شاقالاق نەگە شەتىنەيدى؟

كىمدە-كىم كەنەتتەن سىرقاتتانىپ, ءتۇرلى جاعدايلارمەن ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىن­دا قالسا, ءبىرىنشى كەزەكتە ءدارى­گەرلىك كومەك­كە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. ناۋ­قاس­قا ال­عاش­قى مەديتسينالىق كومەك كور­سەتۋ­گە ءدارى­گەر مىندەتتى. ويتكەنى, ءدارى­گەر­لەر قا­بىل­­داي­تىن گيپپوكرات انتى ۇعى­مى الەم­دىك قاۋىمداستىقتا ابدەن قالىپتاسقان. الماتى وبلىسىندا بارلىق دەڭگەي­دەگى دارىگەرلىك قىزمەت ءتيىستى دارە­جەسىن­دە دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. وتكەن جىلى قارا­ساي اۋداندىق ورتالىق اۋرۋ­حانا­سىن­دا ءۇش نارەستەنىڭ شەتىنەگەن وقيعاسى ءتىر­كەلىپ, قوعامداعى انا مەن بالا ءومىرى تۋرا­لى وزەكتى ماسەلەلەر ەلدى ەلەڭ ەتكىز­دى. ال وبلىستىق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ باسقار­ماسىن­ان الىنعان ءمالى­م­ەتكە سۇيەنسەك, بالا ءولىمى كور­سەت­كىشى 2015 جىلى 10,9 پايىز بولسا, جوعارىداعى وقيعالار ورىن العان 2016 جىلى 9,9 پايىزعا تومەندەگەن. دەسە دە, قاراساي اۋداندىق ورتا­لىق اۋرۋحاناسىندا 2016 جىلى ءۇش نارەستە شەتىنەپ, دارىگەرلەرگە دەگەن سەنىمسىزدىكتى كۇشەيتە تۇسكەنى بەلگىلى. اتالعان اۋرۋ­حانادا بىل­تىر دۇنيەگە كەلگەن ۇشەم­نىڭ ەكەۋى امان-ەسەن وسۋدە. ال ۇشەم­نىڭ ءبىرى سالماعى 1590 گرامم, بويى 40 سان­تي­مەتر بولىپ تۋعانىمەن شەتى­نەپ كەت­كەن ەدى. مەديتسينالىق تىلمەن ايت­قان­دا, ءالى جەتىلمەگەن شالا شاقالاق بولدى. ءدال وسى اۋرۋحانادا شەتىنەگەن ەكىنشى قىزدىڭ سالماعى 1470 گرامم, بويى 38 سانتيمەتر, ال ءۇشىنشى ۇل بالا­نىڭ سالماعى 3700 گرامم, بويى 54 سان­تيمەتر بولدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, شەتىنەگەن بالالاردىڭ الدىڭعى ەكەۋى شالا بولىپ دۇنيەگە كەلسە, ءۇشىنشىسىنىڭ سالماعى تالاپقا ساي بولعانىمەن وكپەسى قابىنىپ, وزدىگىنەن دەم الا المايتىن ءتۋابىتتى اۋرۋعا دۋشار بولعان. نەگىزى, شاقالاقتىڭ شەتىنەۋى تۋرا­لى دارىگەرلىك انىقتامانى زاڭنا­ماعا سايكەستەندىرە جازىپ وتىرا بەرەتىن ۋاقىت وتكەن. زاڭ تالا­بى بۇلتارت­پاي­دى. سوندىقتان مەديتسينا­لىق كومەك كورسەتۋدى دۇرىس اتقارماعانى ءۇشىن قارا­ساي اۋداندىق ورتالىق اۋرۋ­حانا­سىنىڭ باس دارىگەرى ساۋلە ساۋرا­ن­باەۆاعا سوگىس بەرىلىپ, ءۇش نارەس­تەنىڭ شەتى­­نەۋىنە جول بەرگەن باس ءدارى­گەر­دىڭ ورىن­­باسارى ءلاززات قورعانباەۆا قىز­مەتى­نەن بوساتىلدى. بىرقاتار جاۋاپ­تى قىز­مەت­كەرلەرگە سوگىس جاريالاندى. ال كوكسۋ اۋداندىق ورتالىق اۋرۋ­حاناسىندا ءبىر جارىم جاسقا كەلگەن بالانىڭ قالاي شەتىنەگەندىگى جونىندە قازىر تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. تەكسەرۋ اياقتالعانعا دەيىن دارىگەر ۆلاديمير كيم اتقارىپ وتىرعان قىز­مەتىنەن شەتتەتىلدى. جالپى, مەديتسينا سالاسى قىزمەت­كەرلەرىنە ايتىلاتىن سىن دا, تاعىلاتىن ءمىن دە كوپ. بىراق بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. جۇرەك قالاۋىمەن دارىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداپ, بەرىلە جۇمىس ىستەپ, ءومىر بويى جۇرەگىنە دە, اق حالاتىنا دا كىر تۇسىرمەي, ءتول مىندەتىن ادال اتقارعان ابزال جاندار بارشىلىق. بىراق اق حالاتتىلار اراسىندا ءتۇرلى جولدارمەن «باس دارىگەرلىك» لاۋازىمعا جەتىپ, باس پايداسى ءۇشىن ورەسىزدىك تانىتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ كوكىرەگىنە قاياۋ مۇڭ ءتۇسىرىپ جۇرگەندەرى دە جوق ەمەس. كەيبىر باس دارىگەرلەر كاسىبي مامان رەتىندە دۇرىس شەشىم قابىلداي الما­عانى­مەن قاتار, وزگەلەرگە توسقاۋىل بولات­ىنى بۇگىنگى قوعامنىڭ ءبىر اۋرۋى بولىپ تۇر. امال نەشىك؟! – زاڭ بۇزۋشىلىق تۋرالى ءبىر عانا فاكتىنى ايتايىن. مەديتسينالىق مەكە­مە­لەردىڭ 90 پايىزىندا ءالى كۇنگە ادام­داردى ەلەكتروندى تارتىپپەن كەزەك­كە قويىپ, قابىلداۋ رەتتەلمەگەن, – دەي­دى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگى الماتى وبلىستىق دەپار­تامەنتىنىڭ باسشىسى سەرىكباي نۇرعيساەۆ. تۇتاستاي العاندا, مامان تاپ­شىلى­عىنىڭ سالدارىنان ساپاسىز قىزمەت كورسەتىلەتىنىن دە ەسكەرگەن ءجون. مىسال­عا, 10 مىڭ ادامعا شاق­قان­دا پانفيلوۆ اۋدانىندا – 14,7, الاكول­دە – 15,2, كەر­­بۇلاقتا – 15,8, قاراتالدا 16,2 پا­يىز دارىگەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تىركە­لىپ وتىر. جالپى, دارىگەرلەردىڭ ءوز كاسى­بىنە ادالدىعىنا بايلانىستى ماسە­لە­لەردى وبلىستىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ باس­قار­ماسىنىڭ وتكەن جىلى اتقار­عان جۇمىستارىن قورىتىندىلاعان جيىندا ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار اشىق ايتىپ, سوعان وراي تولتىرىلاتىن حاتتاما بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە جىبەرىلىپ, باقىلاۋعا الىناتىندىعىن پاش ەتتى. وسى جيىندا تالدىقورعان قالاسى مەن سار­قان اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسى باس دارىگەرلەرىنىڭ زەينەتكەرلىككە شى­عا­رىلعانى, تەكەلى قالاسى مەن تال­دى­قورعان قالاسىنداعى ايماق­تىق جۇق­پالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسى­نىڭ باس ءدارى­گەرلەرى وسى سالادا قىزمەتتىك اۋىسىم­مەن باس دارىگەرلىك لاۋازىمدى اتقارا­تىن­دىعى, ال ۇيعىر اۋداندىق ورتالىق اۋرۋ­حاناسىنىڭ باس دارىگەرى قىزمەتىنەن بوسا­تىلعاندىعى بەلگىلى بولدى. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى