«قارا التىنعا» تولى قازىنالى ولكە

ەلىمىزدە «قارا التىن» ءوندىرۋ 20 جىل­دىڭ ىشىندە جىلدىق مولشەرىن ءتورت ەسەگە كوبەيتتى, ال الەمدە بۇل كورسەتكىش ءبىر جا­رىم ەسەگە عانا ارتىپ وتىر. مۇناي نارى­عىن­داعى مەملەكەتتىڭ عالامدىق ۇلەسى 10 پايىزعا وسكەندىگى دە حاق. «قارا التىندى» ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋدىڭ الەمدىك دەڭ­گەي­دە­گى جاڭا ورتالىعىن قازاقستان دايەكتى ءتۇر­دە قالىپتاستىرىپ كەلەدى. اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي اۋقىمدى شاراعا «ماڭعىس­تاۋ­مۇنايگاز» اق-نىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى دە زور. ماڭعىستاۋ مۇنايى بيىل 50 جىلدىق تورقالى تويىن اتاعالى وتىر, بۇل كۇندى دە ماڭعىستاۋلىق مۇنايشىلار زور جەتىستىكتەرمەن قارسى الۋدا. بوزاشى تۇبەگىندە وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى ءىرى كەن ورىندار اشىلدى, وندا قىسقا ۋاقىت ىشىندە قاراجانباس, سولتۇستىك بوزاشى, قالامقاس, جالعىزتوبە جانە باسقا دا مۇناي-گاز كەن ورىندارى اشىلىپ, يگەرۋ ءۇشىن دايىندالدى. اتالمىش كەن ورىن­دا­رىن اشۋ ەسەبىنەن ماڭعىستاۋدىڭ شيكىزات بازاسى ايتارلىقتاي كەڭەيىپ, نىعايدى, كەيىن قارقىندى دامي ءتۇستى. تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان بەرگى مەرزىم ىشىندە, مۇنداي جەتىستىككە جەتۋىمىزگە وسى سالادا جاسالعان تۇبە­گەي­لى وزگەرىستەر نەگىز بولىپ وتىر. بۇل دەرەكتەردى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قا­بىل­دين وڭىرىمىزگە جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ, «ماڭ­عىستاۋمۇنايگاز» اق ەڭبەك ۇجىمىمەن كەزدەسۋىندە كەلتىرگەن بولاتىن. وتكەن جىلى وسى سالادا اتقارىلعان جۇمىستاردى قورى­تىن­دى­لاعان جانە الداعى مىندەتتەردى مەجەلەگەن جيىنعا «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءون­دى­رۋ» اق, «وزەنمۇنايگاز» ءوف, «قاراجان­باس­مۇناي» اق, «قازاقتەڭىزكولىك فلوتى» ۇتكقك» اق, «تەڭىزسەرۆيس» جشس, «قا­لام­قاسمۇ­ناي­گاز» ءوب, «جەتىبايمۇنايگاز» ءوب ەڭبەك ۇج­ىم­دارى مەن بارلىق ەنشىلەس ۇيىم وكىلدەرى دە قاتىس­تى. ەلباسىنىڭ بي­ىلعى جولداۋى­نان تۋىن­داي­تىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءما­سەلەلەرى دە جيىن بارى­سىن­دا تالقىلاندى. ولكە مۇنايشىلارىمەن كەزدەسكەن قاي­ىرگەلدى ماقسۇت ۇلى ولاردىڭ جاسامپاز ەڭ­بەكتەرى مەن جەتىستىكتەرىنە ريزاشىلىق تا­نىتىپ: – قويناۋى قازىناعا تولى ماڭ­عىس­تاۋ – مۇناي مەن گازدىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتاردى ۇلىقتاعان, انا ءتىلى مەن ءدى­لىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان, مادەنيە­تى­مىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بەرىك ساقتالعان مەكەنى. جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ مەن اشۋ, ءوندىرۋ جانە يگەرۋ, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ما­گيس­ترال­دارىن سالۋ, حالىقارالىق نارىق­تار­عا شىعارۋ باعىتىندا سىزدەردىڭ ەڭبەك­تە­رىڭىز زور ەكەنى ءشۇباسىز. الداعى كەزەڭدەردە «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى­نىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا 3500 ادام جۇمىس­قا تارتىلاتىن بولسا, پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلگەن كەزدە 500-گە جۋىق جۇمىس ور­نى اشىلىپ, 1,5 ميلليون ادام كوگىلدىر وت­ىن­مەن قامتىلاتىن بولادى. بۇل دەگەنىڭىز ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەسەلەنىپ, سالا قۋاتىنىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى. سو­نى­مەن قاتار ول ەلباسى­نىڭ بيىلعى جولداۋ­ىندا باسا نازار اۋدا­رىل­عان الەۋمەتتىك جا­ڭا­رۋ ماسەلەلەرىنە ايى­رىقشا توقتالىپ, ال­عا قاراي دا «قاز­مۇناي­گاز» ۇك» اق تارا­پى­نان بۇل سالانى دامىتۋ­عا قوساتىن ۇلەس مولشەرى ارتاتىنىن جەتكىزدى. ءبىز نارىقتىق ەكونوميكالى ەلمىز, سون­دىق­تان ەلىمىزدىڭ اۋماعىن تۇگەل جانار-جا­عار­مايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن نارىقتىق ۇستانىمدارمەن ءوز ۇلە­سىمىزدى يەمدەنۋىمىز قاجەت. بۇل بىزگە جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, باعا ساياساتىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە دە ءمۇم­كىندىك بەرۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق – قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى مەملەكەتتىك مۇددەلەردى بىلدىرەتىن كومىرسۋ­تەگى­لەرىن بارلاۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە تاسىمالداۋ جونىندەگى قازاقستاندىق ۇلتتىق وپەراتور بو­لىپ تابىلادى. وعان قوسا, ماڭعىستاۋ مۇنايشى­لارى­نىڭ ەسەلى ەڭبەگى ارقاسىندا ەل تاۋەل­سىز­دى­گى­نىڭ 20 جىلدىعى مەن ماڭعىستاۋ مۇنايى­نىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا كومپانيانىڭ قولدا­ۋى­مەن بىرقاتار يگى شارالار جۇزەگە اسىرى­لىپ جاتقانىنا دا حالىق كۋا بوپ وتىر. مۇن­دا ورىن الىپ وتىرعان اۋىز تول­تىرىپ اي­تارلىق شارالار, جەتىباي كەنتىندە دەنە­شى­نىق­تىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى مەن ءون­ەر مەكتە­بىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ قالدى, بۇل حالىق­تىق ونەر مەن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا جاسالعان تاعى ءبىر وڭ قادام دەپ باعالاعان ابزال. بيىلعى جىلى جاڭاوزەن قالاسىندا «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-نىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك باعدارلاماسى بويىنشا 200 پاتەرلىك الەۋمەتتىك ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلمەك, ونىڭ اياسىندا بىرقاتار مۇنايشىلار دا جاڭا پاتەرگە قونىستانادى. تاعى ءبىر اتاپ وتەر ءجايت, ۇستىمىزدەگى جىلى مۇنايشىلار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ دەنساۋلىق­تارىن تەكسەرۋ جانە ەمدەۋ ماقسا­تىندا «كەندىرلى» دەمالىس ايماعىندا ايى­نا 300 ادام قابىلدايتىن مەديتسينالىق وڭال­تۋ ورتالىعى مەن 250 ورىندىق بالالار­دى ساۋىقتىرۋ لاگەرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ مىندەتى تۇر. جاڭاوزەن قالاسىندا قالا تۇرعىندارى­نىڭ جانە مۇنايشىلارىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن سا­لىنعان بىرنەشە نىسان وتكەن جىلى اشىل­عان بولاتىن. مىسالى, №3 ورتا مەكتەپتە جاساندى جابىندى توسەلگەن سپورتتىق الاڭ قالاداعى تاعى دا 10 مەكتەپكە كومپانيانىڭ دەمەۋشىلىگىمەن سالىنىپ بەرىلدى. بالالارعا 63 ويىن الاڭقايى پايدالانۋعا بەرىلدى. سون­داي-اق, №1 سقكب اۋماعىندا 120 ورىن­دىق تۇرمىستىق شارۋاشىلىق كەشەن جانە 30 ورىندىق اسحانا, №1 جانە №2, №4 مۇ­ناي-گاز ءوندىرۋ باسقارمالارى اۋماعىندا مادەني ۇيشىكتەر, №2 مۇناي-گاز ءوندىرۋ باس­قارماسى اۋماعىنداعى سجاج بازاسىنداعى 70 ورىندىق تۇرمىستىق شارۋاشىلىق كەشەن, №4 مگوب اۋماعىنداعى 100 ورىندىق اسحانا اشىلىپ, جۇمىسشىلاردىڭ پايدالا­نۋى­نا بەرىلدى. تەك بىلتىردىڭ وزىندە مۇ­ناي­شىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسار­تۋعا 1,8 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنگەن. قمگ ءبو جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2010 جىلى ايماقتاعى الەۋمەتتىك جوبالاردى قوسىمشا قارجىلاندىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان بولاتىن. سوعان بايلانىستى, قمگ ءبو جاڭاوزەن قالاسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن جەر قويناۋىن يگەرۋ تۋرا­لى شارتتاعى مىندەتتەمەلەردەن بولەك 970 ملن. تەڭگەدەن اسا قارجى ءبول­گەن. ماڭعىستاۋ وبلىسىنا 2013 جىلعا دەيىنگى اتقاراتىن باع­دار­لاما بويىنشا جىل سايىن اۋداراتىن كومپانيانىڭ 900 ملن. تەڭگەسىن ەسەپتەمەگەندە, وسى باعىتتا 2 ملرد. تەڭگە كو­لە­مىندە قاراجات بولىنگەن. ءبىر­اۋىزدان بەكىتىلگەن ۇجىمدىق شارتقا سايكەس, كومپانيا مۇ­ناي­شىلار مەن ولاردىڭ وتبا­سى­لارىن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋعا, ەڭ­بەك جاعدايى قاۋىپسىزدىگىن ارت­­تىرۋعا كەپىلدىكتەر مەن وتەم­­اقىلار تولەپ تە وتىر. ەلىمىزدەگى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋدىڭ 24 پايىزىن ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىنداعى 50-گە جۋ­ىق مۇناي-گاز كاسىپورنى ەڭسەرىپ وتىر. مى­سال رەتىندە ايتار بولساق, «ماڭعىستاۋ­مۇ­ناي­گاز» بىلتىر 5 ملن. 720 مىڭ توننا قارا التىن ءوندىرىپ, كىرىس 421 ملرد. تەڭگەنى قۇ­راعاندىعىن دا ايتپاسقا بولماس. ەلىمىزدى 2010-2014 جىلدارى ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ قۇ­رام­­داس بولىگى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى - 2020» باعدارلاماسى بولىپ وتىر. وسى ءوڭ­ىردەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە جاڭادان ىسكە قوسىلىپ جاتقان سان-سالالى وندىرىستەر يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جەمىستەرى دەۋىمىزگە بولادى جانە ونىڭ بارعان سايىن قارقىن الا باستاۋى كوڭىلىمىزدى ءوسى­رىپ, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىمىزدى بەكىتە تۇسكەن­دەي. اتالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سا­لانى دامىتۋعا كومپانيا 20 ملرد. اقش دوللارىن ءبولىپ وتىر. كاسىپورىننىڭ جەتىستىكتەرى مەن جاڭا­لىق­تارىنا توقتالا كەلە, 2010 جىلى كومپانيا باسشىلىعىنىڭ تەحنولوگيالىق جانە باسقا­رۋشىلىق جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايعانىن ايتتى. سونداي-اق ول, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق «قاز­مۇ­ناي­گاز» ۇك» اق كومپانيالارى تو­بى­نا قوسىل­عاننان كەيىن كومپانيا ەڭبەك­كەر­لەرىنىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعىنان قورعالۋىن كوزدەيتىن ۇجىم­دىق كەلىسىمشارتقا العاش رەت قول قويىل­عا­نىن جانە بيزنەستىڭ الەۋ­مەت­تىك جاۋاپكەرشىلىگى جونىندەگى رەسپۋبلي­كا­لىق «پارىز» كون­كۋر­سىنىڭ «ۇزدىك ۇجىم­دىق كەلىسىم» نومي­نا­تسياسىن يەلەنۋى كومپا­نيانىڭ الەۋمەتتىك سايا­سات­تاعى جەتىستىگىنىڭ دالەلى ەكەنىن جيىندا ءسوز العان «ماڭ­عىس­تاۋمۇنايگاز» اق باس دي­رەك­­تورى ا.ايدارباەۆ ماقتانىشپەن اتاپ ءوتتى. قارا التىندى بارلاپ, وندىرەتىن, مۇناي نارىعىنداعى بەلسەندى ءھام بەدەلدى ۇجىمعا اينالعان «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اكتسيونەرلىك قوعامى سوڭعى ءۇش جىلدا ءوزىنىڭ رەسۋرستىق بازاسىن 75 پايىزعا ارتتىرعان. «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ: – ءبىز 2004 جىلى ەندى قۇرىلعان كەزدە كۇنىنە 96 مىڭ باررەل مۇناي وندىردىك. قا­زىر كۇنىنە شامامەن 220 مىڭ باررەل مۇناي الىپ وتىرمىز. ال ەگەر جاسالىپ جاتقان قازىرگى كەلىسىمدەردى ەسەپكە الار بولساق, مۇناي ءوندىرۋ قۋاتىمىزدى كۇنىنە شامامەن 330 مىڭ باررەلگە جەتكىزەمىز. بۇعان قاجەت كەلىسىمدەر اياقتالۋعا جاقىن. ياعني ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ بارلىق كورسەتكىشتەرى ءوسىپ كەلەدى. جاڭا اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ, ولاردى بىرىكتىرىپ, ءسىڭىرۋ – بۇل كومپانيانىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. بيىلدىڭ وزىندە «قاز­مۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اكتسيونەرلىك قوعامى «قازاقويل-اقتوبە», «قازاقتۇرىك­مۇ­ناي» جانە «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» سەكىلدى بىرقاتار كومپانيالارداعى ۇلەستەردى ساتىپ الۋ سەكىلدى ماڭىزدى كەلىسىمدەر جاسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل كومپانيانىڭ باعىتى ايقىن, بولاشاعى زور. ءبىزدىڭ كومپانيا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وزەن جانە قارامان­دى­باس كەن ورىندارى ماڭىنداعى جەرلەردە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. اعىمداعى جىلى بودراي قۇرىلىمىندا 2200 مەتر تەرەڭدىكتەگى ىزدەستىرۋ-بارلاۋ ۇڭعىلارىن بۇرعىلاۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق, ءبىز ءوزىمىز جۇمىس ىستەپ جاتقان ايماقتارعا ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز. اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالاعا. ەڭبەگىمىز ەلەنىپ تە جاتىر, – دەپ اتاپ كورسەتتى. اتالمىش باس قوسۋ بارىسىندا 2010 جىل­عى اتقارىلعان جۇمىستار سارالانىپ, وندىرىستىك-شارۋاشىلىق قىزمەت قورىتىن­دى­سى شىعارىلدى, سونداي-اق 2011 جىلعا جاڭا مىندەتتەر بەكىتىلدى. مىنبەرگە شىققان ارداگەر مۇنايشىلار ءوز ويلارىن ورتاعا سالۋ ماقساتىندا ەل تاۋەلسىزدىگى جىل­دا­رىن­دا­عى جەتىستىكتەر مەن قارا التىندى يگەرۋشىلەرگە جاسالىپ جاتقان قامقورلىق اياسىنىڭ الدەقايدا جاقسارعانىن اۋىز تولتىرا ايت­تى. كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى بولىپ جۇرگەن ال­دىڭ­عى تولقىن اعالار, ەسەلى ەڭبەك ەتۋدە ونە­گەلى ىستەرىمەن كورىنۋىن تىلەدى. ىزدەرىن باسىپ كەلە جاتقان جاستار دا ءۇن قوستى. باۋىرجان يساتاەۆ جاس ماماندار اتىنان ءسوز العان كومپانيادا 200-گە تامان جاستىڭ ەڭبەك ەتەتىنىن, سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ دە مۇناي-گاز سا­لا­سىن وركەندەتۋگە قوسىپ جۇرگەن ۇلەسى بارىن ماقتان تۇتاتىنىن جەتكىزدى. «قيىن دا جاۋاپكەرشىلىگى مول ماماندىقتى تاڭ­دا­عان سوڭ, سونىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭۋ دا باقىت ەكەن. «ەڭبەكتىڭ نانى ءتاتتى» دەگەندى ەندى ءبىلىپ جاتىرمىن» دەيدى ول. «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋى جۇمىسشىلاردى سەرپىلتىپ قانا قويماي, جار­قىن بولاشاققا دەگەن سەنىمدەرىن نىقتاي ءتۇستى. پىكىرلەرى مەن ويلارىن جەتكىزبەك بولعان ەڭبەك ۇجىمدارى وكىلدەرى جولداۋدا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, ءۇش باسىمدىق باعىت – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاق­سار­تۋ, تىلدەردى دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نال­دىق سەكتور, اۋىز سۋ توڭىرەگىندەگى جۇ­مىس­تار جايلى دا تىلگە تيەك ەتتى. وسىعان دەيىن ەلىمىزدە اتقارىلعان شارۋالار از ەمەس. سوندا دا بولاشاقتاعى مىندەتتەر ءالى دە وشپەي, ودان دا زور بولىپ, جەڭىستى, جەمىستى ناتيجەلەرىمىز ارتىپ, ولاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرىپ, بەكىتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى دە بارلىق­تا­رى­نىڭ جادىلارىنان ورىن الدى. زارينا امراەۆا.