«ءومىر – مۇمكىندىكتەر كەزەڭى!»

سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ كورمەسىنەن كەيىن وسىنداي ويعا كەلۋگە بولادى ونىڭ كورگەنىن سەنىڭ دە كورگەنىڭ داۋسىز. سول تاۋ, سول دالا. ءتىپتى, ۇلى قىتاي قورعانى كوزتانىس. ءبىرازىن بالا كەزىڭدە, تالايىن ەس ءبىلىپ ساپارعا شىققان شاعىڭدا كورگەنسىڭ. بالا كەزىڭنەن بىلەتىنىڭ: بەسىك, كەلى مەن كەلساپ, قول ديىرمەن, اجەلەردىڭ كيمەشەگى. كيىز ءۇيدى ءىش جاعىنان قىمتاعان شىمشي. قۇرت جاياتىن ورە. ءبارى تانىس. استانانىڭ ابىن-كۇبىڭ تىرلىگىنەن ءبىر ساتكە اۋلاقتاپ, كەيبىرى كوڭىلگە قونىمدى, كەيبىرى قيسىنسىز سالىنعان زاۋلىمدەردىڭ اراسىنان قاشىپ شىعىپ, وسى ءبىر تانىس, جانعا جاقىن الەمگە قايتا كىرگەنبىز. سۋرەتشى جانۇزاق ءمۇساپىردىڭ كورمەسى, سول كورمەدەگى كارتينالارى ارقىلى. ءبىز ارالاعان ەكىنشى كورمەسى ەكەن. ەلوردادا وتكەن. بۇرىندارى ايتتىق پا, جازدىق پا, ايتەۋىر جاقسى سۋرەتشى بولۋ ءۇشىن قۇمنىڭ ىشىندە تۋ نەمەسە ءوسۋ, ەڭ بولماسا ونى ءجيى كورىپ تۇرۋ كەرەك. جاركەنتتىڭ قۇمى ءابىلحان قاستەەۆكە نەبىر ورنەكتى كورسەتسە كەرەك. قىزىلقۇمنىڭ ساعىمى مەن شەكسىزدىگى توقبولات توعىسباەۆ, ەربولات تولەپباەۆ باستاعان ءبىر توپ سۋرەتشىگە ءتان. مارقۇم ساكەن عۇماروۆتىڭ ءاربىر سۋرەتىنىڭ استارىندا ارنايى سالىنباسا دا نارىننىڭ قۇمى ايشىقتالىپ جاتاتىن. قاپشاعايدىڭ ماڭىنداعى شاعىلدان الپىسباي قازىعۇل شىققانداي. قۇمدى ولكەدەن كوكەيگە كوپ سۋرەتتى تۇيگەننىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جانۇزاق كەرىمبەك ۇلى. ونىڭ تۋعان ءوڭىرى – بالقاش كولىنىڭ الاتاۋ جاق بەتى. جاعىراپيا بويىنشا جەتىسۋعا جاتقانمەن اۋىلىنان ءارى قاراي قۇمدى القاپ باستالادى. اتاقتى اقكول كوتەرىلىسى بولعان جەر. وتىزىنشى جىلدار باسىندا كامپەسكەنىڭ دۇربەلەڭى مەن اشتىق قاۋپىنەن اشىنعان حالىق اۋدان ورتالىعى اقكولدەگى كەڭسەنى باسىپ الىپ, «وسىمەن كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتتىق» دەگەن. ارادا اپتا وتپەي بورالدايدان جەتكەن جازالاۋشى وترياد حالىقتى قانعا بوياعان. كوپتىڭ كوڭىلىنەن كوتەرىلىستى ءوشىرۋ ءۇشىن اۋداننىڭ اتى مەن ورتالىعىن وزگەرتەدى. قىزۋ وقيعالاردىڭ ورتاسىندا تۇرعان اقكول ەندى قيىرداعى اۋىل بولىپ قالدى. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قازاق دالاسىنىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا, سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىندە ەل زەردەسىنە وسىنداي قيانات جاسالدى. جانۇزاقتىڭ جەرى مەن ءبىزدىڭ ايماقتىڭ تاريحىنداعى ۇقساستىقتى قاراڭىز: كىندىك قانىمىز تامعان اۋدان وتىزىنشى جىلدارعا دەيىن قىزىلتاس اتالعان. اتاقتى قىزىلتاس كوتەرىلىسىنەن كەيىن اتى اقسۋات دەپ وزگەرتىلگەن. ورتالىعىمەن بىرگە. سوزاق كوتەرىلىسىنەن كەيىن اۋدان ورتالىعى وسى اتتاس قالادان بۇرىن بەلگىسىز شولاققورعانعا اۋىستىرىلدى. قازىرگى ساياسي-اكىمشىلىك كارتادان تورعاي-قوستاناي اۋماعىنداعى بەتپاققارا اتالاتىن اۋداندى دا تاپپايسىز. ساياساتتىڭ سانانى وزگەرتۋىنىڭ مىسالى جەتەرلىك. بىراق, وزگەرتۋ جىلدامدىعى جاعىنان قۇمداق دالاداعى جەلگە ەشتەڭە جەتپەيدى. دالانىڭ تىنباس جەلى توڭىرەكتى ەرتەدەن كەشكە دەيىن سان رەت وزگەشە ورنەكتەپ قويادى. كۇندە سولاي. مۇنداي ولكەدە سۋرەتشى بولىپ تۋساڭ ارمانىڭ جوق. ءبىر تۇستا اۋىزدان شىققان وسى ويىمىزدى جانۇزاق ءمۇساپىر مەن ادىلعالي ءبايانديننىڭ «سۋرەتشى باقىتى – ەركىندىك» اتتى كورمەسىن قىزىقتاۋ ۇستىندە تاعى قايتالاۋعا تۋرا كەلگەن. كورمەنى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان سوڭ ەكى سۋرەتشى ورتاقتاسا سالعان كارتينانىڭ بولۋى – زاڭدىلىق. «ىقىلاس قوبىزشى» پولوتنوسىندا ۇلى كۇيشى ويلى قالىپتا بەينەلەنگەن. كيەلى اسپابىن ىڭعايلاپ ۇستاپتى. بەرىدە ىسقاق بىلالگە دەيىن جەتكەن «كۇي» اتالاتىن ۇلى ونەردىڭ اتا جانىن بارىنشا كەرنەگەن ءساتىن قاپىسىز اڭعاراسىز. ءارى قالاي قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىن تاماشالاۋ باستالدى. مىناۋ – مۇزبالاق مۇقاعاليعا شابىت بەرگەن حان ءتاڭىرى شىڭى. سوناۋ ستۋدەنت شاعىمىزدا ءبىر ماۋسىم بويى سۇيسىنە قاراعانىمىز ەسكە تۇسكەن. قازاق دالاسىنىڭ ءار شەتىندەگى حان ءتاڭىرى, مۇزتاۋ, تازتاۋ سياقتى شىڭدار ادامدى تازالىققا شاقىرادى. سونى كەنەپ بەتىنە ءتۇسىرۋ ارقىلى جانۇزاق كەرىمبەك ۇلى كوپتى تازالىققا ۇندەپ تۇر. قارلى شىڭدارى اسپانداپ تۇراتىن قازاق دالاسىندا سۋسىعان قۇم دا كوپ. ونىڭ ىشىندە ەرەكشەسى – «ايعايقۇم». تۋريستەردىڭ تالايى تامسانعان جەر. ءبىزدىڭ ساپارباي پارمانقۇل ارىپتەسىمىز ەتەكتەي ماقالا جازعانى ەستە. ار جاعىندا ورالحان بوكەي ەسكە ءتۇسسىن. «ءان سالادى شاعىلدار». ەندى سۋرەتشى دوسىمىز كەڭ اڭعاردان جەل ەسكەندە وزگەشە سىڭسيتىن ولكەگە قايتارا الىپ كەلگەندەي. ءيا, كورمەنى سارالاۋ – تۋعان دالانى ارالاۋ سياقتى. ىلەنىڭ بالقاش كولىنە قۇيار ساعاسى دا قىلقالامعا ىلىگىپتى. قارا جەر مەن كوك سۋدىڭ شەكتەسەر, شەندەسەر تۇسىنىڭ شيەلەنىسى ەرەسەن. اسىرەسە, ۇستىنەن ۇشاقپەن ۇشىپ بارا جاتقاندا قاپىسىز اڭعاراسىڭ. سۋرەتشى قارجاسۋدى اسپانعا كوتەرىلمەي-اق, جەرمەن بىردەي دەڭگەيدە تۇرىپ تا جەتكىزىپتى. ونەر ادامىنداعى كوڭىلدىڭ بيىكتىگى وسى شىعار. اباي مەن مۇحتاردىڭ كىندىك قانى تامعان «شىڭعىستاۋ» كارتيناسىنان كەڭدىكتى سەزىنەسىڭ. كودەنىڭ ءتۇبى, سەلەۋدىڭ سەلكەۋى, تاستىڭ كولەڭكەسى سوناۋ شەكسىز كەڭىستىكتە ۇلاسىپ جاتىر. ءوزىمىز زيارات ەتكەن وعىلاندى تاۋىنداعى كيەلى ورىن دا سۋرەتشىنى ايرىقشا تەبىرەنتسە كەرەك. «بەكەت اتا باسىنداعى كەش» اتتى كارتينانى قاراپ تۇرىپ, اۋليەنىڭ جەر استى ۇڭگىرىندەگى ەرەسەن اسەرمەن قاتار, اششى توپىراقتى ايماقتاعى تۇششى بۇلاق, ادامدارمەن قاتار سول بۇلاقتان سۋسىنداعان تاۋەشكىلەر ويىمىزعا ورالدى. سوسىن البەتتە «مۇنايلى ولكە». تالاي ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ ەدى. سۋرەتشىنىڭ قىلقالامى دا قالت جىبەرمەپتى. تابيعاتتى ارمانسىز ارالاتقان جانۇزاقتىڭ كورمەسىنىڭ كەلەسى ءبولىمى ادامدار اراسىنا اكەلەدى. تانىس تىرشىلىككە كىرگىزەدى. كورىنىستەرى اۋىل اراسىنان الىنعان. ارعى پلاندا ارا-تۇرا تۇيە كەزدەسەتىندىكتەن قۇمدى ايماقتىڭ اۋىلى ەكەنى اڭعارىلادى. بۇل كارتينالاردىڭ تاربيەلىك ءمانى زور. ۇلتىڭدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن. ۇمىتپاۋ نە, ۇلىقتاۋ ءۇشىن. «مەيىرىم» اتتى كارتينا البەتتە, انانىڭ نارەستەگە دەگەن عاجايىپ سەزىمىن كورسەتەدى. سۋرەتتەگى بەسىك كوزگە ەرەكشە ىستىق. ۇلتتىڭ قورعانى سياقتى. ايتتى-ايتپادى, 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە شىمكەنتتە گاز جارىلىسىنان تۇرعىن ءۇي قۇلاعاندا ءبىر جاستاعى ءسابي بەسىككە بولەنگەندىكتەن ەش جاراقاتسىز, امان قالىپتى. جانۇزاقتىڭ بەسىگى ەرەكشە ويۋسىز. اعاشتان جونىلىپ, قايىسپەن بەكىتىلگەن. قانداي دا بولماسىن سۋرەتتىڭ قۇندىلىعى – دەتالىندە. اق كيمەشەكتەگى انا كەلەسى سۋرەتتە تاعى الدىدان شىعادى. كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ديىرمەن تارتىپ وتىر. جاڭاعى بەسىكتەگى بالا ءتورت-بەس جاسقا كەلىپ قالىپتى. انانىڭ اق كيمەشەگى بۇرىنعىدان بيىكتەي ءتۇسىپتى. سول كىرشىكسىز قالپى. قول ديىرمەننىڭ جانىندا دانگە تولى قاپ تۇر. اتامىز قازاقتىڭ «قاپتىڭ اۋزى – جوعارى» دەگەن ماقالى ەسكە تۇسكەن. ەجەلگى اۋىلدىڭ جانە ءبىر سيپاتى كەلى مەن كەلساپ شىعار. جارىلىپ كەتكەن تۇسى سىرتىنان قاڭىلتىرمەن جامالعان ۇلكەن اعاش كەلى ءبىزدىڭ ۇيدە دە بولعان. شەشەمىز بيداي قۋىرىپ بەرەردە جارىسىپ ءتۇيىپ جاتاتىنبىز. «كەلى تۇيگەن قىز» – جانۇزاقتىڭ كەلەسى كارتيناسىنىڭ ارقاۋى. انالار تاقىرىبىن پورترەت تۇيىندەپتى. «شولپان اپا». اق جاۋلىقتىڭ شەتىنە زەرلى كەستە توگىلگەن. قارا ولەڭگە وزەك بولاتىن قۇلاقتاعى اي سىرعا اناۋ. كامزولدىڭ جاسىل ءتۇسى, ۇلتتىق سيپاتتاعى كويلەكتىڭ جاعاسى... ءبارى جاراسىمدى. بۇل شولپانعا بۋتيكتە تۇرعان ءبىر سانقويدىڭ كويلەگىن كيگىزسە, كەرىسىنشە ۇيلەسپەي قالار ەدى دەيسىڭ. كيىم, سىرعا – سىرتقى بەلگىلەر عانا. پورترەتتىڭ كۇشى – انانىڭ بەت-بەينەسىندە. تۇنىق, ويلى, ءومىردىڭ سىرىن تۇيگەن جانارىندا. ماڭدايعا, ەرىننىڭ ماڭايىنا تۇسكەن اجىمدەردە. قازاق انالارىنىڭ جيىنتىق تۇرپاتى وسى – «شولپان اپا». ەر ادامداردىڭ جيىندىق ءتۇرى «بالۋان شولاق» كارتيناسىندا تۇر. قازاق ايەلدەرىنىڭ بەينەسىن جيناقتاي سالىنعان «شولپان اپاعا» قاراعاندا ومىردە بولعان تۇلعانى سالۋ قيىن. كوپشىلىك بەلگىلى بالۋاننىڭ تۇلعاسىن تانۋى ءتيىس. بۇل كارتينانى سالۋدىڭ وزىندىك تاريحى بار. سۋرەتشىلىكپەن قاتار جۋرناليستيكادا جۇرگەن جانۇزاق ءمۇساپىر «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ جاڭالىقتار مەن ساراپتاما ديرەكتسياسىن باسقارىپ تۇرعاندا قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە بالۋان شولاق تۋرالى دەرەكتى فيلم جاساۋدى تاپسىرادى. سوندا عانا بالۋاننىڭ نە فوتوسى, نە كارتيناسى تاپتىرماي, قاتتى نازالانىپتى. ولقىلىقتى تولتىرۋ ءۇشىن بالۋان شولاقتى قىلقالاممەن بەينەلەۋگە كىرىسەدى. بالۋاننىڭ نەمەرەسىن تابادى. سوعان قاراپ قاس پەن قاباقتى كەلتىرگەن. شوقشا ساقال, قويۋ مۇرتتى كىتاپتاعى ەستەلىكتەرگە قاراپ قوسقان. بالۋاننىڭ كۇشىن سىرت كەلبەتىنەن ەمەس, تۇيىلگەن كوزىنەن بىلگىزەدى. بىلەۋ-بىلەۋ دەنەنى قۇندىز جاعالى ىشىك جاسىرىپ قالاتىندىقتان, بۇل دۇرىس شەشىم شىعار. كورمەنىڭ تورىندە «اۆتوپورترەت» تۇر. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە, ءوزىن سۋرەتشى سانايتىندار ءۇشىن ەكى سىناق بار. بىرەۋى – ناتيۋرمورت. قۇتىداعى گۇل, ىدىستاعى جەمىس. نەمەسە شاراپ پەن كوزە. تاقىرىپ اياسى تىم شەكتەۋلى. تەك گۇل مەن جەمىستىڭ ءتۇرى كوپتىگىنەن اركىمگە شەبەرلىگىن تانىتۋعا مۇمكىندىك تابىلادى. جانۇزاقتىڭ كورمەسىندە بىرنەشە ناتيۋرمورت بارىن ءبىز دە جازا كەتەيىك. ءبىرىنشى سىناقتان الدەقاشان وتكەنىنىڭ ايعاعى رەتىندە. ەكىنشى سىناق – اۆتوپورترەت. ونەرتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سۋرەتشىنىڭ ءوز سۋرەتىن سالۋى سوناۋ مىسىر مادەنيەتىنەن بەرى كەلە جاتىر. ەۋروپاداعى قايتا ورلەۋ داۋىرىنەن باستاپ, اۆتوپورترەت جانرى جانداندى. ءوزىن-ءوزى سالۋ ارقىلى داڭقىن شىعارعاندار بار. البرەحت ديۋرەردىڭ, انتونيس ۆان دەيكتىڭ, گۋستاۆ كۋربەنىڭ بۇل جانرداعى جۇمىستاردى تالاي رەت تاڭداي قاقتىرعان. ونەر عانا ەمەس, عىلىمنىڭ شىڭىنا شىققان لەوناردو دا ۆينچي دە تالاپتى اينالىپ وتپەگەن. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەلىك, وسى ناعىز ۇلى تۇلعا تۋرالى قىرىق جىلداي دەرەك جيناپپىز. باسىندا قايشىمەن قيىپ الىپ, كەيىن كوشىرمەسىن جاساتىپ, بەرىدە كومپيۋتەردىڭ جادىسىنا ساقتاعان ماتەريالدارىمىز جەتكىلىكتى. الدە جۇرەك داۋالامايدى, الدە ۇزاق تولعاۋعا ۋاقىت تاپپايمىز, ايتەۋىر الەمدىك ونەردە لەوناردو دا ۆينچي, قازاق ادەبيەتىندە مۇحتار ماعاۋين تۋرالى قىرىق رەت تولعانساق تا, قالامدى كوسىلتە الماي جۇرگەن جايىمىز بار. سونىمەن, ۇلى سۋرەتشى ءبىر رەت ءوزىنىڭ كەلبەتىن سالىپتى. ونىسىن ونەرتانۋشىلار «تۋريندەگى اۆتوپورترەتى» دەپ اتايدى. تۋىندىدان ءارى دانىشپان, ءارى ىزگى بولعانى اڭعارىلادى. تاعى ءبىر اتاقتى سۋرەتشى رەمبراندتىڭ ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق ونەر گالارەياسىندا ساقتالعان «اۆتوپورترەتى» الدىندا تۇسالىپ تۇرعانبىز. بەرەت كيگەن باسىنان بۋداقتاعان بۇيرا شاشى كورىنىپ تۇرعان. لەوناردو دا ۆينچي ءوزىن سالعاندا اشىق بوياۋدى تاڭداسا, مىنا مىقتى قويۋ, كۇڭگىرت بوياۋلارمەن كەسكىندەلىپتى. شەبەرلىك سايىسى ما, جوق مىنەزدىڭ بەلگىسى مە, ونى ونەرتانۋشىلار انىقتاماسا, ءبىزدىڭ دارگەيىمىزدەگى ماسەلە ەمەس ەكەن. اۆتوپورترەتتىڭ كوكەسى ۆينسەنت ۆان گوگتا عوي. قۇلاعىن داكەمەن وراعان سۋرەتى. قازاقتا «ءوز قولىڭدى ءوزىڭ كەسەرمىسىڭ» دەگەن ءسوز بار. امالسىزدىق كەزىندە ايتىلادى. سۇڭعىلا سۋرەتشى تالاس ۇستىندەگى شاراسىزدىقتان ءوز قۇلاعىن كەسىپ تىنعان. سوسىن بۇل تۋرالى سۋرەتتى سالىپ تىنشىعان. شاماسى, 30-عا جۋىق اۆتوپورترەتىنىڭ ىشىندەگى ايتۋلىسى بولىپ, ونەر تاريحىن ەنىپتى. قازىرگى زاماندا دا اۆتوپرورەت كوپ. ۋورحولدىڭ ءوزىن-ءوزى سالعانى نەگە تۇرادى. ول قىزىل جارىقتى قولدانعان. كارتينادا سۋرەتشى جالىن ىسپەتتى الاۋلاپ تۇر. ساحنادا, ساۋىق ورىندارىندا تاڭداي قاقتىرۋعا قولايلى جارىقتىڭ مۇمكىندىگىن ۋورحول قاپىسىز قولدانىپتى. مۇنىڭ بارلىعىن تاپتىشتەپ كەتۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. جانۇزاق ءمۇساپىر ونەر تاريحىندا كەزدەسپەگەن, كەزدەسسە دە ءبىز كورمەگەن «اۆتوپورترەت» سالىپتى. قۇلاعىن كەسپەگەن, سۋرەتشى اتاۋلىنىڭ باس كيىم ۇلگىسىنە اينالعان بەرەت كيمەگەن. تەك ءبىر سۋرەتتە ءوزىن ءتورت جاعىنان بەينەلەگەن. الدىنان, ارتىنان, سوسىن ەكى قىرىنان. بەتىنىڭ ءبىر جارتىسىنا قاراساڭ, قارسى كەلە جاتقانداي. ەكىنشى جارتىسىنداعى جەلكەسى بولسا, ارىگە كەتىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى. بىرىندە الدى ءسال اشىلعان كوستيۋمىنەن گالستۋگى كورىنىپ تۇرسا, ەكىنشىسىندە ارقاسىن بەرىپ تۇر. وسىنىڭ مويىن تۇسىنان ەكى يەگىنەن شاشىنا دەيىن ەكى قىرىنان كورىنەدى. وتكەندە ءبىر جەردەن وقىپ قالعانبىز, ادامنىڭ وڭ جاق بەتى مەن سول جاق بەتى سيممەتريالىق بىردەي بولمايدى ەكەن. وعان مىسال رەتىندە ادامنىڭ سول جاق بەتىن ەكى رەت جاساپ, ءبىر-بىرىنە كىرىكتىرىپ, تۇتاس كەسكىن جاسايدى. سوسىن وڭ جاعىن دا ەكى رەت شىعارىپ, ءبىر-بىرىنە قوسادى. مىنا عاجاپتى قاراڭىز, وڭ جاق بەتتەردى قوسۋ ارقىلى جاسالعان سۋرەت سول جاق بەتتەردى قوسىپ جاساعان سۋرەتتەن وزگەشە بولىپ شىعادى. بۇل تۋرالى وقىدى ما, الدە اينادان قارادى ما, جانۇزاقتىڭ وڭ جاق پەن سول جاعى قىرلارى وزگەشەرەك سالىنىپتى. سۋرەتشى ءوزىنىڭ اۆتوپورترەتىن «ءححى عاسىر ادامى» دەپ اتايدى. قازاق «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەگەن. سۋرەتشى ءوز كارتيناسى ارقىلى مىنا قوعامنىڭ تۇگەلدىگىن ەمەس, قايتا قوعامداعى ءبىر ادام بولمىسىنىڭ ءوزى تورتكە ءبولىنىپ كەتكەنىن اڭعارتسا كەرەك. قالاي دەسەك تە, قىلقالام ونەرىنە وزگەشە ورنەك كەلدى. جەلدىڭ ءوزى قۇمنىڭ بەتىنە بەدەرلەي الماس ورنەك بۇل. قاينار ولجاي استانا