حالىقارالىق اباي كلۋبى «جيدەباي» جىلناماسىنىڭ تۇساۋىن كەستى
ابايعا جۇگىنۋ – ارقاشان جاقسىلىقتىڭ نىشانى. وسىدان 10 جىلدىڭ اراسىندا اردا ازامات, اقبەرەن جازۋشى روللان سەيسەنباەۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن سوناۋ تۇماندى البيوندا اشىلعان حالىقارالىق اباي كلۋبى قالىڭ قازاقتىڭ كوڭىلىنە سونداي ءبىر ءسۇيىنىش ءسۇيىنشىلەتكەنى ەسىمىزدە. سول كلۋبتىڭ «اMANAT» جۋرنالى الەم ادەبيەتىنىڭ جورالعىسىنداي ەتىپ شىعارىپ كەلە جاتقان 200 تومدىق كىتاپحاناسى دا جول ورتاسىنان اسىپتى. ەندى, مىنە, تاعى ءبىر تىنىسى كەڭ, ويى بيىك جاڭا جوبا – «جيدەباي» جىلناماسى دۇنيەگە كەلىپ, حالىققا ءوز ءسۇرلەۋ-سوقپاعىن تارتتى.
«جيدەباي» دا اباي اتامىزدىڭ اماناتىنا ادالدىقتان, اباي ۇلگىسى مەن حاكىمدىك وسيەتتەرىن جان-جاقتى جالعاستىرۋ نيەتىنەن تۋىنداعان. قاسىم اقىن: «قارايسىڭ قاراۋىلدان جيدەبايعا, بەرگەندەي كۇندە سالەم ۇلى ابايعا» دەسە دەگەندەي-اق, جىلىنا ءبىر رەت شىعىپ, قازاق ادەبيەتىندەگى وزىق شىعارمالاردى توپتاستىراتىن بۇل الماناح-جىلنامانىڭ «جيدەباي» اتالۋىنان دا ءبىراز سىر تۇيۋگە بولاتىنداي. كەزىندە اسىلتەك اسقار ءسۇلەيمەنوۆ: «جيدەباي دەگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ مەككەسى عوي» دەپ باز-بازىندا ايتىپ قويۋدى ۇناتادى ەكەن. جاڭا جىلنامانىڭ جازۋشىلار وداعىنداعى تۇساۋكەسەرىندە وداق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ايتۋلى اقىن عالىم جايلىباي سول ويدى جالعاستىرعانداي: «جيدەباي قازاق بالاسى ءۇشىن وتە قاسيەتتى جەر, كيەلى مەكەن, قاستەرلى اتاۋ. اباي مەن ءشاكارىم تۋعان, ۇلىلىق بەسىگىن تەربەتكەن, ءتاۋ ەتەتىن رۋحاني مەككەمىز سياقتى جەر. دەمەك, مىنا جىلنامانىڭ «جيدەباي» دەپ اتالۋى تەگىن ەمەس. مۇنداي جىلناما شىعۋى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, ادەبي-مادەني ءومىرىندەگى ورەلى وقيعا. ول ەكى جىلداعى جارياعا شىققان ەلەۋلى تۋىندىلاردىڭ باسىن قوسۋىمەن, قازاق وقىرمانىنا وزىق مادەنيەت ءۇلگىلەرىن جاڭاشا جەتكىزىپ تۇرعان توسىن جاڭالىق بولۋىمەن دە قۇندى» دەي كەلە, بارشانى وسىنداي كوزايىممەن قۇتتىقتاپ, باسىلىمنىڭ وركەنيەتكە جاقىندىعىن باسا ايتتى. وسى رەتتەگى قۇراستىرۋشى, اقىن ءابۋباكىر قايراننىڭ تالانتى مەن تالعامىن سالعان ەڭبەگىن دە اتاپ ءوتتى.
جوبا اۆتورى روللان سەيسەنباەۆتىڭ سوزىنە ءجۇگىنسەك, «اMANAT»-تىڭ جانىنان تازا قازاق تىلىندە, قوعامدىق ويدىڭ كورىگىندە شىڭدالىپ شىنىققان ادەبي, ساياسي, ءپالسافالىق جىلناما شىعارۋ كوپتەن كوكەيىندە ءجۇرگەن ارمانى ەكەن. گەتەنىڭ ۆەيمارى, تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى سياقتى, ابايدىڭ جيدەبايى دا الەمدىك ونەر مەن رۋحانياتتىڭ اسىل مەكەنى. وسىلاي دەپ ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. اباي بابامىزدىڭ جيدەبايى سوناۋ ءحىح عاسىردان بەرى الەم ويشىلدارىنىڭ ويلارىن توعىستىرعان قۇتتى وردا بولعانى جالپى الاش جۇرتىنا كەڭىنەن ءمالىم. ولاي بولسا, قازاق رۋحىنىڭ وسىنداي قۇتتى ۇيىعىنان باستاۋ العان جاڭا دا جاس «جيدەبايدىڭ» وي الەمى, رۋحاني بيىگى, مۇرات-ماقسات اياسى, زەردە پاراساتى الدا ايقىندالا تۇسەرىنە ءۇمىت تە مول.
قولىمىزدا «جيدەبايدىڭ» ءبىرىنشى كىتابى. ونىڭ ءار تاراپ ارناسى اسىل سىرلاردى, ولمەس ونەگەنى تۇزىلدىرگەندەي. ءار ايداردا استارلى ويلار بار. ايتالىق, «سارىن» – ءVىى عاسىرداعى كوك تۇرىكتىڭ ۇشقىر جەبەدەي زاۋلاعان سىرى, كۇلتەگىننىڭ تاسقا قاشالعان جىرى. «الاش» – ەل دەربەستىگىن اڭساعان اتالار جولىن پايىمداعان تولعامداردى ۇسىنىپتى. «ارزۋ» مەن «تاعزىمدا» قازاق ادەبيەتىندەگى قيماس تۇلعالار باۋبەك بۇلقىشەۆ, قاسىم امانجولوۆ, تولەۋجان ىسمايىلوۆ, ارتىعالي ىبىراەۆتار ورىن العان.
پروزادان قازىرگى كەمەل قالامگەرلەر مۇحتار ماعاۋين, تۇرىسبەك ساۋكەتاي, پوەزيادان يران-عايىپ, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, جاركەن بودەش ۇلى, بايانعالي ءالىمجانوۆ سياقتى جۇيرىكتەر كورىنىس تاپقان. «تۇلعادا» اباي, ولجاس سۇلەيمەنوۆ (ولجەكەڭ جايىنداعى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «ەلىنىڭ ەلشىسى, ۇلتىنىڭ ۇياتى» اتتى تاماشا ەسسە-ماقالاسى العاش ءبىزدىڭ «ەگەمەندە» جاريالانعانىن ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس), يشتۆان قوڭىر تۇرپاتتارى بەدەرلەنە سۇلبالانسا, «وي كەرۋەندە» تۇرسىنجان شاپاي, امانگەلدى ايتالىلار قازاق ويىنىڭ بۇگىنگى بۇلقىنىسىن تانىتادى. «شىعىستان» ومار حايامنىڭ «ناۋرىز-نامەسىن», «باتىستان» ماديار باۋىرىمىز شاندور پەتەفيدىڭ جاقىندا عانا كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگەن ۇلى اقىنىمىز قادىر مىرزا-ءالى تارجىمەسىندەگى وتانشىل جىرلارى بەرىلگەنىن دە ءبىر ۇلاعات تۇمارىنداي قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە «جيدەباي» جاس اقىن-جازۋشىلار شىعارماشىلىعىنا كوڭىل ءبولۋدى, ولاردى شەتكە قاقپاي, ورىن بەرۋدى ۇمىت قالدىرماپتى.
«جيدەباي» تۋرالى كەڭىنەن تولعاپ ايتا كەلە, روللان اعامىز قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ حال-جايى, جازۋشىلىق قارىز بەن پارىز, ادەبيەتتى ورگە سۇيرەر قارا نار ىسپەتتەس پروزانىڭ ميسسياسى, ءومىر شىندىعىن شىنايى كورسەتۋ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان الشاقتاماۋ سياقتى ازاماتتىق ويلارىن بايان ەتتى. مىڭباي ءراش, ابۋباكىر قايران, باۋىرجان جاقىپ, باۋىرجان قارابەك, كاميلا قۇداباەۆا, المات ءيسادىل, ابدىلدابەك سالىقباي, جاركەن بودەش سياقتى تانىمال اقىن-جازۋشىلار جىلناماعا جىلى ءىلتيپاتتارىن جاسىرمادى.
«جيدەبايدىڭ» كەلەسى كىتابىن جاس دارىندار قۇراستىرماق. ونىڭ كولەمى ۇلكەيە تۇسپەك, ايبىنى كەڭەيە بەرمەك, كەلەشەكتە ءوزىنىڭ ارنايى سىيلىعىن تاعايىنداماق. اتاۋى قاسيەتتى باسىلىم ادەبيەتىمىزدىڭ التىن تاجىنە اينالۋىنا, قادامى قۇتتى بولۋىنا ءبىز دە تىلەكتەسپىز.
قورعانبەك امانجول, سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
«جيدەباي» دا اباي اتامىزدىڭ اماناتىنا ادالدىقتان, اباي ۇلگىسى مەن حاكىمدىك وسيەتتەرىن جان-جاقتى جالعاستىرۋ نيەتىنەن تۋىنداعان. قاسىم اقىن: «قارايسىڭ قاراۋىلدان جيدەبايعا, بەرگەندەي كۇندە سالەم ۇلى ابايعا» دەسە دەگەندەي-اق, جىلىنا ءبىر رەت شىعىپ, قازاق ادەبيەتىندەگى وزىق شىعارمالاردى توپتاستىراتىن بۇل الماناح-جىلنامانىڭ «جيدەباي» اتالۋىنان دا ءبىراز سىر تۇيۋگە بولاتىنداي. كەزىندە اسىلتەك اسقار ءسۇلەيمەنوۆ: «جيدەباي دەگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ مەككەسى عوي» دەپ باز-بازىندا ايتىپ قويۋدى ۇناتادى ەكەن. جاڭا جىلنامانىڭ جازۋشىلار وداعىنداعى تۇساۋكەسەرىندە وداق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ايتۋلى اقىن عالىم جايلىباي سول ويدى جالعاستىرعانداي: «جيدەباي قازاق بالاسى ءۇشىن وتە قاسيەتتى جەر, كيەلى مەكەن, قاستەرلى اتاۋ. اباي مەن ءشاكارىم تۋعان, ۇلىلىق بەسىگىن تەربەتكەن, ءتاۋ ەتەتىن رۋحاني مەككەمىز سياقتى جەر. دەمەك, مىنا جىلنامانىڭ «جيدەباي» دەپ اتالۋى تەگىن ەمەس. مۇنداي جىلناما شىعۋى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, ادەبي-مادەني ءومىرىندەگى ورەلى وقيعا. ول ەكى جىلداعى جارياعا شىققان ەلەۋلى تۋىندىلاردىڭ باسىن قوسۋىمەن, قازاق وقىرمانىنا وزىق مادەنيەت ءۇلگىلەرىن جاڭاشا جەتكىزىپ تۇرعان توسىن جاڭالىق بولۋىمەن دە قۇندى» دەي كەلە, بارشانى وسىنداي كوزايىممەن قۇتتىقتاپ, باسىلىمنىڭ وركەنيەتكە جاقىندىعىن باسا ايتتى. وسى رەتتەگى قۇراستىرۋشى, اقىن ءابۋباكىر قايراننىڭ تالانتى مەن تالعامىن سالعان ەڭبەگىن دە اتاپ ءوتتى.
جوبا اۆتورى روللان سەيسەنباەۆتىڭ سوزىنە ءجۇگىنسەك, «اMANAT»-تىڭ جانىنان تازا قازاق تىلىندە, قوعامدىق ويدىڭ كورىگىندە شىڭدالىپ شىنىققان ادەبي, ساياسي, ءپالسافالىق جىلناما شىعارۋ كوپتەن كوكەيىندە ءجۇرگەن ارمانى ەكەن. گەتەنىڭ ۆەيمارى, تولستويدىڭ ياسنايا پولياناسى سياقتى, ابايدىڭ جيدەبايى دا الەمدىك ونەر مەن رۋحانياتتىڭ اسىل مەكەنى. وسىلاي دەپ ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك. اباي بابامىزدىڭ جيدەبايى سوناۋ ءحىح عاسىردان بەرى الەم ويشىلدارىنىڭ ويلارىن توعىستىرعان قۇتتى وردا بولعانى جالپى الاش جۇرتىنا كەڭىنەن ءمالىم. ولاي بولسا, قازاق رۋحىنىڭ وسىنداي قۇتتى ۇيىعىنان باستاۋ العان جاڭا دا جاس «جيدەبايدىڭ» وي الەمى, رۋحاني بيىگى, مۇرات-ماقسات اياسى, زەردە پاراساتى الدا ايقىندالا تۇسەرىنە ءۇمىت تە مول.
قولىمىزدا «جيدەبايدىڭ» ءبىرىنشى كىتابى. ونىڭ ءار تاراپ ارناسى اسىل سىرلاردى, ولمەس ونەگەنى تۇزىلدىرگەندەي. ءار ايداردا استارلى ويلار بار. ايتالىق, «سارىن» – ءVىى عاسىرداعى كوك تۇرىكتىڭ ۇشقىر جەبەدەي زاۋلاعان سىرى, كۇلتەگىننىڭ تاسقا قاشالعان جىرى. «الاش» – ەل دەربەستىگىن اڭساعان اتالار جولىن پايىمداعان تولعامداردى ۇسىنىپتى. «ارزۋ» مەن «تاعزىمدا» قازاق ادەبيەتىندەگى قيماس تۇلعالار باۋبەك بۇلقىشەۆ, قاسىم امانجولوۆ, تولەۋجان ىسمايىلوۆ, ارتىعالي ىبىراەۆتار ورىن العان.
پروزادان قازىرگى كەمەل قالامگەرلەر مۇحتار ماعاۋين, تۇرىسبەك ساۋكەتاي, پوەزيادان يران-عايىپ, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, جاركەن بودەش ۇلى, بايانعالي ءالىمجانوۆ سياقتى جۇيرىكتەر كورىنىس تاپقان. «تۇلعادا» اباي, ولجاس سۇلەيمەنوۆ (ولجەكەڭ جايىنداعى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «ەلىنىڭ ەلشىسى, ۇلتىنىڭ ۇياتى» اتتى تاماشا ەسسە-ماقالاسى العاش ءبىزدىڭ «ەگەمەندە» جاريالانعانىن ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس), يشتۆان قوڭىر تۇرپاتتارى بەدەرلەنە سۇلبالانسا, «وي كەرۋەندە» تۇرسىنجان شاپاي, امانگەلدى ايتالىلار قازاق ويىنىڭ بۇگىنگى بۇلقىنىسىن تانىتادى. «شىعىستان» ومار حايامنىڭ «ناۋرىز-نامەسىن», «باتىستان» ماديار باۋىرىمىز شاندور پەتەفيدىڭ جاقىندا عانا كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگەن ۇلى اقىنىمىز قادىر مىرزا-ءالى تارجىمەسىندەگى وتانشىل جىرلارى بەرىلگەنىن دە ءبىر ۇلاعات تۇمارىنداي قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە «جيدەباي» جاس اقىن-جازۋشىلار شىعارماشىلىعىنا كوڭىل ءبولۋدى, ولاردى شەتكە قاقپاي, ورىن بەرۋدى ۇمىت قالدىرماپتى.
«جيدەباي» تۋرالى كەڭىنەن تولعاپ ايتا كەلە, روللان اعامىز قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ حال-جايى, جازۋشىلىق قارىز بەن پارىز, ادەبيەتتى ورگە سۇيرەر قارا نار ىسپەتتەس پروزانىڭ ميسسياسى, ءومىر شىندىعىن شىنايى كورسەتۋ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان الشاقتاماۋ سياقتى ازاماتتىق ويلارىن بايان ەتتى. مىڭباي ءراش, ابۋباكىر قايران, باۋىرجان جاقىپ, باۋىرجان قارابەك, كاميلا قۇداباەۆا, المات ءيسادىل, ابدىلدابەك سالىقباي, جاركەن بودەش سياقتى تانىمال اقىن-جازۋشىلار جىلناماعا جىلى ءىلتيپاتتارىن جاسىرمادى.
«جيدەبايدىڭ» كەلەسى كىتابىن جاس دارىندار قۇراستىرماق. ونىڭ كولەمى ۇلكەيە تۇسپەك, ايبىنى كەڭەيە بەرمەك, كەلەشەكتە ءوزىنىڭ ارنايى سىيلىعىن تاعايىنداماق. اتاۋى قاسيەتتى باسىلىم ادەبيەتىمىزدىڭ التىن تاجىنە اينالۋىنا, قادامى قۇتتى بولۋىنا ءبىز دە تىلەكتەسپىز.
قورعانبەك امانجول, سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
