ۇل – بولاشاق ەل تىرەگى

(«ەگەمەن قازاقستان», 09.02.11.) «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 9 اقپان كۇنگى سانىنا جاريالانعان ك.الپەيىسوۆانىڭ «ۇل» دەگەن ماقالاسىن ەرەكشە تولقىپ, تەبىرەنىپ وقى­دىم. اۆتور وتە وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعان ەكەن – ءار ءسوزىنىڭ استارىندا شىندىق جاتىر. ەرلەردىڭ ءىرى بولۋى, ءمارت بولۋى, ءبارى-ءبارى ءبىلىم مەن تاربيەگە بايلانىستى. ايەلىم ۇل تۋدى دەپ دالباقتاماي, سول ۇلدى ءوز ونە­گە­سىمەن ءوسىرۋ قاجەتتىگىن ەڭ الدىمەن ەر ازامات ۇعۋى كەرەك.  اكەسى «وق جونۋدى» ۇيرەتپەگەن ۇيلەردەن شەگە قاعۋدى بىلمەيتىن ۇلدار شى­عادى. ەر بالانى شاڭىراق يەسى دەپ اسپەت­تەيمىز, بىراق ولاردىڭ شىن مانىندە شاڭى­راق يەسى بولىپ قالىپ­تاسۋىنا ءمان بەرمەيتىنىمىز راس. كوبىسى ءسوز جۇزىندە عوي ءبىزدىڭ قا­زاقتا. بالانى ەڭبەككە تاربيەلەۋ كەرەكتىگىن, ءبىر ماماندىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاتۋدى ەستەن  شى­عارىپ, ماسەلە ۋشىق­قان كەزدە سان سوعامىز. جومارت قازىبەك ۇلى. سەمەي. * * * اۆتور كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ  تاعى  ءبىر قىرى بار. قازاق  باسقادان كەم قالماسىن  دەپ اقىلى  وقۋعا  ۇلدارىن دا  بەرەدى. ۇلدار وقۋدان گورى سول وقۋىنا  تولەيتىن  اقشاسىن, ەمتيحانداردا «رازۆود» جاسايتىن  پارا­لا­رىن تابۋ  ءۇشىن سا­باق­قا بارماي قا­شىپ-پىسىپ جۇ­مىس ىستەيدى. بۇل اۋ­ىلدان كەلگەن ۇل­دار­دىڭ  دا,  قىز­­دار­دىڭ  دا با­سىن­دا  بار. سون­دىق­­تان اۆ­تور  ايت­قان قا­تىرما  قاعازى  قو­­­لىن­­­دا  بار  بالالار دا ما­­مان­دىعى بويىن­شا  جۇ­­­­مىس­قا  تۇ­را  الماي, تۇر­­سا جۇ­مىس ىستەي  الماي, ديپ­لومى بار  تاك­­سيست, كۇ­زەت­شى نە اۋلا سى­پى­رۋشى بو­لىپ جۇرە­دى. مۇن­داي دا پروبلەما بار. بۇعان قوسا مال تابۋعا   جاراپ جاتقان شاش­­­­تاراز, اسپاز, ەلەكتريك, سانتەحنيك,  ت.س.س. جۇ­مىس­تاردى  مەنسىنبەي جۇرگەن قازاق­تار­دىڭ جالعان نامىسقويلىعىنان وزبەك, قىر­عىز, قاراقالپاق, قىتايلاردىڭ بيزنەسى  گۇل­دەنىپ, وزدەرىنەن جۇمىس تابا الماعاندار ەلىمىزدى راحاتتانا جەرسىنىپ جاتقان جوق پا؟ سو­لاردىڭ جوعارى  ءبىلىمى  دە جوق. ادام اي  سايىن ءبىر رەت  شاشىن  ءجون­دەتەتىنى  بەلگىلى  عوي, سوندىقتان  تۇراقتى بيزنەس  دەپ تۇرىك جاس­تارى شاشتاراز ماماندىعىن تاڭداپ الا­دى  ەكەن. بايقاعان  شىعارسىزدار, قا­زىر استانا  مەن ال­ماتىداعى تۇرىكتەر  اشقان شاشتارازداردان اياق سۇرىنەدى. ۆوكزالداعى ماشينالار قوزعالىسىن رەتتەپ جۇرگەن  قازاق جىگىتتەرىن ۇيرەتسە, سول ونەر­گە يكەمى بارلارىن باۋلىسا, زۆەرەۆ  بو­لىپ كەتە قويماسا  دا  وتباسىنىڭ نان پ ۇلىن تابۋعا جارار ەدى عوي. ايتا  بەرسە,  كوپ ماسەلە بار. ءبىر ما­قا­لا­نىڭ ءوزى  تەك  ءبىر ادامنىڭ  قانشاما ويىن قوز­عاپ وتىر. ال ونى وقىعان  قانشاما  قازاق  تول­­عانىپ جاتقان بولار. سوندىقتان قازاق­تار­دىڭ, اسىرەسە وسى  جۇمىستى  اتقارۋ تاپ­سى­رىلىپ, سوعان  ءتيىستى اقى  الىپ وتىرعان ادام­داردىڭ  ىسكە  كوشۋى ءۇشىن مۇنداي  ماقا­لالار لەك-لەگىمەن بولۋى  كەرەك نەمەسە ءما­سەلەنىڭ دايىن رەتسەپتىن جازىپ كورسەتەتىن  (الگى  شەتەلدەگىلەرشە شاگ پەرۆىي..., شاگ ۆتوروي دەپ) جولنامالار وتە قاجەت. گازەتتە مۇنداي   وزەكتى  ماسەلەنىڭ كوتە­رى­لۋى ادامداردى قوعامداعى پروبلەمالارعا بەيتاراپ بولماۋعا ۇيرەتەدى. سوندىقتان وسى با­عىتتاعى تاربيەلىك ءمانى زور, ويلى ماقا­لالاردى ۇنەمى كۇتىپ جۇرەمىز. ساندۋعاش اۋباكىروۆا. الماتى. * * * ماقالا «ۇل» دەپ اتالعانىمەن, ونىڭ ونە بويىندا ۇل-قىز دەپ بولىنبەگەن بۇكىل ۇر­پاقتىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق جاتىر. ۇلدىڭ وقىماۋى, زامانىنا ساي تاربيە ال­ماۋى وقىعان قىز بالالاردىڭ ولاردى مەنسىنبەۋىنە, ال بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە كارى قىز­داردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعاتىنى راس. قازىر مۇنداي وتىرعان قىزداردان تۇتاس ءبىر ارميا جاساقتاۋعا بولاتىن شىعار.  بىراق سوندا دا مەن ءبىلىم-بىلىگى وزىنە ساي ەمەس نا­دانعا شىققانشا وسىلاي وتىر­عاندارى دۇ­رىس پا دەپ ويلايمىن بۇگىندە. مەنىڭ قىزىم اۆتور ايتقانداي, «قاتىرما قاعازى» بولا تۇرا, «ۇناتتىم» دەپ قوياردا قوي­ماي وقىماعان جىگىتكە تۇرمىسقا شىقتى. كۇيەۋ بالانى نامىستانىپ, ايەلىنەن قالىس­پاۋعا تى­رىسىپ, سىرتتاي وقۋعا تۇسەتىن شى­عار دەپ ويلا­عانمىن. ءبارى كەرىسىنشە بولدى. قىزدىڭ «وقى­ساڭشى» دەگەن سوزىنەن استار ىزدەپ, «مەنسىنبەيسىڭ بە؟» دەپ اكىرەڭدەپ شىق­قانىن قايتەرسىڭ. اۋىل­دا جۇرتتىڭ توڭا­زىتقىش, تەلەۆيزورلارى كۇيىپ كەتىپ جاتادى, تىم قۇرىسا سونىڭ وقۋىن وقىساڭشى دەپتى بىردە قىزىم وعان. سول كۇنى «وقىمىستى باي كەرەك بولسا, بار تاۋىپ  ال» دەپ ۇيىنەن قۋىپ جىبەرىپتى. قازىر قىزىم ۇيدە, جۇمىسقا تۇردى. ونىڭ تاعدىرىن تالكەك ەتكەن جان ءالى اكە-شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىنا جارماسىپ, قىزىعىن كورىپ, ويسىز ءجۇر. وسى وقيعادان بەرى اينالامىزداعى جاستارعا زەر سالىپ قارايتىن بولدىم. تۋىس­تارىمىزدىڭ ۇساق-تۇيەك جۇمىس ىستەيتىن جاس بالالارى كوپ, قاراپ تۇرسام, وقۋعا ىنتالارى جوق. نەگە وقىمايسىڭدار دەسەم, بىرەۋلەرى قى­زىق ەمەس دەيدى, ەندى بىرەۋلەرى بۇل وقۋ­لاردى بىتىرگەنمەن, ءبارىبىر جۇمىس تابا المايسىڭ دەيدى. سوعان قاراپ بىزدە جۇمىسقا تالاسا-تارماسا الاتىنداي ەتىپ ءبىلىم بەرۋىمىز, ال ول ءۇشىن وقۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. ءشامشيا. جامبىل وبلىسى. * * * ءبىزدىڭ بايىرعى داستۇرىمىزدە اسىرەسە, ەر بالانىڭ تاربيەسىنە دەن قويعان, سەبەبى قا­زاق­تىڭ پا­يىمى بويىنشا ايەل ادام وشاق باسىن ساقتاۋشى, شاڭىراقتى كور­كەيتۋشى, بەرەكەسىن اسىرۋشى بولسا, ەر ادام سول شاڭىراقتىڭ كوركەيۋىن, تىنىشتىعىن قام­تاماسىز ەتۋشى, سول ارقىلى بۇكىل ەلدىڭ, حا­لىقتىڭ وركەن­دەۋىنىڭ كەپىلى بولعان. سون­دىق­تان  اتام قازاق ۇل­دى وسى باعىتتا ءتار­بيەلەگەن, ۇلعا ءبىلىم-بىلىك بەرۋگە تىرىسقان, سەبەبى دۇرىس ءتالىم-تاربيە العان ۇل بولسا, ول قىزدى (انا­سىن, ايەلىن, پەرزەنتىن)  دالادا قالدىرمايدى, جەتەلەپ ءجۇرىپ, جەتكىزەدى بيىكتەرگە. ماقالا سوڭىندا جاسالعان ءتۇيىننىڭ ءمان-ماعىناسى وتە تەرەڭ. بۇل جەردەگى اڭگىمە قىز بالانى وقىتپا, ۇل بالانى وقىت دەگەندە ەمەس, قىزدى دا, ۇلدى دا بىردەي تاربيەلەپ, وقىتىپ, اياعىنا تۇرعىزۋ كەرەك, بىراق ۇل بالانى ءتار­بيەلەۋگە باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز سونداي – ايەل ەرگە قا­رايتىن ەلمىز دەيدى اۆتور. ءبىز ۇلدارىمىزدى ەرتەڭ اتا-انانىڭ دا, باۋىرىڭنىڭ دا, ءوز وت­باسىڭنىڭ دا قام­قورشىسى, تىرەگى بولاسىڭ,  ەندەشە وقىساڭ, دۇرىس ءبىلىم مەن ونەگە الساڭ عانا ونى قامتاماسىز ەتە الاسىڭ دەپ ءتار­بيەلەۋىمىز كەرەك. سەبەبى, وقىعان ادام  وتبا­سىن بار جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتى­لادى, ءوز بالالارىن تاربيەلەۋ ىسىندە, ءتىپتى ءسابي كەزىندە ويىنشىقتار ساتىپ العاندا دا ونىڭ تانىمدىق, بالانىڭ وي ءورىسىن  دامىتا­تىن جاقتارىنا باسا نازار اۋدارادى. ال ءوز نانىمدى ءوزىم تاۋىپ جەيمىن دەگەن ويمەن بازاردا, ۆوكزالداردا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇك تاسۋدان قولى بوسامايتىن ادامنىڭ بالالارىنا ءتيىستى دەڭگەيدە تاربيە بەرەتىنى ەكىتالاي: جاعدايى دا جوق, قولىنان دا كەلمەيدى. مەن ءوز نانىن ءوزى تاۋىپ جەيتىن ادام دەپ بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن, ءوز نانىن ادال ەڭبەكپەن تاۋىپ جەيتىن بولسا دا جامان ەمەس قوي. وكىنىشتىسى, تاڭەرتەڭنەن كەش­كە دەيىن نەمەن اينالىساتىنىن بىلمەي, اتا-اناسى مەن تۋعان تۋىستارى بولسا, سولارعا ماسىل, باس اۋرۋى بولىپ, ىشىمدىككە سا­لىنىپ جۇرگەن جاس جىگىتتەردى قازىر اۋىلدا دا, قالادا دا تىم ءجيى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. بۇل ءبىز­دىڭشە  ەلدىڭ, حالىقتىڭ بولاشاعى, ۇلتتىڭ گەندىك قورى (گەنوفوند) ءۇشىن وتە قاۋىپتى. قازىرگى كەزدە گەندەر دەگەندى ءجيى ناسي­حاتتاۋدامىز. بىزدىڭشە, گەندەردىڭ ءوزىن ەر ادام ىلگەرىلەتۋ كەرەك, ايەلدىڭ بىلگەنىن كەڭەيتىپ, بىلمەگەنىن ۇيرەتىپ, ساياسي قىزمەتتە دە, بيلىككە جەتۋدە دە  نازىك جانداردى بارىنشا قول­داۋى قاجەت. بۇل ەر ادامنىڭ قولىمەن جا­سالۋعا ءتيىس ءىس. ايەل ادام ەر اداممەن تالاس­قا تۇسپەي, ەر ادامدى قۇر­مەتتەپ, سىيلاۋى كەرەك, ال ەر ادام سول سىي-سىيا­پاتقا لايىق بولۋعا ءتيىس.  ءبىزدىڭ ءدىلىمىز وسىنداي. ال قازىرگى زامان تالابى وسى دەپ ايەل ادامدى جاساندى تۇردە كوتەرە بەرسەك, وندا 20-30 جىل­دان كەيىن «گەندەرىمىز» كەرىسىنشە ناتيجە بەرەر, ءسويتىپ, بەلسەندى ەرلەرگە تاپشى بولىپ قالارمىز, سەبەبى قىزدار قاۋىمى وتە پىسىق, بىلىمگە قۇشتار, العىر كەلەدى. ال جىگىتتەرىمىزدى ءبىز قازىر ىنجىقتاۋ عىپ ءوسىرىپ جاتقان سياقتىمىز. گۇلنار كامەشەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. استانا . * * * ماقالادا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنى بۇگىنگى قوعامدا دەرتكە اينالىپ كەلە جاتقان قۇبىلىس دەر ەدىم. ەگەر قازىر ءبىر داۋاسى تابىلماسا, كۇنى ەرتەڭ سالدارىن تارتاتىن شىعارمىز. اۋىلداعى ۇلدارىمىزدى وقىت­پاي, قالاداعى ۇلدارىمىزدى قىز سياقتى وبەك­تەپ, ۇرپاعىمىزدى ۇساقتاتىپ, توعىشار, ماسىل ەتىپ العانىمىزدى ءوزىمىز دە بىلمەي قالعاندايمىز. ارينە, وقىمىستى, زيالى, مادەنيەتتى جاستارىمىز بار, بىراق جالپى كوپپەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ ۇلەسى تىم از. ءوز ورتامىزدا وسى ماسەلەنى تالقىلاپ, ءبىراز نارسەنىڭ باسىن اشقاندايمىز. وتباسى تۇگىل, ءوز باستارىن اسىراي الماي جۇرگەن جاستار كوپ. ءبىر جاعىنان زامان قىسپاعىنا السا, ەكىنشى جاعىنان وزدەرىنىڭ ءبىلىمسىز, بىلىكسىزدىكتەرى دە كەدەرگى كەلتىرۋدە ولارعا. زامان اۋىرت­پا­لىق­تارىن كوپپەن بىرگە كورەر, ال ءبىز, اتا-انالار, باياعىشا «ۇكى­مەت پەن پارتياعا» يەك ارتا بەرمەي, ۇلدارىمىزدى تىم بول­ماسا ءبىلىم الىپ, كاسىپ يگەرۋگە باۋ­لۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن تاپ وسى قازىرگىدەي سەزىنبەگەن بولارمىن. بورانعالي ىزەتقاليەۆ. باتىس قازاقستان وبلىسى. * * * ك.الپەيىسوۆانىڭ وسى گازەتتە بۇرناعى جىلى جاريا­لانعان « ۇلىڭ داراقى, قىزىڭ سو­راقى بولسا» دەگەن ماقالاسىن وقىعان ەدىم. وسى جولى دا ول ەلەۋلى, جاندى ءما­سەلەگە ءۇڭىلىپتى, ۇساق­تاپ بارا جاتقان ەرلەر پرو­بلەماسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە عوي. جا­بۋلى قازان جابۋىمەن قالسا, تالاي شاڭىراق شاي­قالىپ, قىزدار باسقا ۇلتتاردى تاڭداپ, ۇلتتىق قالىپتاسۋ اۋىلى الىستاپ كەتەرى ءسوزسىز.  بۇل ماقالا – سودان ساقتان­دىرىپ قا­عىلعان دابىل سياقتى. الما بيماعامبەتوۆا, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. جەزقازعان. * * * اۆتوردىڭ ءبىز سياقتى «وقىپ-وقىپ, وتى­رىپ قالعان» سىڭلىلەرىنە ايتار استارلى ويىن ۇقتىم. بىراق, امال قانشا, سونى جىگىتتەر قاۋىمى ۇقپاي ما دەپ قورقامىن. وعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. الماتى تروللەيبۋس­تارىندا جىگىتتەردى تروللەيبۋس جۇرگىزۋ­شىلى­گىنە وقۋعا شاقىراتىن حا­بارلان­دىرۋ­لاردىڭ ءىلىنىپ تۇرعانىنا ءبىر جىل­دان استى. جۇرگىزۋ­شىلەردىڭ ايلىعى دا ءتاپ-ءتاۋىر ەكەن, تۇراقتى تۇرۋعا جاتاقحانا دا  بەرىلەتىن كورىنەدى. ءسوز سالىپ جۇرگەن بويى سۇڭعاق, ءتۇرى كوركەم, بىراق يگەرگەن كاسىبى جوق جىگىتكە سول حابار­لان­دىرۋدى كورسەتتىم. ات-تونىن الا قاشتى. «سارىلىپ, ايلىق كۇتىپ جۇرەم بە سول» دەيدى. ال ءوزى تسۋم-نىڭ قاسىندا «ستويانششيك» بولىپ نان تابادى, كۇندەلىكتى تاپقانى قو­لىنا تۇسەتىن بولعان سوڭ, قالتاسى بوس بولمايتىنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى, اتا-اناسى دا وسى جۇمىسىن قولايلى كورەتىن كو­رىنەدى. سول كىسىلەرگە وقىتسا عوي وسى ماقالانى... اقمارال. الماتى. * * * ەلى ءسۇيىپ وقيتىن «ەگەمەنگە» كامال الپەيىسوۆانىڭ «ۇل» دەپ اتالعان ويتولعاعى شىقتى (09.02 2011). پارلامەنت ءماجىلى­سىندەگى ارىپتەستەرى قولدان-قولعا وتكىزىپ, وقىپ شىقتىق. سودان پىكىرتالاستىق, وي ءبو­لىستىك. بۇل – وي عانا ەمەس, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاۋ. ەركەكتەردى قورعاۋ. ءدال وسى ماسەلە ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدى تولعاندىرىپ ءجۇر­گەنى­مەن كامالعا ۇقساپ جازىپ تاستاپ, وقىر­مانعا ۇسىنۋعا باتىلىمىز جەتپەگەن. ەركەك بالانى وقىتۋدى قولداۋشىنىڭ ءبىرى – مەن. اۋىلعا بارعاندا «ۇلدارىم كەتپەن شاپسا دا كۇن كورەدى, مىنا قىزىم وقىسىن» دەيتىن اعايىندارعا «ەر بالالارىڭدى وقى­تىڭدار, سولار ءوسسىن, مارتەبەلى بولسىن. سوندا ەلىمىز دە وركەندەيدى, قىزداردىڭ دا باعى اشىلادى», – دەيتىنمىن. ءبىراز ەر بالالاردىڭ وقۋعا ءتۇسىپ, قىزمەتكە ءىلىنىپ كەتۋىنە كومەگىم دە تيگەن. ەندى وسى جايتتى اتا-انالار تەرەڭدەپ ويلاسا ءجون بولار ەدى. ساۋلە دوسجانوۆا, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.