ەرتەڭىن ويلاعان ەل ەكونوميكانى دامىتادى

ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى بارلىق سالاعا جان بىتىرەدى. الەم جاڭا مىڭجىلدىققا ەندى, سونىمەن بىرگە قو­عامدىق قاتى­ناس­تارعا, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا سا­لا­­سىن­دا جاڭا زاڭنامالىق كوزقاراستار قاجەت بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قانداي ەكونومي­كا­­لى­ق جەتىستىكتەرمەن جەتكەلى تۇرمىز؟ وسى ساۋالدار ءتو­ڭى­رە­گىندە ءماجىلىستىڭ ەكونومي­كا­لىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ ءوز ويلارىمەن بولىسەدى. – سەيىتسۇلتان سۇلەيمەن­ ۇلى, ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن كو­ميتەت ەلدىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىستى زاڭ­دار­دىڭ سا­پا­لى ءارى دەر كەزىندە قابىل­دا­نۋىنا اتسالىسادى. اڭگى­مە­نى دە وسى ماسەلەدەن باستاساق... – قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ ءبىزدىڭ كوميتەت ءوز جۇمىسىن قاجەتتى ەكونو­مي­كالىق جاڭارۋ­لاردى جانە ءوڭىر­لەر­دىڭ ءبىر­قا­لىپتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى قۇقىقتىق بازا قۇرۋعا قول جەتكىزىلەتىندەي ەتىپ جولعا قويدى. وتكەن كە­زەڭ­دە 200-دەن اسا زاڭ قابىل­دانعاندا باس كوميتەت ءرولىن اتقارۋى وسىنىڭ ناقتى دالەلى. ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى با­عىت­تارى بويىنشا قو­عام­دىق قاتىناستاردى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن كولىك, باي­لا­نىس, مەملەكەتتىك م ۇلىك, جەكە كاسىپ­كەرلىك, اكتسيونەرلىك قوعامدار, باسە­كە­لەستىك, ءساي­كەستىكتى باعالاۋ سالاسىن­داعى اككرەديتتەۋ, ينۆەستيتسيا تۋ­را­لى جانە باسقا دا زاڭ جوبالارى كوميتەتتە جان-جاقتى تالقى­لان­دى, كەيىن پالاتا وتى­رى­سىندا ماقۇلداندى. قىسقاشا ايتقاندا, جاڭا اكتىلەردە جەكە كاسىپكەرلىك ەركىندىگى, ونى قورعاۋ جانە قول­داۋ, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ بار­لىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كاسىپ­كەر­لىك قىز­مەتتى جۇزەگە اسىرۋ تەڭدىگىن, جەكە مەنشىككە قول سۇقپاۋ جانە قورعاۋ كەپىلدىگىن, ەلىمىزدە شاعىن كاسىپ­كەر­لىكتىڭ باسىم دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شارالار كوزدەلگەن. – ماسەلەن, «جەكە كاسىپ­كەر­لىك تۋ­رالى» زاڭعا قانداي تۇزەتۋلەر جا­سالدى؟ – بۇل زاڭعا جەكە كاسىپ­كەرلىك سۋ­بەكتىسىنىڭ قانداي تاۋەكەل توبىنا جاتاتىندى­عى­نا بايلانىستى جوسپار­لى تەك­سەرۋلەر جۇرگىزۋ كەزەڭدىگى بەلگىلەنگەن نورمالار ەنگىزىلدى. زاڭعا ءساي­كەس تاۋەكەلدىڭ شا­مالى دەڭگەيىندە جوس­پارلى تەك­سەرۋلەر جۇرگىزۋ كەزەڭ­دى­لىگى بەس جىلدا ءبىر رەتتەن ءجيى بول­ماي­تىن بولىپ بەلگىلەنۋگە ءتيىس. ۆەتەريناريا, وسىمدىكتەر كارانتينى جانە وسىمدىكتى قور­عاۋ, تۇقىم شارۋاشىلى­عى, اس­تىق جانە ماقتا رىنوگى سالا­سىندا ءۇش جىلدا ءبىر رەتتەن ءجيى بول­ماۋعا ءتيىس. ساني­تارلىق-ەپيدەميو­لوگيالىق باقىلاۋ سا­لا­سىندا جىلىنا ءبىر رەتتەن ءجيى بولماۋى كەرەك. بۇل رەتتە زاڭدا ولاردىڭ بەلگىلەنبەگەن تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋى­نە تىيىم سالىنعان. وسى جانە باسقا دا شارالار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرىنە تەكسەرۋلەر ءجۇر­گىزۋىن وڭاي­لاتۋعا جانە ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. – ەل داۋلەتىنىڭ ارتۋىندا ين­ۆەستيتسيانىڭ ءرولى اي­رىق­شا. وسى ورايدا وتاندىق ەكو­نو­ميكاعا شەتەلدىك قارجى­نىڭ كەلۋىنە قابىلدانعان زاڭ­دار قالاي اسەر ەتۋدە؟ – تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا نەگىزگى كاپي­تالعا قۇيىلعان ينۆەستي­تسيا­نىڭ جالپى كولەمى 2004 جىلى 1 ترلن. 703 ملرد. 684 ملن. تەڭگە بولسا, 2009 جىلى 4 ترلن. 585 ملرد. 298 ملن. تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 2004 جىلى 301 ملرد. 339 ملن. تەڭگە كولە­مىن­دە بولسا, 2009 جىلى 1 ترلن. 697 ملرد. 493 ملن. تەڭ­گەنى قۇرادى. بۇل رەتتە ينۆەس­تيتسيانىڭ ناقتى كولەمى, ياعني, باعا فاكتورلارىنىڭ اسەرى ەسكەرىلمەگەنىن ايتقانىمىز ءجون. 2009 جىلى 2004 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا, 2 ەسە دەرلىك ءوس­كەن, ال وسى جىلدارى ينۆەستيتسيا ءوسۋىنىڭ جىل سايىنعى قار­قىنى 114,8 پايىزدى قۇراعان. – سوڭعى جىلدارى يننو­ۆا­تسيا­لىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا باسا ءمان بەرىلۋدە. وسى باعىتتا قانداي زاڭ­دىق نەگىزدەر قالىپ­تاس­تى؟ – ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ, كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ جانە وتاندىق تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەردى قول­داۋ, سونداي-اق ەكونوميكانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارىن كۇ­شەي­تۋ ءۇشىن كوميتەتتە بىرقاتار زاڭ­دار قا­رالدى جانە كەيىن ولاردى پارلامەنت قابىلدادى. سونىڭ ىشىندە وتاندىق ين­نو­ۆاتسيالاردى ازىرلەۋ, ەنگىزۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى الۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك قول­داۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ تەتىگىن ناق­تىلايتىن زاڭدىق نەگىز بار. سون­داي-اق ىشكى سۇرانىستى ىنتا­لان­دىرۋ ءۇشىن وتاندىق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردى قورعاۋ جونىندە شارالار قا­بىل­دانعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. ەلىمىزدە بير­جا­لىق ساۋدانى دامىتۋعا, سترا­تە­گيا­لىق تاۋارلارمەن ساۋدانى رەت­تەۋگە, ۇساق تاۋار ءون­دىرۋشى­لەردى بيرجالىق ساۋدا ۇدەرىسىنە تارتۋ ەسەبىنەن باسەكەلەستىكتى دامى­تۋعا جانە قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان تاۋار بيرجالارى تۋرالى زاڭ­دار جەتىلدىرىلدى. – عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلا­نىس­تىرۋ باعىتىنداعى قانداي قادامدى ايتار ەدىڭىز؟ – ەلىمىزدە تەحنوپاركتەردىڭ ەكى دەڭگەيلى جۇيەسى – ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر جانە وڭىرلىك تەحنولو­گيا­لىق پاركتەر قالىپتاسۋدا. كەلەشەكتە قازاقستانداعى تەحنوپاركتەر عىلىمنىڭ ءوندىرىس­پەن بايلا­نى­سىن نىعايتۋ مىندەتتەرىن شەشۋدى, قازىرگى زامانعى تەح­نولوگيالار, جوعارى تەحنو­لو­گيالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرىسىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. وسى ورايدا بيىلعى جولداۋدا «ءبىزدىڭ ەكو­نوميكامىزدىڭ باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگى قۋات شىعىن­دارىن ازايتۋدى قامتاما­سىز ەتەتىن ءتيىمدى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلۋى كەرەك», دەلىنگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. – تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جانە ۇلەس­كەرلەر قۇقىعىن قورعاۋدى كوز­دەيتىن زاڭ جوبالارى ءسىزدىڭ كوميتەت ارقىلى ءوتتى ەمەس پە؟ – ءيا, باس كوميتەت رەتىندە زاڭ جو­بالارىمەن اۋقىمدى جۇمىس­تار ءجۇر­گىزىل­دى, جۇمىس توبى قۇ­رىل­دى. قازاق­ستاندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قار­قىن العانى وتە جاقسى. الايدا, ول ازا­مات­تار­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋ قاجەت­تىگىن تۋدىردى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كوميتەتتە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنال­دىق سالا, تۇرعىن ءۇي قۇ­رىلىسىنا ۇلەس­­تىك قاتىسۋ ءما­سە­لەلەرى بويىنشا زاڭ­دار قابىل­داندى. جاڭا زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەس ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا تۇرعىن ءۇي ينس­پەك­تسيالارى قۇرىلۋى ءتيىس. ولار تۇرعىن ءۇي قورىن ساقتاۋ جانە تيىسىنشە پايدالانۋ جونىندە كوندومينيمۋم نىسانىن باسقارۋ ور­گان­دارىنىڭ قىز­مەتى­نە با­قى­لاۋدى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. 2007 جىلعى 1 قاڭتاردان قول­دا­نىسقا ەنگىزىلگەن, ۇلەسكەردىڭ قۇ­قىعى بارىنشا قورعالعان «تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ ازاماتتار اراسىندا وڭ سەرپىن تۋعىزدى. بۇعان, بىرىنشىدەن, ۇلەس­تىك قاتىسۋ شارتىندا بولۋعا ءتيىس مىندەتتى تالاپتاردىڭ ءدال ايقىندالۋى ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. ەكىنشىدەن, جا­سالعان شارتتاردى ەسەپكە الۋ ارقىلى مەملەكەتكە بۇل جاعداي بىرنەشە رەت قايتارا ساتۋدى, ليتسەنزيالارى, جەر ۋچاسكەلەرى, قۇرىلىسقا رۇقسات­تارى جوق قۇرىلىس ۇيىمدارىمەن شارت­تار جاساسۋ  مۇمكىندىگىن بولعىز­باۋعا ىقپال ەتەدى. – وڭىرلەردى دامىتۋ سالا­سىن­دا قانداي زاڭدار قابىلداندى؟ – ەكونوميكا دامۋىنىڭ جاڭا تا­لاپتارىنا جاۋاپ رەتىندە كوميتەت كەيىننەن زاڭدارعا اينالعان كونتسەسسيالار تۋرالى, سالالىق رەتتەۋىشتەر قىز­مەتى ماسەلەلەرى بويىنشا, بايلا­نىس جانە ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماق­­تار تۋرالى جوبالاردى ءازىر­لە­دى. ولار ينفراقۇرىلىم نى­سان­دارىن سا­لۋدى قوسىمشا ىن­تالاندىرۋ جانە مەم­لەكەتتىك مەنشىكتىڭ قازىرگى نى­ساندارىن باسقارۋ جانە جاڭارتۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. جانە ەنەر­گەتيكالىق كاسىپ­ورىن­دار­دىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق مىندەتتەمەلەردى ورىن­داۋ جانە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتى­لەرىنىڭ زاڭ­نا­ماعا سايكەس بەكىتىلگەن تاريف­تەردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءجو­نىن­دەگى قىزمەتىن رەتتەيدى. ەكو­نوميكا سالالارىن دامىتۋ جانە قولداۋ, ءوڭىر­لەردىڭ جەدەل دامۋى جانە الەۋمەتتىك ماسە­لەلەردى شەشۋ, كاسىپكەرلىك قىز­مەت­تىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ينۆەس­تيتسيانى, تەحنولوگيالار مەن قازىرگى زامانعى باسقارۋ تەتىگىن تارتۋ, تيىمدىلىگى جوعارى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ءوندى­رىس­تەر قۇرۋ ماقساتىندا ار­نايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋدى كوزدەيدى. ەكونوميكا تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ءتيىمدى ۇلتتىق ين­فراقۇرىلىمدى قۇرۋ جانە دا­مىتۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلە وتى­رىپ, كولىك سالاسىنداعى قۇ­قىق­تىق قات­ى­ناس­تاردى رەتتەيتىن زاڭدار ازىرلەنىپ, قابىل­دان­دى. سونىمەن قا­تار «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە كەڭىس­تى­گىن پايدالانۋ جانە اۆياتسيا قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ قا­بىل­دانۋى اۆياتسيا قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە, ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ شارا­لا­رىن كۇ­شەي­تۋگە, سونداي-اق ەۋ­روپالىق اۆيا­تسيا­لىق تالاپتار­دى جانە حالىقارالىق ازامات­تىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ قارا­رىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتتى. – قوعامنىڭ وزگە سالالا­رى­نا قاتىستى قانداي زاڭ­داردى اتار ەدىڭىز؟ – ايتالىق, «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قىزمەتكە, ءونىم­دەردىڭ تسيكلدىك ۇدەرىس­تە­رى­نە مىندەتتى جانە ەرىكتى تالاپ­تاردى اي-قىنداۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ سالا-سىندا سايكەستىكتى راستاۋ, اككرەديتتەۋ جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جونىندەگى قوعامدىق قاتىناس­تار-دى رەتتەۋگە باعىتتالعان. زاڭ ەرە­جەلە­رىنىڭ ءىس جۇزىندە تولىق قولدا­نى­لۋى ادام ءومىرى مەن دەن­ساۋ­لىعى جانە قورشاعان ورتا, ونىڭ ىشىندە, وسىمدىك جانە جانۋارلار دۇنيەسى ءۇشىن ءونىم قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. سون­داي-اق ءونىم مەن قىزمەتتەر قاۋىپ­سىزدىگى مەن سا­پاسىنا قاتىستى تۇ­تىنۋشى­لار­دى جاڭىلىس­تىرا­تىن ءىس-ارەكەتتەردى ەسكەرتۋدى, ساۋدادا تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى جويۋ­دى, وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابى­لەتىن ارتتىرۋدى, تابيعي جانە ەنەر­­گەتيكالىق رەسۋرس­تار­دى ۇنەم­دەۋدى ماقسات ەتكەن. «تابيعي مونوپوليالار تۋ­را­لى» زاڭ جوباسى كوميتەتتە بىرنەشە رەت قارالىپ, وڭدەلدى. بۇل زاڭ – تابيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن نارىقتار سالاسىنداعى قىز­مەتتى رەتتەيتىن نەگىزگى زاڭ­نامالىق اكتى­لەردىڭ ءبىرى. قازىرگى ۋاقىتتا «تا­بيعي مونوپوليالار جانە رەتتەلەتىن رىنوكتار تۋ­رالى» دەپ اتالاتىن زاڭ  تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ, تابيعي مونوپوليا سۋ­بەكتىلەرىنىڭ جانە رەتتەلەتىن رىونك سۋبەكتىلەرىنىڭ مۇددە­لەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق تۇتىنۋ­شى­لاردى قاۋىپسىز جانە ساپالى تاۋارلارمەن, قىزمەت­تەر­مەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءجونىن­دەگى شارالاردى ايقىندايتىن «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتا­رىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ دا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. – ءسوز سوڭىندا ويىڭىزدى تۇيىندەي كەتسەڭىز... – قوس پالاتالى پارلامەنت­تىڭ 15 جىلدىق تاريحىنداعى وتكەن ون ءبىر جىل كوميتەت ءۇشىن قازاق­ستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىلىگى قا­لىپ­تاسۋى­نىڭ كۇردەلى كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. قا­زاق­ستان قوعامى ساياسي جاعىنان دا, ەكونوميكالىق تۇرعى­دان دا جاڭعىرىپ, تۇلەدى. تاريحي ءول­شەم­مەن العاندا از ۋاقىتتا ءما­جى­لىستىڭ سالالىق كومي­تە­تىنىڭ جۇمىس ۇلگىسى جاسالدى – بۇل ءومىر­شەڭ زاڭ­دار رەتىندە كۇشكە يە بولا­تىن جوبالار ءازىر­لەۋ. قازاقستان مەملەكە­تىنىڭ دامۋىن زاڭنامالىق جاعىنان قامتاما­سىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ الداعى ۋا­قىتتا دا ءبىزدىڭ كو­ميتەتتىڭ باس­تى ماقساتى بولىپ قالا بەرەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.