ارقانىڭ ءسابي مىنەزىندەي ءسات سايىن ءوزگەرەتىن قۇبىلمالى اۋا رايى بۇگىن تاعى توسىن مىنەز تانىتىپ, ءساۋىر تاڭىن اپپاق قارمەن كومكەرىپ ءوتتى. سۇتتەي تازا اق قارعا مالىنعان ارۋ استانا تاڭ شاپاعىمەن اجارلانا قۇلپىرىپ, اقتىق پەن پاكتىكتىڭ سالتاناتىن پاش ەتكەندەي. ەل تىلەگى ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددەگە توپتاسقان بۇگىنگىدەي ايتۋلى ساياسي وقيعا تۇسىندا تابيعات-انا دا كوپ تىلەگىن قۇپتاعانداي, بولاشاعىمىزدىڭ باياندى دا بەرەكەلى بولاتىندىعىن ايعاقتاپ, اسپاننان اق نۇرىن توگىپ تۇر. بۇگىن تاۋەلسىز قازاق ەلىندە ۇلكەن ساياسي وقيعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى. كۇن جەكسەنبى بولسا دا ەلوردا بۇگىن ەرتە ويانىپتى. تاڭ بوزىمەن تالاسا قاربالاسقان قالاداعى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرى ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ, قار جامىلعان قالا كوشەلەرىمەن سىقىرلاي باسقان سايلاۋشىلارىن قابىلداي باستادى. سايلاۋ حرونيكاسى مىنانداي.
3 ءساۋىر, ساعات تاڭعى 7.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنداعى ءباسپاسوز ورتالىعىنا اسىعىپ, الدىن الا داۋىس بەرىپ ۇلگەرۋ نيەتىمەن استانا قالاسى كۇيشى دينا اتىنداعى كوشەدە ورنالاسقان №50 مەكتەپتەگى ءوز سايلاۋ ۋچاسكەمە كەلدىم. جۇمىس بابىمەن اسىققاندىقتان ەلدىڭ الدى مەن بولامىن-اۋ دەگەن ويىمنىڭ قاتەلىگىنە ۋچاسكە تابالدىرىعىن اتتاعاندا كوزىم جەتتى. كوپتەن بىلەتىن استانا قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى, ەڭبەك ارداگەرى, بار ءومىرىن بالا تاربيەسىمەن وتكىزگەن ۇستاز ەركىن داۋەشوۆ اعامىز قارسى جولىقتى. «وي, اعا, ءسىز داۋىس بەرىپ ۇلگەردىڭىز بە؟» دەدىم جوپەلدەمەدە ءسوز تاپپاعانداي. «ەرتەدەن-اق بويعا سىڭگەن ءداستۇر عوي. وسى عۇمىرىمدا قانشاما سايلاۋ وتسە دە ءبىرىنشى بولىپ داۋىس بەرۋگە اسىعامىن. ونىڭ بەر جاعىندا ەل بولاشاعى ايقىندالىپ, پرەزيدەنتىمىز سايلانىپ جاتقاندا قايتىپ ۇيدە تىنىش جاتا الامىن», دەدى ەركىن اعامىز اعىنان جارىلىپ. ابىز اعانىڭ قالتقىسىز ايتقان اق تىلەگى مەنى دە تەبىرەنتىپ جىبەردى. سول تولقۋ ۇستىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ورنالاسقان عيماراتقا كەلدىم.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قونىستانعان كوپقاباتتى عيمارات ءىشى دە قاربالاسقا تولعان. عيماراتتىڭ ۇلكەن زالىن جايلاعان باسپاسوز ورتالىعىنىڭ جۇمىسى دا تاڭ بوزىنان باستالىپ كەتىپتى. ءباسپاسوز ورتالىعى باق وكىلدەرىنە قاجەتتى تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. عالامتور جۇيەسىنە قوسىلعان ونداعان كومپيۋتەرلەر ارقىلى جۇزدەگەن جۋرناليست ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى بارىسى جونىندە حابار تاراتۋدا. ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە ەلىمىزدەگى باق-تاردىڭ جۇزدەگەن وكىلدەرىنەن باسقا 212 شەتەلدەن كەلگەن جۋرناليستەر دە جۇمىلىپتى.
ساعات تاڭەرتەڭگى 9.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى بولات مەلدەشوۆ باسپاسوز ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 3 ءساۋىر كۇنى تاڭعى 7.00-دەن باستاپ 9725 سايلاۋ ۋچاسكەسى ءوز جۇمىسىن باستاعان. ونىڭ ىشىندە 35 سايلاۋ ۋچاسكەسى شەت مەملەكەتتەردە اشىلعان. بۇل سايلاۋ ۋچاسكەلەرى بويىنشا قازىر شەتەلدەردە جۇرگەن 14 مىڭنان استام قازاقستاندىق داۋىس بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, داۋىس بەرۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىنعان.
ساعات تاڭەرتەگى 9.30. ءبىز ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆانى ءاڭگىمەگە تارتتىق.
– تاتيانا ۆاسيلەۆنا, ەلىمىزدە داۋىس بەرۋ قۇقى بار قانشا سايلاۋشى تىركەلگەن؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىنىڭ داۋىس بەرۋشىلەر تىزىمىنە 9181673 سايلاۋشى تىركەلگەن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەلىمىزدە وتكەن 2005 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋى مەن بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ قانشالىقتى ايىرماشىلىعى بار؟
– بۇل جولعى سايلاۋعا ءبىزدىڭ ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇلكەن جەتىستىكتەرمەن, ساياسي تۇراقتىلىق جانە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇيىعان بەرەكە-بىرلىگى جاعدايىندا كەلىپ وتىر. 2005 جىلعى سايلاۋدا 18 كانديدات ۇسىنىلسا, بۇل جولعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 22 كانديدات ۇسىنىلدى. بيىلعى سايلاۋعا قاتىسىپ وتىرعان شەتەلدىك بايقاۋشىلار قاراسى دا مول. قازىر سايلاۋ بارىسىن ارنايى تىركەلگەن 1059 شەتەلدىك بايقاۋشىلار باقىلاپ وتىر. شەتەلدىك بايقاۋشىلار استانا, الماتى قالالارىندا جانە پاۆلودار وبلىسىندا كوپ شوعىرلانعان. سونىمەن بىرگە بيىلعى سايلاۋدا ءبىز «سايلاۋ» ەلەكتروندىق جۇيەسىن قولدانعانىمىز جوق.
– استانا قالاسىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– استانا قالاسىندا بيىلعى سايلاۋدا 218 سايلاۋ ۋچاسكەسى داۋىس بەرۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتۋدە. ونىڭ ىشىندە 35 شەتەلدە اشىلعان سايلاۋ ۋچاسكەسى استانا قالاسىنىڭ تىزىمىنە كىرەدى. بۇل سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبارى جوعارى تالاپ تۇرعىسىندا جابدىقتالعان.
10.00. ساعات 10.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, داۋىس بەرۋدىڭ العاشقى قورىتىندىلارىن جاريالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, داۋىس بەرۋ ءراسىمى باستالعان ءۇش ساعات ىشىندە ەلىمىز بويىنشا 1666956 ادام داۋىس بەرىپ ۇلگەرىپتى. ءوڭىرلەر بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, العاشقى ساعاتتاردا بارلىق سايلاۋشىلاردىڭ 27,2 پايىزى داۋىس بەرىپتى. ودان كەيىنگى كەزەكتە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 26,5, الماتى وبلىسى – 25,2, قوستاناي وبلىسى – 24,8 بولىپ جالعاسادى. (ەلىمىزدىڭ ءوڭىرلەرى بويىنشا ساعات تاڭەرتەڭگى 10.00-دەن 20.00-گە دەيىنگى داۋىس بەرۋ جونىندەگى تولىق اقپاراتتى گازەتىمىزدە بەرىلىپ وتىرعان كەستەدەن كورۋگە بولادى).
11.00. ساعات 11.00. اقپاراتتار اعىنى تاسقىنداپ جاتقان ءباسپاسوز ورتالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنىڭ بارىسىن باقىلاپ جۇرگەن بايقاۋشىلار لەگى دە تولاستار ەمەس. ءبىز تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلى الەكساندر برودتىڭ ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ساياسي ناۋقان تۋرالى پىكىرىن سۇرادىق.
– الەكساندر سەمەنوۆيچ, ءسىزدىڭ بايقاۋشىلىق تاجىريبەڭىز قانشا, بۇل جولى باقىلاۋ ءتاسىلىن قالاي جۇرگىزىپ جاتىرسىزدار؟
– مەنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بايقاۋشىلارى قۇرامىنداعى ميسسيادا ءبىرىنشى رەت بولۋىم. تاڭەرتەڭنەن بەرى استانا قالاسىنىڭ بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەسىندە جانە قالاعا جاقىن قونىستانعان جىبەك جولى اۋىلىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىم. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, قازاقستان ەلىنىڭ سايلاۋشىلارى ءبۇگىن ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتۋدا. اقيقاتىن ايتسام, مەن بۇدان بۇرىن دا رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا وتكەن تالاي سايلاۋ ناۋقاندارىنا قاتىسىپ ءجۇرمىن. بىراق, بۇگىنگىدەي بەلسەندىلىكتى بايقاي الماعاندىعىمدى اشىق ايتقىم كەلەدى. ءبىز جىبەك جولى اۋىلىندا بولعانىمىزدا, سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ناعىز مەرەكە رەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. اۋىلداعى ورتا مەكتەپتىڭ ءۇلكەن عيماراتىندا مەرەكەلىك احۋال, ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءجارمەڭكە, تولاسسىز توگىلگەن ءان اۋەزى ءبىزدى ەرەكشە ءبىر كوڭىلگە بولەدى.
سايلاۋ ۋچاسكەسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءبىز جىلجىمالى داۋىس بەرۋ جاشىگىن الىپ, 89 جاستاعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىنىڭ ۇيىندە بولدىق. ارداگەردىڭ ءۇيىندە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سالتانات قۇرعان بۇگىنگى مەرەكە احۋالى ايرىقشا ءبىلىنىپ تۇردى.
– حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە رەسپۋبليكامىزداعى جاس سايلاۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ساياسي شاراعا قاتىسۋى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز استانا قالاسىندا ورنالاسقان ەكى ۋنيۆەرسيتەتتەگى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. اقيقاتىن ايتسام, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاستارى وتە جوعارى قوعامدىق جانە ساياسي بەلسەندىلىك تانىتۋدا. مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە بولعان كەزدە جاستاردىڭ وتە جوعارى بەلسەندىلىگىنە كۋا بولدىم. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا قالىپتاسقان ەركىن مادەني مۋزىكالىق شارالار ادامداردى ەرىكسىز باۋراپ, بۇگىنگى مەرەكەلىك رۋحقا رياسىز باۋراعانداي احۋال قالىپتاسقان. تاعى ءبىر بايقاعانىم, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا جاس سايلاۋشىلارعا دەگەن ءىلتيپات پەن ەرەكشە كوڭىل ەشكىمدى دە قاعىس قالدىرا المايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا العاش رەت داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنالعان ءمادەني شارالار ۇيىمداستىرىلعان. ءبىرىنشى رەت داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنايى سىيلىقتار تاپسىرىلىپ, وسى كۇندى جاس بۋىننىڭ ەسىندە قالدىرۋ ماقساتىندا ەرەكشە جاعدايلار جاسالعان.
12.00. ساعات 12.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى ءلاززات ءسۇلەيمەننىڭ ايتۋى بويىنشا, تال تۇسكە دەيىن قازاقستانداعى 9181673 سايلاۋشىنىڭ 3699978-ءى داۋىس بەرىپ ۇلگەرىپتى. بۇل رەسپۋبليكامىزدا تىركەلگەن بارلىق سايلاۋشىنىڭ 40,3 پايىزىن قۇرايدى. اقيقاتىن ايتساق, مۇنداي بەلسەندىلىك كەشەگى كورسەتكىشتىڭ ءبارىن قولدان جاسايتىن كەڭەستىك كەزەڭدە دە بولىپ كورمەگەن. بەس ساعاتتىڭ ىشىندە بۇكىل سايلاۋشىنىڭ 40 پايىزدان استامىنىڭ داۋىس بەرۋى, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىگىن, بولاشاققا دەگەن زور سەنىمىن, «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان» دەگەندەي بىرلىگىن كورسەتسە كەرەك! وڭىرلەر بويىنشا ايتاتىن بولساق, بۇل جولى الماتى وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. تال تۇسكە دەيىن الماتى وبلىسىنىڭ 60 پايىزدان استام حالقى ەل بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەردى. كەلەسى كەزەكتە 55,4 پايىز كورسەتكىشپەن قوستاناي وبلىسى, 50,8 پايىز كورسەتكىشپەن اقمولا وبلىسى مارەدەن كورىندى.
13.30. ساعات 13.30. كوزىقاراقتى وقىرمان بيىلعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا ەلىمىزدە العاش رەت تاۋەلسىز بايقاۋشىلار ينستيتۋتى قۇرىلعانىنان حاباردار بولار. ءبىز قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسى تەڭ توراعالارىنىڭ ورىنباسارى دوسمۇحامەد نۇر-احمەت مىرزانى اڭگىمەگە تارتتىق.
– دوسمۇحامەد مىرزا, بيىلعى سايلاۋ ناۋقانى قارساڭىندا ساياسات ساحناسىنا شىققان ءتاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قالىپتاسقان تاجىريبە بويىنشا كەز كەلگەن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بايقاۋشىلارسىز وتپەيتىنى بەلگىلى. وسىدان بۇرىن وتكەن, ياعني 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قۋانىش سۇلتانوۆ باسقارعان تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميتەتى جۇمىس ىستەگەنىن بىلەسىزدەر. بيىل ءبىز ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلىپ, رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسىن قۇردىق. ول العاش رەت رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىم رەتىندە تىركەۋدەن ءوتتى. ەلىمىزگە بەلگىلى تورەگەلدى شارمانوۆ جانە نۇرلان ەرىمبەتوۆ سياقتى ازاماتتار بۇل قوعامنىڭ تەڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
– تاۋەلسىز بايقاۋشىلىق مىندەتتەرىڭىزدى قالاي اتقارىپ جاتىرسىزدار, سايلاۋ بارىسىندا ورەسكەل قاتەلىكتەردىڭ الدىن الدىڭىزدار ما؟
– ءبىز قازىر ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسىندا جانە 2 ءىرى قالاسىندا ورنالاسقان 5300 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە ءوز بايقاۋشىلارىمىزدى تىركەدىك. كوميسسيا اسىعىس قۇرىلىپ, ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدەگى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەسىن بايقاۋشىلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگىمىز جەتپەدى. ال سايلاۋ بارىسىندا ورىن العان ولقىلىقتارعا كەلەتىن بولساق, زاڭنان تىس اسا ءبىر ورەسكەل وقيعالار ازىرگە ورىن العان جوق. بايقاۋشىلار رەتىندە ءبىزدىڭ ءارىپتەستەرىمىز بىرقاتار ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشتى. ءماسەلەن, استانا قالاسىنداعى №68, 158 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە داۋىس بەرۋشىلەردىڭ مەكەن-جايلارى دۇرىس كورسەتىلمەگەن. №173 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە 2 ادام ءبىر مەزگىلدە داۋىس بەرۋ كابيناسىنا كىرىپ كەتكەن. مىنە, وسىنداي ولقىلىقتاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن-الۋ شارالارىن جۇرگىزدىك.
ساعات 14.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس باسپاسوز ورتالىعىنا جينالعان باق وكىلدەرى الدىندا حابارلاما جاسادى. شاڭقاي تۇسكە دەيىن ەلىمىزدە ورنالاسقان بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە 6094566 داۋىس بەرۋشى كەلىپ, وزدەرىنىڭ ساياسي جانە ازاماتتىق قۇقىن پاش ەتكەن. بۇل قازاقستانداعى بارلىق سايلاۋشىلاردىڭ 60,4 پايىزىن قۇرايدى.
15.00. ساعات 15.00. ءباسپاسوز ورتالىعىنا باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى اندرەي كراۆچەنكو كەلىپ, جۋرناليستەر الدىندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى تۋرالى ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە قۇقىقتىق ءتارتىپ ساقتالعان. سايلاۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى بارلىق شارالار ويلاستىرىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن باس پروكۋراتۋراعا 1004 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ 907-ءسى ءوتىنىش بولسا, 90-ى شاعىم, ال 7 حات ۇسىنىس رەتىندە تۇسكەن. بۇل حات-شاعىمدارعا بايلانىستى باس پروكۋراتۋرا تولىق نەگىزدەگى جاۋاپتار جونەلتكەن.
16.00. ساعات 16.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆا ءباسپاسوز ورتالىعىنا جينالعان باق وكىلدەرى الدىندا ەلىمىزدەگى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا داۋىس بەرۋ بارىسى تۋرالى حابارلاما جاسادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بەسىنگە دەيىن ەلىمىزدەگى سايلاۋ قارساڭىندا تىركەلگەن بارلىق داۋىس بەرۋشىنىڭ 76,9 پايىزى وزدەرىنىڭ ازاماتتىق قۇقىن پايدالانىپ, ءوز قالاۋىن ءبىلدىرىپ ۇلگەرگەن. ياعني, ساعات 16.00-گە دەيىن 7056748 قازاقستاندىق سايلاۋشى ءوزىنىڭ تاڭداۋىن جاساعان. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ, سونىمەن بىرگە تاجىريبەلى بايقاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قازاقستاندىقتار بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بەلسەندىلىك تانىتىپ كورمەگەن ەكەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 3 ءساۋىر كۇنى ءوتىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ جاستارى ەرەن بەلسەندىلىك تانىتقان. بۇل ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن جاڭا تولقىننىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەسە كەرەك.
17.00-ساعات 17.00-دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى قايرات سارجانوۆ شەت مەملەكەتتەردە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ داۋىس بەرۋ جايىنان حاباردار ەتتى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا شەت ەلدەردەگى قازاقستان ازاماتتارى دا بەلسەندى داۋىس بەرىپ جاتىر. داۋىس بەرۋ ەلىمىزدىڭ شەت ەلدەردەگى 35 ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكىلدىكتەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. سايلاۋشىلاردىڭ ءوزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, داۋىس بەرۋلەرىنە بارلىق جاعداي جاسالعان.
ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ جانىنان اشىلعان ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 7.00-دەن كەشكى ساعات 20.00-گە دەيىن اشىق. شەت ەلدەرگە ىسساپارمەن, قىزمەت بابىمەن, سونداي-اق تۋريستىك جولدامامەن كەلگەن قازاقستاندىقتار ءوزدەرىنىڭ ءتول قۇجاتتارىن كورسەتۋ ارقىلى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنداعى تىزىمگە ەنگىزىلدى. ال ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى ورنالاسقان ورىن جايلاردا كانديداتتار تۋرالى قاجەتتى اقپاراتتار ورنالاستىرىلدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سايلاۋ بيۋلەتتەندەرىن ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا جەتكىزۋدىڭ, داۋىستاردى ساناۋ مەن ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى تولتىرىلعان حاتتامالاردى, باسقا دا قۇجاتتاردى استاناعا جىبەرۋدىڭ ءتارتىبىن جاسادى.
– سايلاۋ بيۋللەتەندەرى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا سايلاۋ بولاتىن كۇننەن ءبىر كۇن بۇرىن جەتكىزىلدى, – دەدى قايرات سارجانوۆ. – بيۋللەتەندەر سالىنعان قاپشىقتار مورلەنىپ, سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرىلدى.
دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, شەت ەلدەردە داۋىس بەرەتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سانى 12 مىڭنان اسادى. ولاردىڭ ىشىندە قحر-داعى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا 2600, رەسەيدە – 2500, تۇركيادا – 1200 قازاقستاندىق سايلاۋشى تىزىمگە ەنگىزىلگەن. استانا ۋاقىتىمەن ساعات 16.00-دەگى جاعداي بويىنشا 5527 ادام داۋىس بەرگەن. بۇل تىزىمدەگى سايلاۋشىلاردىڭ 44,2 پايىزىن قۇرايدى. ال استانا ۋاقىتىمەن ساعات 17.00-دە قازاقستاننىڭ جاپونيا مەن كورەياداعى ەلشىلىكتەرىندە داۋىس بەرۋ اياقتالادى. ەندى ءبىر ساعاتتان سوڭ قازاقستاننىڭ قحر مەن مالايزياداعى ەلشىلىكتەرىندە دە داۋىس بەرۋ مارەسىنە جەتەدى.
ساعات 18.30-دا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى ۇسەن جەتەنوۆ باق وكىلدەرىنە بريفينگ وتكىزىپ, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا سايلۋشىلاردىڭ ساعات 18.00-گە دەيىنگى داۋىس بەرۋ جونىندەگى مالىمەتتەرىمەن تانىستىردى. ونىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا, ساعات 18.00-گە دەيىن 7709159 سايلاۋشى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاساعان. بۇل سايلاۋشىلار تىزىمىندەگى ادامداردىڭ 84,0 پايىزىن قۇرايدى. ساياسي ناۋقاندا, اسىرەسە, الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى سايلاۋشىلار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقانى بايقالادى. ال استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ سايلاۋشىلارى بەلسەندىلىك تانىتا الماي كەلەدى. بۇل قالالاردىڭ داۋىس بەرۋ كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە 54,9 جانە 55,4 پايىز عانا.
19.00. ساعات 19.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى باقىت مەلدەشوۆ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى اشىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, وسك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىنا جالپى سانى 1059 حالىقارالىق بايقاۋشىنى تىركەگەن. ونىڭ ىشىندە 42 مەملەكەتتەن 357 بايقاۋشى ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنان, 426-سى تمد ميسسياسىنان ءتورت حالىقارالىق ۇيىمنان 100 بايقاۋشى, شىۇ ميسسياسىنان 13 جانە 25 مەملەكەتتەن 163 بايقاۋشى بار.
بۇلاردان باسقا قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 212 شەت ەلدىك باق-تاردىڭ وكىلىن بايقاۋشى رەتىندە تىركەدى. وسىلاردى قوسا العاندا, تىركەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار مەن شەت ەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ سانى 1271-ءدى قۇراپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق ساياسي پارتيالاردىڭ 1909 وكىلى اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىندا كەڭەسۋشى داۋىس قۇقىعىنا يە رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. بارلىق سايلاۋ كوميسسيالارىندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى داۋىس بەرۋ ۇدەرىستەرىن باقىلاۋدا. ولاردىڭ جالپى سانى – 31 511 ادام.
– وسىعان قاراعاندا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا اشىقتىق, جاريالىلىق قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ايتۋىمىزعا بولادى, – دەدى باقىت مەلدەشوۆ. – داۋىس بەرۋ بەلسەندى جانە قالىپتى جاعدايدا ءوتىپ جاتىر.
ساعات 20.00-دە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا داۋىس بەرۋدىڭ اياقتالعانى جانە داۋىستاردى ساناۋدىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلاما جاسادى. ءتوراعا ورىنباسارىنىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كوپشىلىك وڭىرلەرىندە داۋىس بەرۋ اياقتالىپ, ونداعى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى سايلاۋشىلار داۋىستارىن ساناۋعا كىرىستى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 43-بابى 3-تارماعىنا سايكەس داۋىستاردى ساناۋ ءار كانديدات بويىنشا جەكە-جەكە جۇرگىزىلەدى.
– ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا داۋىستاردى ساناۋ ۋاقىتى داۋىس ساناۋ باستالعاننان كەيىن 12 ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس, – دەدى ۆ.فووس وسى تۋرالى. – باتىستاعى وڭىرلەر – اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى داۋىس بەرۋ استانا ۋاقىتى بويىنشا ساعات 21.00-گە دەيىن جالعاسادى. سونداي-اق شەت ەلدەردە ۇيىمداستىرىلعان كوپشىلىك ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا دا داۋىس بەرۋ ءالى اياقتالعان جوق.
21.00-ساعات 21.00-دە باس پروكۋراتۋرانىڭ دەپارتامەنت باستىعى اندرەي كراۆچەنكو بريفينگ ءوتكىزىپ, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا ازاماتتاردان تۇسكەن ارىز-شاعىمدار جونىندە مالىمەتتەر كەلتىردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا ازاماتتاردان 1017 ارىز تۇسكەن. ونىڭ 909-ى ارىز, 101-ءى شاعىم جانە 7-ەۋى ۇسىنىس. بۇل تۇسكەن ارىز-شاعىمداردىڭ سانى تومەن ەكەندىگىن كورسەتەدى. 909 ارىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 425-ءى داۋىس بەرۋدەن باس تارتقاندىققا, 225-ءى سايلاۋشىلار تىزىمىنەن تىس قالعاندىعىنا بايلانىستى. بۇل دەرەكتەر وزگەرىپ قالۋى مۇمكىن.
دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تۇسكەن شاعىمداردىڭ ىشىندە سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ شەشىمدەرىنە قاتىستى شاعىمدار دا بار. پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان 84 ۇسىنىم قارالدى. ونىڭ 29-ى ءتيىستى ورگانداردىڭ قاراۋىنا جولداندى, 13-ءى قاناعاتتاندىرىلدى. 32 وتىنىشكە قاتىستى ءتۇسىندىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى كەزدە بىرقاتار وتىنىشتەر قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ال سوتتارعا داۋىس بەرۋ كۇنىن قوسقاندا, سايلاۋ كەزەڭىندە 23 ارىز تۇسكەن. سوتتار سول ارىزداردىڭ 8-ءىن قاراۋدان باس تارتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان, 5 ارىز ۋاقىتى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى شاعىمدانۋشىعا قايتارىلدى. سوتتا قارالىپ جاتقان ارىزدار دا بار. ولاردى استانا جانە ورال قالالارىنىڭ سوتتارى قاراپ جاتىر.
باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى, سونداي-اق داۋىس بەرۋ كۇنى تۇسكەن وتىنىشتەرگە دە توقتالا كەتتى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 15 ءوتىنىش تۇسكەن, ولاردىڭ 9-ى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا, 5-ەۋى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا, 1-ەۋى سوتقا جولداندى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.كراۆچەنكو جسدپ-نىڭ قاراعاندى قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى راحىمبەرديننىڭ پروكۋراتۋراعا تۇسىرگەن ارىزىنىڭ ءمان-جايىنا توقتالدى. پروكۋراتۋرا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, راحىمبەرديننىڭ ۇيالى تەلەفونىنا سمس ارقىلى ونىڭ جانە وسى پارتياعا مۇشە بىرنەشە ادامنىڭ ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا قاتىسۋدان باس تارتۋ جونىندە بەلگىسىز بىرەۋلەر قوقان-لوقى جاساعان. بۇل قازىرگى كەزدە پروكۋراتۋرا تاراپىنان تەكسەرىلىپ جاتىر.
ساعات 22.30-دا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋىنىڭ قورىتىندىلارىنا ارنالعان بريفينگ ءوتكىزدى. ق.تۇرعانقۇلوۆتىڭ اتاپ ءوتكەنىندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا داۋىس بەرۋ اياقتالدى. الدىن الا مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ شالعايداعى قاتىناسۋ قيىن اۋداندارى مەن قازاقستاننىڭ شەت ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىندە قۇرىلعان ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنان داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسى كەيىن كەلىپ تۇسەدى. وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنان تۇسكەن مالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدەگى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋى 89,9 پايىزدى قۇرادى. ءارى قاراي وسك باسشىسى وبلىستارداعى جانە استانا مەن الماتى قالالارىنداعى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ كورسەتكىشتەرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, ءاليسۇلتان قۇلانباي.
3 ءساۋىر, ساعات تاڭعى 7.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنداعى ءباسپاسوز ورتالىعىنا اسىعىپ, الدىن الا داۋىس بەرىپ ۇلگەرۋ نيەتىمەن استانا قالاسى كۇيشى دينا اتىنداعى كوشەدە ورنالاسقان №50 مەكتەپتەگى ءوز سايلاۋ ۋچاسكەمە كەلدىم. جۇمىس بابىمەن اسىققاندىقتان ەلدىڭ الدى مەن بولامىن-اۋ دەگەن ويىمنىڭ قاتەلىگىنە ۋچاسكە تابالدىرىعىن اتتاعاندا كوزىم جەتتى. كوپتەن بىلەتىن استانا قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى, ەڭبەك ارداگەرى, بار ءومىرىن بالا تاربيەسىمەن وتكىزگەن ۇستاز ەركىن داۋەشوۆ اعامىز قارسى جولىقتى. «وي, اعا, ءسىز داۋىس بەرىپ ۇلگەردىڭىز بە؟» دەدىم جوپەلدەمەدە ءسوز تاپپاعانداي. «ەرتەدەن-اق بويعا سىڭگەن ءداستۇر عوي. وسى عۇمىرىمدا قانشاما سايلاۋ وتسە دە ءبىرىنشى بولىپ داۋىس بەرۋگە اسىعامىن. ونىڭ بەر جاعىندا ەل بولاشاعى ايقىندالىپ, پرەزيدەنتىمىز سايلانىپ جاتقاندا قايتىپ ۇيدە تىنىش جاتا الامىن», دەدى ەركىن اعامىز اعىنان جارىلىپ. ابىز اعانىڭ قالتقىسىز ايتقان اق تىلەگى مەنى دە تەبىرەنتىپ جىبەردى. سول تولقۋ ۇستىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ورنالاسقان عيماراتقا كەلدىم.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قونىستانعان كوپقاباتتى عيمارات ءىشى دە قاربالاسقا تولعان. عيماراتتىڭ ۇلكەن زالىن جايلاعان باسپاسوز ورتالىعىنىڭ جۇمىسى دا تاڭ بوزىنان باستالىپ كەتىپتى. ءباسپاسوز ورتالىعى باق وكىلدەرىنە قاجەتتى تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. عالامتور جۇيەسىنە قوسىلعان ونداعان كومپيۋتەرلەر ارقىلى جۇزدەگەن جۋرناليست ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى بارىسى جونىندە حابار تاراتۋدا. ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان سايلاۋدى اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋگە ەلىمىزدەگى باق-تاردىڭ جۇزدەگەن وكىلدەرىنەن باسقا 212 شەتەلدەن كەلگەن جۋرناليستەر دە جۇمىلىپتى.
ساعات تاڭەرتەڭگى 9.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى بولات مەلدەشوۆ باسپاسوز ورتالىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 3 ءساۋىر كۇنى تاڭعى 7.00-دەن باستاپ 9725 سايلاۋ ۋچاسكەسى ءوز جۇمىسىن باستاعان. ونىڭ ىشىندە 35 سايلاۋ ۋچاسكەسى شەت مەملەكەتتەردە اشىلعان. بۇل سايلاۋ ۋچاسكەلەرى بويىنشا قازىر شەتەلدەردە جۇرگەن 14 مىڭنان استام قازاقستاندىق داۋىس بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, داۋىس بەرۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىنعان.
ساعات تاڭەرتەگى 9.30. ءبىز ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆانى ءاڭگىمەگە تارتتىق.
– تاتيانا ۆاسيلەۆنا, ەلىمىزدە داۋىس بەرۋ قۇقى بار قانشا سايلاۋشى تىركەلگەن؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىنىڭ داۋىس بەرۋشىلەر تىزىمىنە 9181673 سايلاۋشى تىركەلگەن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەلىمىزدە وتكەن 2005 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋى مەن بۇگىنگى ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ قانشالىقتى ايىرماشىلىعى بار؟
– بۇل جولعى سايلاۋعا ءبىزدىڭ ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇلكەن جەتىستىكتەرمەن, ساياسي تۇراقتىلىق جانە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇيىعان بەرەكە-بىرلىگى جاعدايىندا كەلىپ وتىر. 2005 جىلعى سايلاۋدا 18 كانديدات ۇسىنىلسا, بۇل جولعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 22 كانديدات ۇسىنىلدى. بيىلعى سايلاۋعا قاتىسىپ وتىرعان شەتەلدىك بايقاۋشىلار قاراسى دا مول. قازىر سايلاۋ بارىسىن ارنايى تىركەلگەن 1059 شەتەلدىك بايقاۋشىلار باقىلاپ وتىر. شەتەلدىك بايقاۋشىلار استانا, الماتى قالالارىندا جانە پاۆلودار وبلىسىندا كوپ شوعىرلانعان. سونىمەن بىرگە بيىلعى سايلاۋدا ءبىز «سايلاۋ» ەلەكتروندىق جۇيەسىن قولدانعانىمىز جوق.
– استانا قالاسىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– استانا قالاسىندا بيىلعى سايلاۋدا 218 سايلاۋ ۋچاسكەسى داۋىس بەرۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتۋدە. ونىڭ ىشىندە 35 شەتەلدە اشىلعان سايلاۋ ۋچاسكەسى استانا قالاسىنىڭ تىزىمىنە كىرەدى. بۇل سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبارى جوعارى تالاپ تۇرعىسىندا جابدىقتالعان.
10.00. ساعات 10.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, داۋىس بەرۋدىڭ العاشقى قورىتىندىلارىن جاريالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, داۋىس بەرۋ ءراسىمى باستالعان ءۇش ساعات ىشىندە ەلىمىز بويىنشا 1666956 ادام داۋىس بەرىپ ۇلگەرىپتى. ءوڭىرلەر بويىنشا باتىس قازاقستان وبلىسى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, العاشقى ساعاتتاردا بارلىق سايلاۋشىلاردىڭ 27,2 پايىزى داۋىس بەرىپتى. ودان كەيىنگى كەزەكتە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 26,5, الماتى وبلىسى – 25,2, قوستاناي وبلىسى – 24,8 بولىپ جالعاسادى. (ەلىمىزدىڭ ءوڭىرلەرى بويىنشا ساعات تاڭەرتەڭگى 10.00-دەن 20.00-گە دەيىنگى داۋىس بەرۋ جونىندەگى تولىق اقپاراتتى گازەتىمىزدە بەرىلىپ وتىرعان كەستەدەن كورۋگە بولادى).
11.00. ساعات 11.00. اقپاراتتار اعىنى تاسقىنداپ جاتقان ءباسپاسوز ورتالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنىڭ بارىسىن باقىلاپ جۇرگەن بايقاۋشىلار لەگى دە تولاستار ەمەس. ءبىز تمد بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ وكىلى الەكساندر برودتىڭ ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ساياسي ناۋقان تۋرالى پىكىرىن سۇرادىق.
– الەكساندر سەمەنوۆيچ, ءسىزدىڭ بايقاۋشىلىق تاجىريبەڭىز قانشا, بۇل جولى باقىلاۋ ءتاسىلىن قالاي جۇرگىزىپ جاتىرسىزدار؟
– مەنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بايقاۋشىلارى قۇرامىنداعى ميسسيادا ءبىرىنشى رەت بولۋىم. تاڭەرتەڭنەن بەرى استانا قالاسىنىڭ بىرقاتار سايلاۋ ۋچاسكەسىندە جانە قالاعا جاقىن قونىستانعان جىبەك جولى اۋىلىنداعى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىم. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, قازاقستان ەلىنىڭ سايلاۋشىلارى ءبۇگىن ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتۋدا. اقيقاتىن ايتسام, مەن بۇدان بۇرىن دا رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا وتكەن تالاي سايلاۋ ناۋقاندارىنا قاتىسىپ ءجۇرمىن. بىراق, بۇگىنگىدەي بەلسەندىلىكتى بايقاي الماعاندىعىمدى اشىق ايتقىم كەلەدى. ءبىز جىبەك جولى اۋىلىندا بولعانىمىزدا, سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ناعىز مەرەكە رەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. اۋىلداعى ورتا مەكتەپتىڭ ءۇلكەن عيماراتىندا مەرەكەلىك احۋال, ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءجارمەڭكە, تولاسسىز توگىلگەن ءان اۋەزى ءبىزدى ەرەكشە ءبىر كوڭىلگە بولەدى.
سايلاۋ ۋچاسكەسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءبىز جىلجىمالى داۋىس بەرۋ جاشىگىن الىپ, 89 جاستاعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىنىڭ ۇيىندە بولدىق. ارداگەردىڭ ءۇيىندە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سالتانات قۇرعان بۇگىنگى مەرەكە احۋالى ايرىقشا ءبىلىنىپ تۇردى.
– حالىقارالىق بايقاۋشى رەتىندە رەسپۋبليكامىزداعى جاس سايلاۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ساياسي شاراعا قاتىسۋى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز استانا قالاسىندا ورنالاسقان ەكى ۋنيۆەرسيتەتتەگى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق. اقيقاتىن ايتسام, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاستارى وتە جوعارى قوعامدىق جانە ساياسي بەلسەندىلىك تانىتۋدا. مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە بولعان كەزدە جاستاردىڭ وتە جوعارى بەلسەندىلىگىنە كۋا بولدىم. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا قالىپتاسقان ەركىن مادەني مۋزىكالىق شارالار ادامداردى ەرىكسىز باۋراپ, بۇگىنگى مەرەكەلىك رۋحقا رياسىز باۋراعانداي احۋال قالىپتاسقان. تاعى ءبىر بايقاعانىم, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا جاس سايلاۋشىلارعا دەگەن ءىلتيپات پەن ەرەكشە كوڭىل ەشكىمدى دە قاعىس قالدىرا المايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا العاش رەت داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنالعان ءمادەني شارالار ۇيىمداستىرىلعان. ءبىرىنشى رەت داۋىس بەرۋشىلەرگە ارنايى سىيلىقتار تاپسىرىلىپ, وسى كۇندى جاس بۋىننىڭ ەسىندە قالدىرۋ ماقساتىندا ەرەكشە جاعدايلار جاسالعان.
12.00. ساعات 12.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى ءلاززات ءسۇلەيمەننىڭ ايتۋى بويىنشا, تال تۇسكە دەيىن قازاقستانداعى 9181673 سايلاۋشىنىڭ 3699978-ءى داۋىس بەرىپ ۇلگەرىپتى. بۇل رەسپۋبليكامىزدا تىركەلگەن بارلىق سايلاۋشىنىڭ 40,3 پايىزىن قۇرايدى. اقيقاتىن ايتساق, مۇنداي بەلسەندىلىك كەشەگى كورسەتكىشتىڭ ءبارىن قولدان جاسايتىن كەڭەستىك كەزەڭدە دە بولىپ كورمەگەن. بەس ساعاتتىڭ ىشىندە بۇكىل سايلاۋشىنىڭ 40 پايىزدان استامىنىڭ داۋىس بەرۋى, بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىگىن, بولاشاققا دەگەن زور سەنىمىن, «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان» دەگەندەي بىرلىگىن كورسەتسە كەرەك! وڭىرلەر بويىنشا ايتاتىن بولساق, بۇل جولى الماتى وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعى ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى. تال تۇسكە دەيىن الماتى وبلىسىنىڭ 60 پايىزدان استام حالقى ەل بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەردى. كەلەسى كەزەكتە 55,4 پايىز كورسەتكىشپەن قوستاناي وبلىسى, 50,8 پايىز كورسەتكىشپەن اقمولا وبلىسى مارەدەن كورىندى.
13.30. ساعات 13.30. كوزىقاراقتى وقىرمان بيىلعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا ەلىمىزدە العاش رەت تاۋەلسىز بايقاۋشىلار ينستيتۋتى قۇرىلعانىنان حاباردار بولار. ءبىز قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ جاتقان رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسى تەڭ توراعالارىنىڭ ورىنباسارى دوسمۇحامەد نۇر-احمەت مىرزانى اڭگىمەگە تارتتىق.
– دوسمۇحامەد مىرزا, بيىلعى سايلاۋ ناۋقانى قارساڭىندا ساياسات ساحناسىنا شىققان ءتاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قالىپتاسقان تاجىريبە بويىنشا كەز كەلگەن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بايقاۋشىلارسىز وتپەيتىنى بەلگىلى. وسىدان بۇرىن وتكەن, ياعني 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قۋانىش سۇلتانوۆ باسقارعان تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميتەتى جۇمىس ىستەگەنىن بىلەسىزدەر. بيىل ءبىز ءوتىپ جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلىپ, رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز بايقاۋشىلار كوميسسياسىن قۇردىق. ول العاش رەت رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىم رەتىندە تىركەۋدەن ءوتتى. ەلىمىزگە بەلگىلى تورەگەلدى شارمانوۆ جانە نۇرلان ەرىمبەتوۆ سياقتى ازاماتتار بۇل قوعامنىڭ تەڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
– تاۋەلسىز بايقاۋشىلىق مىندەتتەرىڭىزدى قالاي اتقارىپ جاتىرسىزدار, سايلاۋ بارىسىندا ورەسكەل قاتەلىكتەردىڭ الدىن الدىڭىزدار ما؟
– ءبىز قازىر ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسىندا جانە 2 ءىرى قالاسىندا ورنالاسقان 5300 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە ءوز بايقاۋشىلارىمىزدى تىركەدىك. كوميسسيا اسىعىس قۇرىلىپ, ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلى بولۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدەگى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەسىن بايقاۋشىلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگىمىز جەتپەدى. ال سايلاۋ بارىسىندا ورىن العان ولقىلىقتارعا كەلەتىن بولساق, زاڭنان تىس اسا ءبىر ورەسكەل وقيعالار ازىرگە ورىن العان جوق. بايقاۋشىلار رەتىندە ءبىزدىڭ ءارىپتەستەرىمىز بىرقاتار ۇساق-تۇيەك كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشتى. ءماسەلەن, استانا قالاسىنداعى №68, 158 سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە داۋىس بەرۋشىلەردىڭ مەكەن-جايلارى دۇرىس كورسەتىلمەگەن. №173 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە 2 ادام ءبىر مەزگىلدە داۋىس بەرۋ كابيناسىنا كىرىپ كەتكەن. مىنە, وسىنداي ولقىلىقتاردى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن-الۋ شارالارىن جۇرگىزدىك.
ساعات 14.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس باسپاسوز ورتالىعىنا جينالعان باق وكىلدەرى الدىندا حابارلاما جاسادى. شاڭقاي تۇسكە دەيىن ەلىمىزدە ورنالاسقان بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە 6094566 داۋىس بەرۋشى كەلىپ, وزدەرىنىڭ ساياسي جانە ازاماتتىق قۇقىن پاش ەتكەن. بۇل قازاقستانداعى بارلىق سايلاۋشىلاردىڭ 60,4 پايىزىن قۇرايدى.
15.00. ساعات 15.00. ءباسپاسوز ورتالىعىنا باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى اندرەي كراۆچەنكو كەلىپ, جۋرناليستەر الدىندا ءوتىپ جاتقان سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى تۋرالى ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە قۇقىقتىق ءتارتىپ ساقتالعان. سايلاۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى بارلىق شارالار ويلاستىرىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن باس پروكۋراتۋراعا 1004 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ 907-ءسى ءوتىنىش بولسا, 90-ى شاعىم, ال 7 حات ۇسىنىس رەتىندە تۇسكەن. بۇل حات-شاعىمدارعا بايلانىستى باس پروكۋراتۋرا تولىق نەگىزدەگى جاۋاپتار جونەلتكەن.
16.00. ساعات 16.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆا ءباسپاسوز ورتالىعىنا جينالعان باق وكىلدەرى الدىندا ەلىمىزدەگى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا داۋىس بەرۋ بارىسى تۋرالى حابارلاما جاسادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بەسىنگە دەيىن ەلىمىزدەگى سايلاۋ قارساڭىندا تىركەلگەن بارلىق داۋىس بەرۋشىنىڭ 76,9 پايىزى وزدەرىنىڭ ازاماتتىق قۇقىن پايدالانىپ, ءوز قالاۋىن ءبىلدىرىپ ۇلگەرگەن. ياعني, ساعات 16.00-گە دەيىن 7056748 قازاقستاندىق سايلاۋشى ءوزىنىڭ تاڭداۋىن جاساعان. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ, سونىمەن بىرگە تاجىريبەلى بايقاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قازاقستاندىقتار بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بەلسەندىلىك تانىتىپ كورمەگەن ەكەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 3 ءساۋىر كۇنى ءوتىپ جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى بارىسىندا ەلىمىزدىڭ جاستارى ەرەن بەلسەندىلىك تانىتقان. بۇل ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن جاڭا تولقىننىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەسە كەرەك.
17.00-ساعات 17.00-دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى قايرات سارجانوۆ شەت مەملەكەتتەردە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ داۋىس بەرۋ جايىنان حاباردار ەتتى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا شەت ەلدەردەگى قازاقستان ازاماتتارى دا بەلسەندى داۋىس بەرىپ جاتىر. داۋىس بەرۋ ەلىمىزدىڭ شەت ەلدەردەگى 35 ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكىلدىكتەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. سايلاۋشىلاردىڭ ءوزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن پايدالانا وتىرىپ, داۋىس بەرۋلەرىنە بارلىق جاعداي جاسالعان.
ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ جانىنان اشىلعان ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 7.00-دەن كەشكى ساعات 20.00-گە دەيىن اشىق. شەت ەلدەرگە ىسساپارمەن, قىزمەت بابىمەن, سونداي-اق تۋريستىك جولدامامەن كەلگەن قازاقستاندىقتار ءوزدەرىنىڭ ءتول قۇجاتتارىن كورسەتۋ ارقىلى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنداعى تىزىمگە ەنگىزىلدى. ال ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى ورنالاسقان ورىن جايلاردا كانديداتتار تۋرالى قاجەتتى اقپاراتتار ورنالاستىرىلدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سايلاۋ بيۋلەتتەندەرىن ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا جەتكىزۋدىڭ, داۋىستاردى ساناۋ مەن ونىڭ قورىتىندىسى تۋرالى تولتىرىلعان حاتتامالاردى, باسقا دا قۇجاتتاردى استاناعا جىبەرۋدىڭ ءتارتىبىن جاسادى.
– سايلاۋ بيۋللەتەندەرى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا سايلاۋ بولاتىن كۇننەن ءبىر كۇن بۇرىن جەتكىزىلدى, – دەدى قايرات سارجانوۆ. – بيۋللەتەندەر سالىنعان قاپشىقتار مورلەنىپ, سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرىلدى.
دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, شەت ەلدەردە داۋىس بەرەتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سانى 12 مىڭنان اسادى. ولاردىڭ ىشىندە قحر-داعى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا 2600, رەسەيدە – 2500, تۇركيادا – 1200 قازاقستاندىق سايلاۋشى تىزىمگە ەنگىزىلگەن. استانا ۋاقىتىمەن ساعات 16.00-دەگى جاعداي بويىنشا 5527 ادام داۋىس بەرگەن. بۇل تىزىمدەگى سايلاۋشىلاردىڭ 44,2 پايىزىن قۇرايدى. ال استانا ۋاقىتىمەن ساعات 17.00-دە قازاقستاننىڭ جاپونيا مەن كورەياداعى ەلشىلىكتەرىندە داۋىس بەرۋ اياقتالادى. ەندى ءبىر ساعاتتان سوڭ قازاقستاننىڭ قحر مەن مالايزياداعى ەلشىلىكتەرىندە دە داۋىس بەرۋ مارەسىنە جەتەدى.
ساعات 18.30-دا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءمۇشەسى ۇسەن جەتەنوۆ باق وكىلدەرىنە بريفينگ وتكىزىپ, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا سايلۋشىلاردىڭ ساعات 18.00-گە دەيىنگى داۋىس بەرۋ جونىندەگى مالىمەتتەرىمەن تانىستىردى. ونىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا, ساعات 18.00-گە دەيىن 7709159 سايلاۋشى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاساعان. بۇل سايلاۋشىلار تىزىمىندەگى ادامداردىڭ 84,0 پايىزىن قۇرايدى. ساياسي ناۋقاندا, اسىرەسە, الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى سايلاۋشىلار ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقانى بايقالادى. ال استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ سايلاۋشىلارى بەلسەندىلىك تانىتا الماي كەلەدى. بۇل قالالاردىڭ داۋىس بەرۋ كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە 54,9 جانە 55,4 پايىز عانا.
19.00. ساعات 19.00. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى باقىت مەلدەشوۆ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى اشىق قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ حاباردار ەتكەنىندەي, وسك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋىنا جالپى سانى 1059 حالىقارالىق بايقاۋشىنى تىركەگەن. ونىڭ ىشىندە 42 مەملەكەتتەن 357 بايقاۋشى ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنان, 426-سى تمد ميسسياسىنان ءتورت حالىقارالىق ۇيىمنان 100 بايقاۋشى, شىۇ ميسسياسىنان 13 جانە 25 مەملەكەتتەن 163 بايقاۋشى بار.
بۇلاردان باسقا قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى 212 شەت ەلدىك باق-تاردىڭ وكىلىن بايقاۋشى رەتىندە تىركەدى. وسىلاردى قوسا العاندا, تىركەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار مەن شەت ەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ سانى 1271-ءدى قۇراپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق ساياسي پارتيالاردىڭ 1909 وكىلى اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىندا كەڭەسۋشى داۋىس قۇقىعىنا يە رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. بارلىق سايلاۋ كوميسسيالارىندا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى داۋىس بەرۋ ۇدەرىستەرىن باقىلاۋدا. ولاردىڭ جالپى سانى – 31 511 ادام.
– وسىعان قاراعاندا, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا اشىقتىق, جاريالىلىق قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ايتۋىمىزعا بولادى, – دەدى باقىت مەلدەشوۆ. – داۋىس بەرۋ بەلسەندى جانە قالىپتى جاعدايدا ءوتىپ جاتىر.
ساعات 20.00-دە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا داۋىس بەرۋدىڭ اياقتالعانى جانە داۋىستاردى ساناۋدىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلاما جاسادى. ءتوراعا ورىنباسارىنىڭ ءمالىم ەتۋىنشە, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كوپشىلىك وڭىرلەرىندە داۋىس بەرۋ اياقتالىپ, ونداعى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى سايلاۋشىلار داۋىستارىن ساناۋعا كىرىستى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 43-بابى 3-تارماعىنا سايكەس داۋىستاردى ساناۋ ءار كانديدات بويىنشا جەكە-جەكە جۇرگىزىلەدى.
– ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا داۋىستاردى ساناۋ ۋاقىتى داۋىس ساناۋ باستالعاننان كەيىن 12 ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس, – دەدى ۆ.فووس وسى تۋرالى. – باتىستاعى وڭىرلەر – اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ۋاقىت ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى داۋىس بەرۋ استانا ۋاقىتى بويىنشا ساعات 21.00-گە دەيىن جالعاسادى. سونداي-اق شەت ەلدەردە ۇيىمداستىرىلعان كوپشىلىك ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا دا داۋىس بەرۋ ءالى اياقتالعان جوق.
21.00-ساعات 21.00-دە باس پروكۋراتۋرانىڭ دەپارتامەنت باستىعى اندرەي كراۆچەنكو بريفينگ ءوتكىزىپ, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا ازاماتتاردان تۇسكەن ارىز-شاعىمدار جونىندە مالىمەتتەر كەلتىردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا ازاماتتاردان 1017 ارىز تۇسكەن. ونىڭ 909-ى ارىز, 101-ءى شاعىم جانە 7-ەۋى ۇسىنىس. بۇل تۇسكەن ارىز-شاعىمداردىڭ سانى تومەن ەكەندىگىن كورسەتەدى. 909 ارىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 425-ءى داۋىس بەرۋدەن باس تارتقاندىققا, 225-ءى سايلاۋشىلار تىزىمىنەن تىس قالعاندىعىنا بايلانىستى. بۇل دەرەكتەر وزگەرىپ قالۋى مۇمكىن.
دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تۇسكەن شاعىمداردىڭ ىشىندە سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ شەشىمدەرىنە قاتىستى شاعىمدار دا بار. پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان 84 ۇسىنىم قارالدى. ونىڭ 29-ى ءتيىستى ورگانداردىڭ قاراۋىنا جولداندى, 13-ءى قاناعاتتاندىرىلدى. 32 وتىنىشكە قاتىستى ءتۇسىندىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى كەزدە بىرقاتار وتىنىشتەر قاراستىرىلۋ ۇستىندە. ال سوتتارعا داۋىس بەرۋ كۇنىن قوسقاندا, سايلاۋ كەزەڭىندە 23 ارىز تۇسكەن. سوتتار سول ارىزداردىڭ 8-ءىن قاراۋدان باس تارتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان, 5 ارىز ۋاقىتى ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى شاعىمدانۋشىعا قايتارىلدى. سوتتا قارالىپ جاتقان ارىزدار دا بار. ولاردى استانا جانە ورال قالالارىنىڭ سوتتارى قاراپ جاتىر.
باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى, سونداي-اق داۋىس بەرۋ كۇنى تۇسكەن وتىنىشتەرگە دە توقتالا كەتتى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 15 ءوتىنىش تۇسكەن, ولاردىڭ 9-ى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا, 5-ەۋى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا, 1-ەۋى سوتقا جولداندى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ا.كراۆچەنكو جسدپ-نىڭ قاراعاندى قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى راحىمبەرديننىڭ پروكۋراتۋراعا تۇسىرگەن ارىزىنىڭ ءمان-جايىنا توقتالدى. پروكۋراتۋرا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, راحىمبەرديننىڭ ۇيالى تەلەفونىنا سمس ارقىلى ونىڭ جانە وسى پارتياعا مۇشە بىرنەشە ادامنىڭ ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا قاتىسۋدان باس تارتۋ جونىندە بەلگىسىز بىرەۋلەر قوقان-لوقى جاساعان. بۇل قازىرگى كەزدە پروكۋراتۋرا تاراپىنان تەكسەرىلىپ جاتىر.
ساعات 22.30-دا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋىنىڭ قورىتىندىلارىنا ارنالعان بريفينگ ءوتكىزدى. ق.تۇرعانقۇلوۆتىڭ اتاپ ءوتكەنىندەي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا داۋىس بەرۋ اياقتالدى. الدىن الا مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ شالعايداعى قاتىناسۋ قيىن اۋداندارى مەن قازاقستاننىڭ شەت ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىندە قۇرىلعان ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنان داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسى كەيىن كەلىپ تۇسەدى. وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنان تۇسكەن مالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدەگى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋى 89,9 پايىزدى قۇرادى. ءارى قاراي وسك باسشىسى وبلىستارداعى جانە استانا مەن الماتى قالالارىنداعى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ كورسەتكىشتەرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, ءاليسۇلتان قۇلانباي.
