۋنيكاتسيا ءجو­نىن­دەگى شۆەيتساريالىق ينستيتۋت­تىڭ ديرەكتورى پيتەر شتاۋب ءوزى­نىڭ سايلاۋعا العاش رەت بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقانىن, وزىنە قازاق­ستانداعى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە قاتىسقان ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ايرىقشا اسەر ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ول وزدەرىنىڭ 6 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە ارنايى بارعاندارىن, ول جەرلەردەن ەشقانداي زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتار مەن كەدەرگىلەردى, توسىن جايتتەردى بايقاماعاندارىن جەتكىزدى. «ەگەر, سىن تۇرىندەگى پىكىرىممەن بولىسسەم, سايلاۋ ۇدەرىسىنە بەرىلگەن ۋاقىت وتە از بولعان­دىقتان, وپپوزيتسيالىق پارتيا­لار­دىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا دايىن­دا­لىپ, ءوز تاراپتارىن جان-جاقتى, بىردەن نازارعا ىلىنەتىن باعدار­لا­مانى ازىرلەۋگە, وزدەرىنىڭ ۇگىت-نا­سيحات جۇمىستارىن جەتكىلىكتى ءمول­شەردە جۇرگىزۋلەرىنە ۋاقىت­تا­رى جەتپەگەندەي كورىندى», دەدى پيتەر شتاۋب. ال شۆەيتساريا­د­ا­عى تاۋەلسىز ساياسي ينستيتۋتتىڭ دي­رەكتورى گەورگ دوبروۆولنىي ءوز ەلدەرىندە دە سايلاۋلار ءجيى ءوتىپ تۇراتىنىن, الايدا ونداعى سايلاۋلار نەگىزىنەن كونستيتۋ­تسيا­عا ءوز­گەرتۋلەر ەنگىزۋگە قاتىستى وتكىزى­لە­تىنىن, الايدا, ول ەلدە قا­زاق­ستان­داعىداي كوپ سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جوقتىعىن, سونداي-اق, حا­لىق تا ساياسي ناۋقانعا بەلسەندى ءتۇر­دە قاتىسپايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. اۆستريا بايقاۋشىلارى دەلە­گا­تسياسىنىڭ مۇشەلەرى – قازاق­ستانداعى «اۆستريا اۆيالينيا­لا­رى» كومپانياسىنىڭ ەكس-باس مەنەدجەرى, «الامان كونسالتينگ» كومپانياسىنىڭ كەڭەسشىسى كريستيان ۆيممەر مەن اۆستريانىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا فەدەرالدى ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ كە­ڭەس­شىسى گيۋنتەر ريحتەر قازاق جەرىندەگى سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالىپ, اسىرەسە, جاستاردىڭ بەل­سەندىلىگى ايرىقشا بايقال­عا­نىن تىلگە تيەك ەتتى. «ءبىزدىڭ ەلدە كوپ جاعدايدا ەگدە, قارت ادام­داردىڭ داۋىس بەرۋ ۇدەرىستەرىن بايقار ەدىڭىزدەر. سوندىقتان, وسى ماسەلە تۇرعىسىنان العاندا, سىزدەردى قۇتتىقتاعىمىز كەلەدى», دەدى گيۋنتەر ريحتەر مىرزا. سون­داي-اق, ول دەموكراتيالىق ولشەم­گە نەگىزدەلگەن سايلاۋ ۇدەرىسىن ءوت­كىزۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق ۇيىمدارمەن ارادا جاقسى ءارىپ­تەستىك بايلانىس ورناتقانىن اتاپ ءوتتى. شەتەلدىك بايقاۋشىلارمەن بول­عان بريفينگتەردىڭ ىشىندە اقش ساراپتامالىق قوعامداستىعى دە­لە­گا­تسياسى وكىلدەرى, اتاپ ايت­قان­دا, «Salans» كومپانياسىنىڭ سا­راپ­شىسى ارتۋر رەندولف برەگمان, «دجەيمۋستان» قورىنىڭ اعا ساراپشىسى ۆلاديمير سوكور, اقش-تىڭ كاتوليك ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ پروفەسسورى سەرگەي گرەتسكي, ستراتەگيالىق جانە حالىق­ارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى جا­ڭا ەۋروپالىق دەموكراتيا باعدار­لا­ماسىنىڭ ديرەكتورى يانۋش بۋگايسكي, گۋدزون ينستيتۋتىنىڭ اعا قىزمەتكەرى ريچارد ۆەيتس, ينۆەستيتسيا جانە سالىق جونىندەگى حا­لىقارالىق ورتالىقتىڭ پرەزيدەنتى دەنيەل الان ۆيتت ايتقان پىكىرلەر مەن تۇيىندەگەن وي-باي­لامدار كوكەيگە قونىمدى شىقتى. ءما­سە­لەن, ينۆەستيتسيا جانە سا­لىق ءجو­نىندەگى حالىقارالىق ور­تالىق­تىڭ پرەزيدەنتى دەنيەل الان ۆيتت سوڭعى 4 كۇن ىشىندە ەلدەگى ساي­لاۋ ۇدەرىسىن باقىلاۋ بارى­سىن­دا كوپ ءجايتتى وي ەلەگىنەن ءوت­كىزىپ, كوپ نارسەگە قانىق­قاندارىن جەتكىزدى. ول دەلەگاتسيا وكىلدە­رىنىڭ, ەڭ ال­دىمەن «ەلدەگى سايلاۋ ناۋقانى حالىقارالىق ستان­دارتقا قانشا­لىقتى جاقىن كە­لەدى؟ «بي­ىلعى سايلاۋ ۇدەرى­سىن­دە بۇرىنعى سايلاۋلارمەن سا­لىس­تىرعاندا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالا ما؟», – دەگەن سا­ۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تى­رىس­قاندارىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز 30 ناۋرىز مەن 3 ءساۋىر كۇن­دەرى ارا­لىعىندا 9 ساياسي پارتيا­نىڭ ليدەرلەرىمەن جانە وكىلدەرى­مەن, ساي­لاۋ كوميسسياسى مۇشەلە­رىمەن كەزدەستىك. سايلاۋ بولعان كۇنى ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا وكىلدەرى قارا­عاندى, پاۆلودار, اقمولا جانە الماتى وبلىستارىنداعى, سون­داي-اق, الماتى مەن استا­نا­داعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە باردى. داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن باقىلاۋ ءۇشىن 65 سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالا­دىق. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, حالىقتىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى – ولاردىڭ ۇلت­تىق تۇ­راق­تىلىق پەن ەل قاۋىپ­سىز­دىگىن ساق­تاۋعا دەگەن نيەتىن باي­قادىق», دەدى ول. ءلايلا ەدىلقىزى.