استانا پروتسەسى – ەلباسىنىڭ بەيبىتشىل باستامالارىنىڭ ناتيجەسى

سيريادا 2012 جىلى باستالعان قانتوگىس شيەلەنىستەن بەرگى ۋاقىتتا قازاقستان بۇل داعدارىستى اسكەري قارۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, تەك ديپلوماتيالىق جولمەن عانا شەشۋگە بولاتىنىن الەم جۇرتشىلىعىنا الدەنەشە رەت جاريا ەتكەن جانە بۇل تۇرعىدا ءوز تاراپىنان ناقتى ءىس-شارالاردى قوسا قولعا العان-دى. بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەن, 2012 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سيرياداعى ب ۇلىكتى بەيبىت جولمەن توقتاتۋ ءۇشىن قارسىلاس تاراپتاردى كەلىسسوزدەرگە شاقىرىپ, ولارعا قازاقستان جاعىنان بارلىق كومەك كورسەتىلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ايتسا ايتقانداي-اق, 2015 جىلعى مامىر ايىندا قازاقستان سيرياداعى وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ ءبىرىنشى توبىن قابىلداپ, داعدارىستى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋگە باعىتتالعان كەلىس­سوز­دەردىڭ ءبىرىنشى راۋندىن وتكىزۋگە باستاما­شى بولسا, سول جىلى قازاندا ەكىنشى راۋندىنىڭ ءساتتى وتۋىنە دە تولىق جاع­داي جاساعان ەدى. سوڭعى شارادا قول جەت­كەن كەلىسىمدەردىڭ ارقاسىندا قورشاۋدا قالعان مىڭداعان ادامنىڭ بوساپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن ارنايى ءدالىز اشىلعان-دى. الەم قاۋىمداستىعى, سونىمەن قا­تار, قازاقستاننىڭ وزگە مامىلەگەرشىلىك قىر­لارىمەن دە جەتە تانىس. اتاپ ايت­قاندا, يران يادرولىق باعدارلاماسىن بەي­بىت باعىتقا بۇرۋ, سونداي-اق, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كيكىلجىڭدى باسەڭ­دەتۋ, سول سياقتى, بەلگىلى وقيعا­لارمەن بايلانىستى رەسەي مەن ءتۇر­كيا اراسىندا كۇرت ءورشىپ كەتكەن ساياسي شيە­لەنىستەردىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ, ەكى ەلدى قاي­تا تاتۋلاستىرۋعا باعىتتالعان سالماق­تى بىتىمگەرشىلىك ساياساتتىڭ جە­مىستى بولۋىنا دا قازاقستاننىڭ ۇلكەن ۇلەس قوسقانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. ەندى مىنە, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا رەسەي, تۇركيا جانە يران تاراپتارىنىڭ باستاماشىلىعىمەن استانا سيرياداعى سوعىستىڭ بەيبىت جول­مەن توقتاتىلۋىنا اتسالىساتىن جانە ءبىر حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭى­نا اينالعالى تۇر. ويتكەنى, رەسەي پرە­زي­دەنتى ۆلاديمير پۋتين مەن تۇركيا پرەزيدەنتى تايپ ەردوعان ورتاق ءمامى­لەگە كەلىپ, سيريا باسشىلىعى مەن ونداعى وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ باس­تارىن قايتا قوسىپ, جەنەۆادا ءۇستى­مىز­دەگى جىلى اقپان ايىندا وتەتىن كەلىس­سوز­دەردىڭ الدىندا قارۋلى قاقتىعىس­تاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۇلەس قوسۋى مۇمكىن جانە ءبىر ماڭىزدى كەز­دەسۋدى الدىن الا وتكىزۋ ءۇشىن تاعى دا استانانى تاڭداپ الدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ بۇل باستاماعا دا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىنىن بىردەن مالىمدەدى. بۇل ورايدا ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە مىناۋ. جوعارىدا اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ۇشەۋى دە بۇل كەلىسسوزدىڭ ءساتتى وتۋىنە وتە مۇددەلى. سەبەبى, رەسەي مەن يران – و باستان-اق سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادقا قولداۋ كورسەتىپ كەلگەن مەملەكەتتەر. الايدا, اتالمىش كەلىسسوزدىڭ ناقتى ورىن الۋىنا رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قايتا قالپىنا كەلۋى نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىرعانى كۇمانسىز. الايدا, استانادا وتەتىن كەلىس­سوز­دەرگە سيرياداعى وپپوزيتسيا وكىل­دەرىنەن كىمدەر قاتىسادى دەگەن ساۋالعا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, بۇگىنگى سيريانىڭ اسكەري كارتاسىنا جەتە ءمان بەرگەن ادامنىڭ ونداعى اشىق قىزىل تۇسپەن بويالعان پرەزيدەنت باشار اسادتىڭ باقىلاۋىنداعى تەرريتوريالارمەن قاتار, قارا تۇسپەن دە, سارى تۇسپەن دە, جاسىلمەن دە, كوك­پەن دە, ءتىپتى وزگە تۇستەرمەن دە بويال­عان لاڭكەستىك توپتاردىڭ ۋىسىن­داعى تەرريتوريالاردىڭ بار ەكەنىن باي­قاماۋى مۇمكىن ەمەس. سوسىن لاڭ­كەستەردىڭ اراسىندا ەتەك العان الاۋىزدىق, اسىرەسە,  تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قايتا جاندانا باستاعان ساتىنە ءدوپ كەلگەنى دە شىندىق. ەندى استانادا وتەتىن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى قانداي بولادى دەگەن ماسەلەگە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, اشىق اقپارات كوزدەرىنەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, باشار اسادتىڭ قارسىلاستارى وتكەن ايدا الەپپودا جەڭىلىس تاپقاننان بەرى ولاردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىق پەن جىككە بولىنۋشىلىك بۇرىنعىدان بەتەر ءورشىپ كەتكەن. سوندىقتان ولاردىڭ باسى ەندى قايتا بىرىگە المايدى جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن وزدەرى يەلىك ەتىپ كەلگەن تەرريتوريالاردى بۇدان بىلاي ولار قورعاي دا المايدى. ونىڭ ۇستىنە, قاڭتاردىڭ جيىرماسىندا  اقش بيلىگىن قولعا العان پرەزيدەنت دونالد ترامپ ءوزىنىڭ 16 مينۋتتىق قىسقا دا نۇسقا رەسمي سوزىندە الەمدىك تەرروريزممەن تۇبەگەيلى كۇرەسەتىنىن جانە ولارعا امەريكا تاراپىنان بۇدان بىلاي ەشبىر كومەك بەرىلمەيتىنىن اشىق مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمەنىڭ سيرياداعى جالدامالى لاڭكەستەرگە ۇلكەن سوققى بولىپ تيگەنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.  سوندىقتان, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, استاناعا سيريا وكىمەتىنىڭ وكىلدەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە اساد بيلىگىمەن سوعىسىپ جۇرگەن «ەركىن سيريا ارمياسى» دەپ اتالاتىن قارۋلى توپپەن بايلانىسى بار ۇستامدى وپپوزيتسيا وكىلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار, سيريادان كەلىسسوزدەرگە قاتىساتىن وپپوزيتسيا وكىلدەرى استانادا ساياسي ماسەلەلەردىڭ تالقىلانباۋىن قاتاڭ تالاپ ەتىپ, باستى نازاردى  سيريا اۋماعىندا بۇكىل سوعىس ءورتىن توقتاتۋعا  اۋدارۋ قاجەتتىگىن ءوتىنىپ, ولاي بولماعان جاعدايدا كەلىسسوزدەرگە قاتىسا الماي قالعان وزگە ساياسي كۇشتەردىڭ مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلەتىنىن كولدەنەڭ تارتىپ وتىر. بۇدان ءسال عانا بۇرىن بەلگىلى بولعانىنداي, رەسەي اقش-تىڭ جاڭا بيلىگىنىڭ وكىلدەرىن استانا پروتسەسىنە قاتىسۋعا شاقىرعان ەدى. بۇگىن بۇل شاراعا اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى قاتىسادى. قالاي بولعاندا دا, استانا كەلىس­سوزدەرىنىڭ باستى ماقساتى سيرياداعى الاپات سوعىس ءورتى مەن گۋمانيتارلىق اپاتتى ءبىرجولاتا توقتاتۋعا باعىتتالعان جەنەۆادا الداعى ۋاقىتتا وتەتىن شەشۋشى كەلىسسوزدەردىڭ العىشارتتارىن جاساۋ بولىپ تابىلادى. ەندەشە, بارلىق تاراپتار مۇددەلى بولىپ وتىرعان بۇل كەلىسسوزدەردىڭ استانادا وتەتىنىن جاقسى نىشانعا بالاپ, ونىڭ تابىستى بولۋىن تىلەيىك, اعايىن. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى