قازاقستان بۇگىندە جۇزدەن اسا ۇلتتىڭ وكىلىن باۋىرىنا باسىپ, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويىن ءوتكىزگەلى وتىر. دارحان كوڭىلدى وسى حالىقتىڭ بار مەيىرىمىنە ءبولەنگەن ورىس قىزدارىنىڭ ءبىرىمىن. مەنىڭ ءومىرىم وسى ەلمەن ەتەنە.
قىز بۇرىمىنداي قۇلديلاي اعاتىن جەتىسۋدىڭ جەتى وزەنى باس الاتىن الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ءۇشقوڭىر جايلاۋىندا ءومىر ەسىگىن اشىپپىن. شامالعاننىڭ تاۋ شاتقالىنداعى «شۇباراتتا» بالالىعىمنىڭ بازارلى ءساتى ءوتتى. شەشەم يرينا يوسيفوۆنا ءۇشقوڭىر بيوكومبيناتىندا جۇمىس ىستەدى. وسىنداي ساتتەردە راقىش بوتامباەۆ اتامىزدىڭ ۇلكەن شاڭىراعىندا قالاتىن ەدىم. كىشى بالاسى سايلاۋمەن تۇيدەي قۇرداستىعىم تاعى بار. اناسى ءشالى اپام ەكەۋىمىزدى ەگىز ەمىزىپ, ەركەلەتىپ باقتى. اناممەن دوس-جار, سىرلاس ەدى. ءومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سىيلاسىپ ءوتتى. زۋرا اپا دا جادىمدا. ەرتەك ايتىپ, ءان سالىپ جۇباتاتىن. تەنتەكتىك جاساساق, «شوڭ اجە تاتەبالا كەلە جاتىر» دەپ قورقىتاتىن-دى. ءجۇزدەن اسىپ, ءومىردەن وزدى جارىقتىق. زۋرا دا, ءسىڭلىسى ءشالى اپام دا قىرعىزدىڭ قىزدارى ەدى. داستارحاندارى جيىلمايتىن, جوقتان بار جاساپ, اس دايارلاپ, تورعايدىڭ بالاپاندارىنداي ۇشىپ-قونىپ جۇرگەن ءبىزدى ءارقاشان ايالايتىن. كەيىنىرەك ءبارىمىز 1 ماي اۋىلىنا بىرگە كوتەرىلە كوشتىك.
زەردەمنەن ورىن الىپ, ويىمنان كەتپەيتىن جان قۇربىم ءالكەمايدىڭ شەشەسى شاماتاي اپا. ولار تاڭ قىلاڭ بەرە جۇمىسقا كەتىپ, قاس قارايا بەلىن شەشەتىن. كەشكىسىن شەتەن, توبىلعى, قىزىل تىكەننەن وتىندارىن ارقالاي كەلەتىن. ءبىز ءۇشىن تاندىردىڭ ىستىق ك ۇلىنە پىسكەن قىزىلشادان ءتاتتى ەشتەڭە جوق سياقتى ەدى. بەتىنە تالقان سەبەتىن. شاماتاي اپامنىڭ قول ديىرمەنىنە ايەلدەر كەزەكپەن ءبىر ۋىس بيدايلارىن تارتۋعا باراتىن ەدى. شاماتاي اپا ءديىرمەننىڭ تاسىن اينالدىرىپ, ولەڭ قۇراپ, اندەتەتىن. جينالعاندار كوزدەرىن سىعىپ, جان جاراسى جەڭىلدەگەندەي كۇي كەشەتىن. ماي شامنىڭ جارىعىمەن ءبىرى ش ۇلىق توقىسا, ءبىرى جاماۋ سالاتىن. سوعىستان كەلمەگەن ەر-ازاماتتى ساعىنا ەسكە الاتىن. سونداعى جەسىرلەر سالعان ءان, ۇزاق-سونار داستان, ايتىستار كوكەيىمنەن ءالى دە كەتپەيدى. ولەڭگە دەگەن قۇمارلىعىم سول كەزدەن باستالعان-اۋ شاماسى دەيمىن.
وتكەن جىلى جەتپىس جاسقا كەلدىم. تورقالى تويىما تارتۋ بولعان قارلىعاش قىزىمنىڭ «چۋۆستۆ, مىسلەي, سلوۆ مويح پولەت» دەگەن ولەڭدەر جيناعىنىڭ جارىق كورۋى. «سەزىمىمنىڭ, وي مەن ءسوزدىڭ سامعاۋى» دەپ قازاقشالاپ, ولەڭدەرىن از-ازداپ اۋدارىپ جاتقان جايىم بار.
مەنى دەر كەزىندە ولەڭ, جىردىڭ ولكەسىنە تاربيەلەگەن ۇستازدارىم بولدى. الدىمەن قازاقتىڭ كاۋسار سوزىنە ءتىلىمدى كەلتىرگەن, ءبىرىنشى سىنىپتاعى مۇعالىمىم بەكبولات باتىردىڭ نەمەرە قىزى كۇلتاي دوسىمبەكقىزىنىڭ ارۋاعىنا ارقاشان باس يەمىن. ال, ايتىس ونەرىنە العاش باۋلىعان كىم دەسەڭىز, ونى تاراتىپ ايتايىن.
قىزىلورداداعى پەدۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەن كەزىم. لەنيننىڭ 90 جىلدىعى بولۋى كەرەك, الپىسىنشى جىل شاماسى. «اسقار توقماعامبەتوۆ دەگەن ءىرى اقىن كەلەدى. بارلىقتارىڭ ويلارىڭدا نە بار, ءبارىن جازىڭدار, ساحناعا شىعىپ ونەرلەرىڭدى كورسەتىڭدەر» دەگەن تاپسىرما بەرىلدى. «وتان قىزى» دەگەن قابىرعا گازەتىن شىعاراتىنبىز. سوندا مەنىڭ «تۇڭعىش ءسوزىم» دەگەن ولەڭىم جاريالاندى. لەنين تۋرالى. سونى وقىدىم. اقىن اعا: «ماعان سارسەنبى سايىن جاس اقىندار كەلەدى. رەداكتسياعا ولەڭدەرىڭدى اكەل, كورەيىك, وقيعان» دەدى. ول كەزدە جاسى الپىستان اسقان كەزى. سودان ءبىر ءداپتەردى تولتىرعان ولەڭىمدى الىپ باردىم جاڭاعى جيىنعا. بالاشبەك بار, جانۇزاق بار, سەرىك بار, قومشاباي بار, ءبارى جينالىپتى. ولەڭدەرىمدى وقىپ بەرەيىن دەسەم, الگى بالالاردىڭ ولەڭى باسقا, مەنىكى باسقا سياقتى. سودان كەيىن «سوڭىنان كورسەتەيىنشى», دەدىم. ولار كەتكەننەن كەيىن اسەكەڭ ولەڭدەرىمدى كوردى دە بۋىن, شۋماق دەگەن نە ەكەنىن ءتۇسىندىردى. كوپ ۇزاماي سىرداريا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندىم. قولىم تيگەندە جيىنعا بارىپ تۇردىم. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە اقىن قىز اتانىپ قالدىم. سودان اسەكەڭە بارعاندا ول كىسى ايتار ءسوزىن ولەڭدەتىپ قويا بەرەتىن. مەن دە ول كىسىگە ولەڭمەن جاۋاپ بەرۋگە تىرىساتىن ەدىم. «ويپىرماي, كىسى توپىراعىنا تارتپاي قويمايدى ەكەن-اۋ», دەيتىن جارىقتىق.
كەيىن ءبىلدىم عوي, ءسۇيىنباي مەن جامبىل توپىراعىنان جارالعانىمدى. شامالعاندا تۋدىم. ءۇشقوڭىردا ءوستىم. قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىدىم. سىر بويىنا بارىپ, نەبىر سىر سۇلەيلەردىڭ ۇشقىنى تيگەن بولار. ايتەۋىر, ايتىس ونەرىندە باعىمنىڭ جانۋىنا وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ جانە اسەكەڭنىڭ سەپتىگى تيگەنى انىق ەكەنىن جاس كەلگەندە ءبىلىپ وتىرمىن.
باۋكەڭنىڭ دە ورنى بولەك. ءوتكەن عاسىردىڭ 64-ءشى جىلى شىمكەنتتە ولكەلىك ايتىس ءوتتى. وعان اسقار توقماعامبەتوۆ, ءابدىلدا ءتاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, جالپى بۇكىل جازۋشىلار وداعى كوشىپ بارعانداي بولدى. مارقۇم ءازىلحان نۇرشايىقوۆ قاتىستى. باۋكەڭ وڭدايدان استە قالا ما. ءوزى ايتىس جاڭادان كوتەرىلىپ جاتسا, قالاي كەلمەسىن.
ول كەزدە بۇگىنگىدەي دۇرمەكتى, اۋزىمەن قۇس العان جىگىتتەر جوق پا دەيمىن. مەنى الپىستاعى شالمەن ايتىستىردى. جالپى, مەنىڭ ماڭدايىما ۇلكەندەرمەن ايتىسۋ جازىلعانداي. ال شالداردىڭ قانداي ەكەنىن بىلەسىز عوي. ءسوزدىڭ كەنى ەمەس پە؟ مىسالى, بىردە مۇقاش بايباتىروۆپەن ءسوز قاعىستىردىق. ماعان قارسىلاس شىقپاعان سوڭ, زالعا «مەنىمەن ايتىساتىن ادام بولسا شىعىڭدارشى, مىنا قولىمداعى التىن جۇزىگىمدى بەرەيىن» دەدىم. تىپىر ەتىپ, جاق اشقان جان بولمادى. سودان سەكسەن بەستەگى مۇقاش اتام ەلەڭدەپ, نامىستانىپ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, ولەڭ توكتى. «قوي, جاس كەلىن ەكەنسىڭ, بىردەڭەڭ جۇعىپ جۇرمەسىن» دەپ دومبىراسىن سۇيەي سالدى. مەن:
كەلىننىڭ كەتەدى ەكەن نەسى جۇعىپ,
اقساقال, كەتتى بىلەم ەسىڭ شىعىپ.
داۋسىڭىز ورشىلدەۋ بوپ شىققانمەنەن,
اتاتاي, باراسىڭ عوي تومەن بۇعىپ...
قىز دەسە توقسانداعى اۋنايدى ەكەن,
كونە شوق تاۋ سۋىمەن ويناي ما ەكەن.
ورىستان بۇل نادەجدا تۋعاننان سوڭ,
شالدان دا جەڭىلەدى دەپ ويلاي ما ەكەن, – دەگەنىمدە, «ەي, كەمپىر, قايداسىڭ؟ مىنا قىزدى ۇيگە شاقىرايىق!» دەپ بۇكىل جينالعانداردى ءدۇر سىلكىندىرىپ, كۇلدىردى.
وڭتۇستىك ولكەلىك ءىرى ايتىستا مەنىمەن ايتىسقان تاستان جولداسوۆقا «ءوي, بالامەن ايتىسا الماعان مۇرتتى» دەپ باۋكەڭ قاتتى رەنجىپتى. سودان مەنى باۋكەڭ شاقىردى دەگەندە قاتتى ابىرجىپ قالدىم. ول ورنالاسقان قوناقۇيگە جالعىز بارۋدان سەسكەنىپ, ەرتەڭىنە روزا اپايىمدى (عالىم شامعالي سارىباەۆتىڭ قىزى) ەرتىپ بارسام, كاماش جەڭگەي ەكەۋى مەيرامحانادا وتىر ەكەن. روزا اپايعا «ءبىرگە كىرەيىك» دەسەم, «جوق, ءوزىڭ كىرە بەرشى. مەن ول كىسىدەن قورقامىن» دەدى.
باۋكەڭنىڭ ءوزى تۇگىل, مۇرتىنىڭ ءار تالى سۇس ءبىلدىرىپ تۇرعانداي كورىندى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ەدى عوي. قاسىنا باردىم. «اعا, شاقىرتقان ەكەنسىز» دەپ ەدىم. «وتىر, قىز, تاماق ىشەسىڭ بە؟», دەدى. داياشى قىزدى شاقىرىپ, «مىنا قىزعا شوكولاد اكەل» دەدى. داياشى قىز الدىما سيىردىڭ تىلىندەي شوكولادتى اكەلىپ قويدى. سوسىن باۋكەڭ «كاماش, سەن ايتاسىڭ با, مەن ايتام با؟», دەدى. «ايتسام بىلاي, مەنىڭ دە ونەرلى جالعىز ۇلىم بار. گازەتتە ىستەيدى. سوعان مىنا اسقار توقماعامبەتوۆ بار, جارقىنبەكوۆ قارجاۋ دەگەن بار, سولاردىڭ بارىنە قۇدا ءتۇستىم. شەڭگەلدىڭ گ ۇلى قاتا, اكەڭە قىرىق قارا ايداپ بارام, بالاما سەنى قولايلاپ وتىرمىن», دەدى. تۋرا وسىلاي سويلەدى. سودان ۇندەگەنىم جوق, شوكولادىن الدىم دا شىعىپ كەتتىم. باۋكەڭمەن بولعان وسى ءاڭگىمەنى نۇرشايىقوۆ ازاعاڭ ءوزىنىڭ «اقيقات پەن اڭىزىندا» جازدى.
الگى ايتىستا ءابدىلدا اعا ءتوراعا. بايگەنى ۇلەستىرىپ جاتقان. ءبارىمىزگە قول ساعات بەرىلدى.
عالىم مامىتبەك قالدىباەۆقا باۋكەڭ ايتقان ءبىر سىر: «حالقىمنىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن تۋ ەتىپ ايتىسقا تۇسكەن ورىس قىزى نادەجدا لۋشنيكوۆانىڭ ونەرىن تۇڭعىش تاماشالاعانىمدا تۇلا بويىم شىمىرلاپ, جانارىما جاس ءۇيىرىلدى. ال ايتىس سوڭىندا نادەجدا ونەرىن ەلەۋسىز قالدىرعان ءتورەشىلەر القاسىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە ىزا بولعانىم سونداي, ورنىمنان ۇشىپ تۇرىپ «باس بايگە سەنىكى, ناديا قىزىم!» دەپ كوپ جىلعى سەنىمدى سەرىگىم – التىن ساعاتىمدى قولىنا تاققانىما قۋانام». اعانىڭ ساعاتىن قايىردىم. ايتىس سوڭىنان «ليرا» التىن ساعاتىن سىيلادى. «ناديا, شەبەرلىگىڭ ءۇشىن» دەپ جازدىرىپتى. سول ساعات قازىر مۇراجايدا.
كەلىن بوپ تۇسكەن بوساعام ءسامەن باتىردىڭ ەل-جۇرتى. حالىق اقىنى ءاسىمحان قوسباسار ۇلىنىڭ اۋىلى. ايتىستاعى قارسىلاس ءارىپتەسىم, حالىق اقىنى الىمقۇل جامبىلوۆتىڭ ءونىپ-وسكەن جەرى.
كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭى. 1984 جىلى الماتى وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز كەلدى. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بەرگەن ازامات ەدى. سىرداريا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىندە حاتشىلىققا سايلانعانىمدا, وزەكەڭ كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە باسشى بولاتىن. كەيىن, 1971 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىن قولىنان الدىم. سول كەزدە ەكى جەكە ولەڭدەر جيناعىنىڭ اۆتورى اتانعانمىن.
كەنەكەڭنىڭ تويىنا دايىندىقتى, ياعني قاتىساتىن بارشا اقىنداردىڭ كيىم-كەشەگىنىڭ ءتۇر-تۇسىنە دەيىن تاڭداپ, تىككىزدى. ون كۇن بويى ايتاتىن ولەڭ-جىرىمىزدى ساراپتادى. سول جولى اعامىزعا ءۇمبەتالى كارىباەۆ تۋرالى ايتىپ, مۋزەي اشىلسا دەگەن تىلەگىمدى جەتكىزدىم.
تويدان سوڭ كوپ ۇزاماي وزەكەڭ حابارلاستى. «اشايىق, بىراق ءوزىڭ باسقاراسىڭ», دەدى. قىركۇيەكتىڭ 11-ءى كۇنى مۋزەيدى قولعا الدىم. اقىننىڭ ۇلكەن قىزى زەينەپ اپكەمىزبەن جۇمىسقا كىرىستىك. سىلادىق, اقتادىق, ەكى بولمەلى ءۇي «پييازداي» بولدى. قۇرىلىسى باستالعان مۇراجاي 1986 جىلى اياقتالدى. سول كەزدە ونەرگە اق جول تىلەپ, اعالىق قامقورلىقپەن قاراعان وزبەكالى جانىبەك ۇلى ەكەنىن ۇمىتپايمىن.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا شەكارا اسىپ, قىتايعا بوسىپ كەتكەن باۋىرلاردى قايىرۋعا كوپ سەپتىگى تيگەن ءۇمبەتالىنىڭ جىرلارى ەل قۇلاعىندا. 1946-1947 جىلدارى قىتايدىڭ سۋار-ىنان ءبىر توپ ونەر يەلەرى قىدىرا كەلگەندە, وكىمەت ادامدارىنان ۇمبەتالى اقىندى سۇرايدى, ۇيىنە بارىپ, «جىر جورعاسىنا» سالەم بەرۋگە نيەت بىلدىرەدى.
وسى جىلدارى «قازاق ەلى» اتالاتىن اراب ارپىمەن باسىلاتىن, ماسكەۋدەن شىعىپ, قىتايعا تارايتىن گازەتتە ۇمبەتالى مەن جامبىلدىڭ ولەڭ-داستاندارى باسىلىپ, ارتىنشا, ماسكەۋدەگى باسپاحانادان ارابشا جازۋمەن ءۇمبەتالىنىڭ جىر جيناعى شىقتى. رەداكتورى يسابەكوۆ. مۋزەيگە اقىننىڭ كوپ جىلدار بويى ساقتاپ كەلگەن قادىرلى جادىگەرى – جىر جيناعىن, ماسكەۋدە شىعارۋ جايىنداعى كەلىسىم-شارتىن, «قازاق ەلى» گازەت-جۋرنالىنىڭ ءبىر داناسىن, ەستەلىگىن ارنايى سىيعا تارتتى. نە دەگەن ۇقىپتى ازامات دەسەڭشى, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قىرىق جىل بويىنا ءبىر پاراعى بۇكتەلمەي ساقتاعانى.
كورمە زالىنىڭ ورتاسىندا قالپاق پەن كيتەل كيگەن ءۇمبەتالىنىڭ ءبيۋستى. ونشاقتى جىگىت كوتەرەتىن بابادان جەتكەن مۇرا – قاراشاڭىراق توبەگە قادالىپ, باسقۇر, شاشاعىمەن سول كۇيى تۇر. بۇل تۇسقا قىرعىز كۇيشىسى مۇراتالىنىڭ قومۋزى, تاڭجارىق سىيلاعان بۇيىرلەرى ويىق بولىپ كەلگەن, تۇتاس ورىك اعاشىنان شاپقان دومبىرا, جامبىل اتامىزدىڭ كۇيلەرىن بىزگە جەتكىزگەن, جەرلەسىمىز, اتاقتى كۇيشى قىدىرقوجا شورتانباەۆتىڭ دومبىراسى, وزگە دە اۋدانىمىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ سىيعا تارتقان كىتاپتارى بار.
مۋزەي الدىندا ۇمبەتالى مەن نۇريلا اقىندارعا ارنالعان ەسكەرتكىش تۇر. ەندى ايتۋلى ەكى اقىننىڭ قايتالانباس عاجاپ ايتىسى تۋرالى ايتايىن. بۇل 1921 جىلدىڭ جازىندا, رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەسىن جاڭا جيعان حالىق العاش تاماشالاعان ايتىس ەدى. وبلىس باسشىلارى دا اقىندار كىرگەن ۇيگە جايعاسادى. تايسالماس جورعالار باس قوسقان مەرەكەدە جامبىل باستاپ, ولەڭنەن شاشۋ شاشادى. وسى ايتىستا نۇريلا ءسوز اسىلىن توگەدى.
مەن بولسام جانتۋداعى نۇريلا اقىن,
شىعانداپ شىرقاعاندا شىقسىن داڭقىم.
قۇبىلتىپ ىرعاعىمەن داۋسىم ءاندى,
تىڭداسىن ىنتاسىمەن ءسۇيىپ حالقىم.
ۇمبەتالى ىقتان گورى جەل ءوتىن, ىلديدان گورى ءوردى سۇيەتىن ناعىز داۋىلدى دارىن يەسى. ءوتكىر ءسوز الماسىمەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تورعاي ىلگەن قىرعيداي تالاي اقىنداردى ءىلىپ, جۇلدەگە ات, تۇيە الىپ جۇرگەنىن بۇل ءوڭىر تۇگەل بىلسە دە, نۇريلا بۇل جولى ەشكىمنەن قايمىعاتىن ەمەس. قيادان تۇلكى العان سۇڭقارداي شابىتتى. «ءارينە, ايتىسپايمىز جامبىلمەنەن, باسقاسىنىڭ بايقاسام نارقى ءتومەن» دەپ ءتۇيرەگەنى جانىنا تيگەن ۇمبەتالى:
سۇيەگىمنەن بارماقتىڭ ءسوزى وتىپ,
تابانىما زىرقىراپ باردى جەتىپ.
جامبىلدان باسقا اقىندى كوزگە ىلمەي,
دەلەبەمدى قوزدىردى ەكپىندەتىپ...
الا سويلەپ اركىمدى ومىراۋعا,
ۇشىرادىڭ, نۇرىك-اۋ, ۇلكەن داۋعا.
اتتان بايتال اپتىعىپ وزعان ەمەس,
سۇراماسپىن سوندىقتان سەنەن ساۋعا, – دەيدى. وسى ايتىستا جامبىل «نۇريلا جەڭدى» دەگەن تورەلىگىن ءوزى ايتىپ, ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, «تەربەتكەن جۇرەگىمدى جاس بالاداي, قۇلاعىمدا تۇرادى وسى داۋسىڭ», دەگەن ەكەن.
ۇمبەتالى كارىباي ۇلى 1916 جىلعى بەكبولات اشەكەي ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە قاتىسىپ, جىرشى-جارشىسى, ۇگىتشىسى بولادى. «بەكبولات» داستانىن شىعاردى, ونىڭ يسا داۋكەباەۆ دەگەن جامىلعى اتىمەن (پسەۆدونيم) تاراعان بۇل داستانى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگەن. داستان قازاقتىڭ اسىل قازىناسىنا اينالعان. وسىناۋ ايتۋلى وقيعاعا ارناپ جاسالعان كورمەدە كوتەرىلىسشىلەر قولدانعان ايبالتا, بىلتەلى مىلتىق, شوقپار سياقتى قولدان جاسالعان قارۋلار, زاتتار ساقتاۋلى.
سونداي-اق, بار عۇمىرىن اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىلىگىنە ارناعان كينو قويىپ, جىر-داستان توككەن, ءدۇلدۇل اقىن ءاسىمحان قوسباساروۆ پەن الىمقۇل جامبىلوۆ جىرلارى جيناستىرىلدى. ءناتيجەسىندە ءاسىمحان اقىننىڭ «جامبىلدان الىپ باتانى» ءجانە الەكەڭنىڭ «سىرلى قىزىل دومبىرا» اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى. قولجازبالار مۇراجاي قورىندا ساقتاۋلى.
مۇراجاي ءسانى دە, ءمانى دە سانالاتىن ءبىر كورمە – ول اۋىلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ۇشقىش-عارىشكەرىمىز تالعات مۇساباەۆقا ارنالعان. ۇمبەتالى تيتوۆقا ارناعان (1961 ج.) ولەڭىندە «سەنەن دە بيىك ۇشادى, نەمەرەم مەن شوبەرەم» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بار. كورىپكەل اقىن عوي. كورمەدەگى تەڭدەسى جوق ماتەريالدار, عارىشكەردىڭ ۇشۋ ساپارىندا كيگەن كيىمى, قول ساعاتى, كىتاپتارى, قولدان كەستەلەنگەن ەمبلەمالارى, ءبارى دە ءوز قولىنان تابىس ەتكەن بۇيىمدار.
ەڭبەكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ونى ەل-جۇرت ەلەۋسىز قالدىرمايدى. وتكەن جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن ەلباسىنىڭ قولىنان الدىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامىن ەلمەن بىرگە تاتتىم.
وتاعاسى تۇرلىبەكپەن 45 جىل وتاستىق. بەتىمە جەل بولىپ تيمەدى, سىيلاسىپ وتتىك. شۇكىر, قازاق تۋعان قۇداعيىنداي, قۇراق ۇشىپ كۇتەدى. ول دا بولسا, قازاقتىڭ ءبىر اۋىز جىرىنىڭ ۇلاعاتى, ەلىمىزدىڭ ءسوز سىيلايتىن تاپتىرماس قاسيەتى. مەنىڭ دە جۇرەگىم قازاقتىڭ جىرىمەن جىلىنعانىن ماقتانىشپەن ايتامىن.
... بولسىن دەپ جىر كوگىندە زور قۇلاشىڭ,
جامبىل اتام بەردى ءوزى دومبىراسىن.
و, دالا, جومارت دالا, گۇل باعىڭا,
سەن ءالى سان بۇلبۇلدى قوندىراسىڭ, – دەگەن جامبىل اتاما ارناۋ جىرىممەن اياقتايىن. ءتاۋەلسىز ەلدىڭ كوكبايراعى بيىكتە بولىپ, ايى وڭىنان تۋسىن.
نادەجدا لۋشنيكوۆا, ۇمبەتالى مۇراجايىنىڭ شىراقشىسى, اقىن.
الماتى وبلىسى.
قىز بۇرىمىنداي قۇلديلاي اعاتىن جەتىسۋدىڭ جەتى وزەنى باس الاتىن الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى ءۇشقوڭىر جايلاۋىندا ءومىر ەسىگىن اشىپپىن. شامالعاننىڭ تاۋ شاتقالىنداعى «شۇباراتتا» بالالىعىمنىڭ بازارلى ءساتى ءوتتى. شەشەم يرينا يوسيفوۆنا ءۇشقوڭىر بيوكومبيناتىندا جۇمىس ىستەدى. وسىنداي ساتتەردە راقىش بوتامباەۆ اتامىزدىڭ ۇلكەن شاڭىراعىندا قالاتىن ەدىم. كىشى بالاسى سايلاۋمەن تۇيدەي قۇرداستىعىم تاعى بار. اناسى ءشالى اپام ەكەۋىمىزدى ەگىز ەمىزىپ, ەركەلەتىپ باقتى. اناممەن دوس-جار, سىرلاس ەدى. ءومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سىيلاسىپ ءوتتى. زۋرا اپا دا جادىمدا. ەرتەك ايتىپ, ءان سالىپ جۇباتاتىن. تەنتەكتىك جاساساق, «شوڭ اجە تاتەبالا كەلە جاتىر» دەپ قورقىتاتىن-دى. ءجۇزدەن اسىپ, ءومىردەن وزدى جارىقتىق. زۋرا دا, ءسىڭلىسى ءشالى اپام دا قىرعىزدىڭ قىزدارى ەدى. داستارحاندارى جيىلمايتىن, جوقتان بار جاساپ, اس دايارلاپ, تورعايدىڭ بالاپاندارىنداي ۇشىپ-قونىپ جۇرگەن ءبىزدى ءارقاشان ايالايتىن. كەيىنىرەك ءبارىمىز 1 ماي اۋىلىنا بىرگە كوتەرىلە كوشتىك.
زەردەمنەن ورىن الىپ, ويىمنان كەتپەيتىن جان قۇربىم ءالكەمايدىڭ شەشەسى شاماتاي اپا. ولار تاڭ قىلاڭ بەرە جۇمىسقا كەتىپ, قاس قارايا بەلىن شەشەتىن. كەشكىسىن شەتەن, توبىلعى, قىزىل تىكەننەن وتىندارىن ارقالاي كەلەتىن. ءبىز ءۇشىن تاندىردىڭ ىستىق ك ۇلىنە پىسكەن قىزىلشادان ءتاتتى ەشتەڭە جوق سياقتى ەدى. بەتىنە تالقان سەبەتىن. شاماتاي اپامنىڭ قول ديىرمەنىنە ايەلدەر كەزەكپەن ءبىر ۋىس بيدايلارىن تارتۋعا باراتىن ەدى. شاماتاي اپا ءديىرمەننىڭ تاسىن اينالدىرىپ, ولەڭ قۇراپ, اندەتەتىن. جينالعاندار كوزدەرىن سىعىپ, جان جاراسى جەڭىلدەگەندەي كۇي كەشەتىن. ماي شامنىڭ جارىعىمەن ءبىرى ش ۇلىق توقىسا, ءبىرى جاماۋ سالاتىن. سوعىستان كەلمەگەن ەر-ازاماتتى ساعىنا ەسكە الاتىن. سونداعى جەسىرلەر سالعان ءان, ۇزاق-سونار داستان, ايتىستار كوكەيىمنەن ءالى دە كەتپەيدى. ولەڭگە دەگەن قۇمارلىعىم سول كەزدەن باستالعان-اۋ شاماسى دەيمىن.
وتكەن جىلى جەتپىس جاسقا كەلدىم. تورقالى تويىما تارتۋ بولعان قارلىعاش قىزىمنىڭ «چۋۆستۆ, مىسلەي, سلوۆ مويح پولەت» دەگەن ولەڭدەر جيناعىنىڭ جارىق كورۋى. «سەزىمىمنىڭ, وي مەن ءسوزدىڭ سامعاۋى» دەپ قازاقشالاپ, ولەڭدەرىن از-ازداپ اۋدارىپ جاتقان جايىم بار.
مەنى دەر كەزىندە ولەڭ, جىردىڭ ولكەسىنە تاربيەلەگەن ۇستازدارىم بولدى. الدىمەن قازاقتىڭ كاۋسار سوزىنە ءتىلىمدى كەلتىرگەن, ءبىرىنشى سىنىپتاعى مۇعالىمىم بەكبولات باتىردىڭ نەمەرە قىزى كۇلتاي دوسىمبەكقىزىنىڭ ارۋاعىنا ارقاشان باس يەمىن. ال, ايتىس ونەرىنە العاش باۋلىعان كىم دەسەڭىز, ونى تاراتىپ ايتايىن.
قىزىلورداداعى پەدۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەن كەزىم. لەنيننىڭ 90 جىلدىعى بولۋى كەرەك, الپىسىنشى جىل شاماسى. «اسقار توقماعامبەتوۆ دەگەن ءىرى اقىن كەلەدى. بارلىقتارىڭ ويلارىڭدا نە بار, ءبارىن جازىڭدار, ساحناعا شىعىپ ونەرلەرىڭدى كورسەتىڭدەر» دەگەن تاپسىرما بەرىلدى. «وتان قىزى» دەگەن قابىرعا گازەتىن شىعاراتىنبىز. سوندا مەنىڭ «تۇڭعىش ءسوزىم» دەگەن ولەڭىم جاريالاندى. لەنين تۋرالى. سونى وقىدىم. اقىن اعا: «ماعان سارسەنبى سايىن جاس اقىندار كەلەدى. رەداكتسياعا ولەڭدەرىڭدى اكەل, كورەيىك, وقيعان» دەدى. ول كەزدە جاسى الپىستان اسقان كەزى. سودان ءبىر ءداپتەردى تولتىرعان ولەڭىمدى الىپ باردىم جاڭاعى جيىنعا. بالاشبەك بار, جانۇزاق بار, سەرىك بار, قومشاباي بار, ءبارى جينالىپتى. ولەڭدەرىمدى وقىپ بەرەيىن دەسەم, الگى بالالاردىڭ ولەڭى باسقا, مەنىكى باسقا سياقتى. سودان كەيىن «سوڭىنان كورسەتەيىنشى», دەدىم. ولار كەتكەننەن كەيىن اسەكەڭ ولەڭدەرىمدى كوردى دە بۋىن, شۋماق دەگەن نە ەكەنىن ءتۇسىندىردى. كوپ ۇزاماي سىرداريا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندىم. قولىم تيگەندە جيىنعا بارىپ تۇردىم. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە اقىن قىز اتانىپ قالدىم. سودان اسەكەڭە بارعاندا ول كىسى ايتار ءسوزىن ولەڭدەتىپ قويا بەرەتىن. مەن دە ول كىسىگە ولەڭمەن جاۋاپ بەرۋگە تىرىساتىن ەدىم. «ويپىرماي, كىسى توپىراعىنا تارتپاي قويمايدى ەكەن-اۋ», دەيتىن جارىقتىق.
كەيىن ءبىلدىم عوي, ءسۇيىنباي مەن جامبىل توپىراعىنان جارالعانىمدى. شامالعاندا تۋدىم. ءۇشقوڭىردا ءوستىم. قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقىدىم. سىر بويىنا بارىپ, نەبىر سىر سۇلەيلەردىڭ ۇشقىنى تيگەن بولار. ايتەۋىر, ايتىس ونەرىندە باعىمنىڭ جانۋىنا وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ جانە اسەكەڭنىڭ سەپتىگى تيگەنى انىق ەكەنىن جاس كەلگەندە ءبىلىپ وتىرمىن.
باۋكەڭنىڭ دە ورنى بولەك. ءوتكەن عاسىردىڭ 64-ءشى جىلى شىمكەنتتە ولكەلىك ايتىس ءوتتى. وعان اسقار توقماعامبەتوۆ, ءابدىلدا ءتاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, جالپى بۇكىل جازۋشىلار وداعى كوشىپ بارعانداي بولدى. مارقۇم ءازىلحان نۇرشايىقوۆ قاتىستى. باۋكەڭ وڭدايدان استە قالا ما. ءوزى ايتىس جاڭادان كوتەرىلىپ جاتسا, قالاي كەلمەسىن.
ول كەزدە بۇگىنگىدەي دۇرمەكتى, اۋزىمەن قۇس العان جىگىتتەر جوق پا دەيمىن. مەنى الپىستاعى شالمەن ايتىستىردى. جالپى, مەنىڭ ماڭدايىما ۇلكەندەرمەن ايتىسۋ جازىلعانداي. ال شالداردىڭ قانداي ەكەنىن بىلەسىز عوي. ءسوزدىڭ كەنى ەمەس پە؟ مىسالى, بىردە مۇقاش بايباتىروۆپەن ءسوز قاعىستىردىق. ماعان قارسىلاس شىقپاعان سوڭ, زالعا «مەنىمەن ايتىساتىن ادام بولسا شىعىڭدارشى, مىنا قولىمداعى التىن جۇزىگىمدى بەرەيىن» دەدىم. تىپىر ەتىپ, جاق اشقان جان بولمادى. سودان سەكسەن بەستەگى مۇقاش اتام ەلەڭدەپ, نامىستانىپ دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, ولەڭ توكتى. «قوي, جاس كەلىن ەكەنسىڭ, بىردەڭەڭ جۇعىپ جۇرمەسىن» دەپ دومبىراسىن سۇيەي سالدى. مەن:
كەلىننىڭ كەتەدى ەكەن نەسى جۇعىپ,
اقساقال, كەتتى بىلەم ەسىڭ شىعىپ.
داۋسىڭىز ورشىلدەۋ بوپ شىققانمەنەن,
اتاتاي, باراسىڭ عوي تومەن بۇعىپ...
قىز دەسە توقسانداعى اۋنايدى ەكەن,
كونە شوق تاۋ سۋىمەن ويناي ما ەكەن.
ورىستان بۇل نادەجدا تۋعاننان سوڭ,
شالدان دا جەڭىلەدى دەپ ويلاي ما ەكەن, – دەگەنىمدە, «ەي, كەمپىر, قايداسىڭ؟ مىنا قىزدى ۇيگە شاقىرايىق!» دەپ بۇكىل جينالعانداردى ءدۇر سىلكىندىرىپ, كۇلدىردى.
وڭتۇستىك ولكەلىك ءىرى ايتىستا مەنىمەن ايتىسقان تاستان جولداسوۆقا «ءوي, بالامەن ايتىسا الماعان مۇرتتى» دەپ باۋكەڭ قاتتى رەنجىپتى. سودان مەنى باۋكەڭ شاقىردى دەگەندە قاتتى ابىرجىپ قالدىم. ول ورنالاسقان قوناقۇيگە جالعىز بارۋدان سەسكەنىپ, ەرتەڭىنە روزا اپايىمدى (عالىم شامعالي سارىباەۆتىڭ قىزى) ەرتىپ بارسام, كاماش جەڭگەي ەكەۋى مەيرامحانادا وتىر ەكەن. روزا اپايعا «ءبىرگە كىرەيىك» دەسەم, «جوق, ءوزىڭ كىرە بەرشى. مەن ول كىسىدەن قورقامىن» دەدى.
باۋكەڭنىڭ ءوزى تۇگىل, مۇرتىنىڭ ءار تالى سۇس ءبىلدىرىپ تۇرعانداي كورىندى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ەدى عوي. قاسىنا باردىم. «اعا, شاقىرتقان ەكەنسىز» دەپ ەدىم. «وتىر, قىز, تاماق ىشەسىڭ بە؟», دەدى. داياشى قىزدى شاقىرىپ, «مىنا قىزعا شوكولاد اكەل» دەدى. داياشى قىز الدىما سيىردىڭ تىلىندەي شوكولادتى اكەلىپ قويدى. سوسىن باۋكەڭ «كاماش, سەن ايتاسىڭ با, مەن ايتام با؟», دەدى. «ايتسام بىلاي, مەنىڭ دە ونەرلى جالعىز ۇلىم بار. گازەتتە ىستەيدى. سوعان مىنا اسقار توقماعامبەتوۆ بار, جارقىنبەكوۆ قارجاۋ دەگەن بار, سولاردىڭ بارىنە قۇدا ءتۇستىم. شەڭگەلدىڭ گ ۇلى قاتا, اكەڭە قىرىق قارا ايداپ بارام, بالاما سەنى قولايلاپ وتىرمىن», دەدى. تۋرا وسىلاي سويلەدى. سودان ۇندەگەنىم جوق, شوكولادىن الدىم دا شىعىپ كەتتىم. باۋكەڭمەن بولعان وسى ءاڭگىمەنى نۇرشايىقوۆ ازاعاڭ ءوزىنىڭ «اقيقات پەن اڭىزىندا» جازدى.
الگى ايتىستا ءابدىلدا اعا ءتوراعا. بايگەنى ۇلەستىرىپ جاتقان. ءبارىمىزگە قول ساعات بەرىلدى.
عالىم مامىتبەك قالدىباەۆقا باۋكەڭ ايتقان ءبىر سىر: «حالقىمنىڭ ءتىلى مەن ءداستۇرىن تۋ ەتىپ ايتىسقا تۇسكەن ورىس قىزى نادەجدا لۋشنيكوۆانىڭ ونەرىن تۇڭعىش تاماشالاعانىمدا تۇلا بويىم شىمىرلاپ, جانارىما جاس ءۇيىرىلدى. ال ايتىس سوڭىندا نادەجدا ونەرىن ەلەۋسىز قالدىرعان ءتورەشىلەر القاسىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە ىزا بولعانىم سونداي, ورنىمنان ۇشىپ تۇرىپ «باس بايگە سەنىكى, ناديا قىزىم!» دەپ كوپ جىلعى سەنىمدى سەرىگىم – التىن ساعاتىمدى قولىنا تاققانىما قۋانام». اعانىڭ ساعاتىن قايىردىم. ايتىس سوڭىنان «ليرا» التىن ساعاتىن سىيلادى. «ناديا, شەبەرلىگىڭ ءۇشىن» دەپ جازدىرىپتى. سول ساعات قازىر مۇراجايدا.
كەلىن بوپ تۇسكەن بوساعام ءسامەن باتىردىڭ ەل-جۇرتى. حالىق اقىنى ءاسىمحان قوسباسار ۇلىنىڭ اۋىلى. ايتىستاعى قارسىلاس ءارىپتەسىم, حالىق اقىنى الىمقۇل جامبىلوۆتىڭ ءونىپ-وسكەن جەرى.
كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭى. 1984 جىلى الماتى وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز كەلدى. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بەرگەن ازامات ەدى. سىرداريا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىندە حاتشىلىققا سايلانعانىمدا, وزەكەڭ كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە باسشى بولاتىن. كەيىن, 1971 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىن قولىنان الدىم. سول كەزدە ەكى جەكە ولەڭدەر جيناعىنىڭ اۆتورى اتانعانمىن.
كەنەكەڭنىڭ تويىنا دايىندىقتى, ياعني قاتىساتىن بارشا اقىنداردىڭ كيىم-كەشەگىنىڭ ءتۇر-تۇسىنە دەيىن تاڭداپ, تىككىزدى. ون كۇن بويى ايتاتىن ولەڭ-جىرىمىزدى ساراپتادى. سول جولى اعامىزعا ءۇمبەتالى كارىباەۆ تۋرالى ايتىپ, مۋزەي اشىلسا دەگەن تىلەگىمدى جەتكىزدىم.
تويدان سوڭ كوپ ۇزاماي وزەكەڭ حابارلاستى. «اشايىق, بىراق ءوزىڭ باسقاراسىڭ», دەدى. قىركۇيەكتىڭ 11-ءى كۇنى مۋزەيدى قولعا الدىم. اقىننىڭ ۇلكەن قىزى زەينەپ اپكەمىزبەن جۇمىسقا كىرىستىك. سىلادىق, اقتادىق, ەكى بولمەلى ءۇي «پييازداي» بولدى. قۇرىلىسى باستالعان مۇراجاي 1986 جىلى اياقتالدى. سول كەزدە ونەرگە اق جول تىلەپ, اعالىق قامقورلىقپەن قاراعان وزبەكالى جانىبەك ۇلى ەكەنىن ۇمىتپايمىن.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا شەكارا اسىپ, قىتايعا بوسىپ كەتكەن باۋىرلاردى قايىرۋعا كوپ سەپتىگى تيگەن ءۇمبەتالىنىڭ جىرلارى ەل قۇلاعىندا. 1946-1947 جىلدارى قىتايدىڭ سۋار-ىنان ءبىر توپ ونەر يەلەرى قىدىرا كەلگەندە, وكىمەت ادامدارىنان ۇمبەتالى اقىندى سۇرايدى, ۇيىنە بارىپ, «جىر جورعاسىنا» سالەم بەرۋگە نيەت بىلدىرەدى.
وسى جىلدارى «قازاق ەلى» اتالاتىن اراب ارپىمەن باسىلاتىن, ماسكەۋدەن شىعىپ, قىتايعا تارايتىن گازەتتە ۇمبەتالى مەن جامبىلدىڭ ولەڭ-داستاندارى باسىلىپ, ارتىنشا, ماسكەۋدەگى باسپاحانادان ارابشا جازۋمەن ءۇمبەتالىنىڭ جىر جيناعى شىقتى. رەداكتورى يسابەكوۆ. مۋزەيگە اقىننىڭ كوپ جىلدار بويى ساقتاپ كەلگەن قادىرلى جادىگەرى – جىر جيناعىن, ماسكەۋدە شىعارۋ جايىنداعى كەلىسىم-شارتىن, «قازاق ەلى» گازەت-جۋرنالىنىڭ ءبىر داناسىن, ەستەلىگىن ارنايى سىيعا تارتتى. نە دەگەن ۇقىپتى ازامات دەسەڭشى, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قىرىق جىل بويىنا ءبىر پاراعى بۇكتەلمەي ساقتاعانى.
كورمە زالىنىڭ ورتاسىندا قالپاق پەن كيتەل كيگەن ءۇمبەتالىنىڭ ءبيۋستى. ونشاقتى جىگىت كوتەرەتىن بابادان جەتكەن مۇرا – قاراشاڭىراق توبەگە قادالىپ, باسقۇر, شاشاعىمەن سول كۇيى تۇر. بۇل تۇسقا قىرعىز كۇيشىسى مۇراتالىنىڭ قومۋزى, تاڭجارىق سىيلاعان بۇيىرلەرى ويىق بولىپ كەلگەن, تۇتاس ورىك اعاشىنان شاپقان دومبىرا, جامبىل اتامىزدىڭ كۇيلەرىن بىزگە جەتكىزگەن, جەرلەسىمىز, اتاقتى كۇيشى قىدىرقوجا شورتانباەۆتىڭ دومبىراسى, وزگە دە اۋدانىمىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ سىيعا تارتقان كىتاپتارى بار.
مۋزەي الدىندا ۇمبەتالى مەن نۇريلا اقىندارعا ارنالعان ەسكەرتكىش تۇر. ەندى ايتۋلى ەكى اقىننىڭ قايتالانباس عاجاپ ايتىسى تۋرالى ايتايىن. بۇل 1921 جىلدىڭ جازىندا, رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەسىن جاڭا جيعان حالىق العاش تاماشالاعان ايتىس ەدى. وبلىس باسشىلارى دا اقىندار كىرگەن ۇيگە جايعاسادى. تايسالماس جورعالار باس قوسقان مەرەكەدە جامبىل باستاپ, ولەڭنەن شاشۋ شاشادى. وسى ايتىستا نۇريلا ءسوز اسىلىن توگەدى.
مەن بولسام جانتۋداعى نۇريلا اقىن,
شىعانداپ شىرقاعاندا شىقسىن داڭقىم.
قۇبىلتىپ ىرعاعىمەن داۋسىم ءاندى,
تىڭداسىن ىنتاسىمەن ءسۇيىپ حالقىم.
ۇمبەتالى ىقتان گورى جەل ءوتىن, ىلديدان گورى ءوردى سۇيەتىن ناعىز داۋىلدى دارىن يەسى. ءوتكىر ءسوز الماسىمەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا تورعاي ىلگەن قىرعيداي تالاي اقىنداردى ءىلىپ, جۇلدەگە ات, تۇيە الىپ جۇرگەنىن بۇل ءوڭىر تۇگەل بىلسە دە, نۇريلا بۇل جولى ەشكىمنەن قايمىعاتىن ەمەس. قيادان تۇلكى العان سۇڭقارداي شابىتتى. «ءارينە, ايتىسپايمىز جامبىلمەنەن, باسقاسىنىڭ بايقاسام نارقى ءتومەن» دەپ ءتۇيرەگەنى جانىنا تيگەن ۇمبەتالى:
سۇيەگىمنەن بارماقتىڭ ءسوزى وتىپ,
تابانىما زىرقىراپ باردى جەتىپ.
جامبىلدان باسقا اقىندى كوزگە ىلمەي,
دەلەبەمدى قوزدىردى ەكپىندەتىپ...
الا سويلەپ اركىمدى ومىراۋعا,
ۇشىرادىڭ, نۇرىك-اۋ, ۇلكەن داۋعا.
اتتان بايتال اپتىعىپ وزعان ەمەس,
سۇراماسپىن سوندىقتان سەنەن ساۋعا, – دەيدى. وسى ايتىستا جامبىل «نۇريلا جەڭدى» دەگەن تورەلىگىن ءوزى ايتىپ, ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, «تەربەتكەن جۇرەگىمدى جاس بالاداي, قۇلاعىمدا تۇرادى وسى داۋسىڭ», دەگەن ەكەن.
ۇمبەتالى كارىباي ۇلى 1916 جىلعى بەكبولات اشەكەي ۇلى باستاعان كوتەرىلىسكە قاتىسىپ, جىرشى-جارشىسى, ۇگىتشىسى بولادى. «بەكبولات» داستانىن شىعاردى, ونىڭ يسا داۋكەباەۆ دەگەن جامىلعى اتىمەن (پسەۆدونيم) تاراعان بۇل داستانى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كىرگەن. داستان قازاقتىڭ اسىل قازىناسىنا اينالعان. وسىناۋ ايتۋلى وقيعاعا ارناپ جاسالعان كورمەدە كوتەرىلىسشىلەر قولدانعان ايبالتا, بىلتەلى مىلتىق, شوقپار سياقتى قولدان جاسالعان قارۋلار, زاتتار ساقتاۋلى.
سونداي-اق, بار عۇمىرىن اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىلىگىنە ارناعان كينو قويىپ, جىر-داستان توككەن, ءدۇلدۇل اقىن ءاسىمحان قوسباساروۆ پەن الىمقۇل جامبىلوۆ جىرلارى جيناستىرىلدى. ءناتيجەسىندە ءاسىمحان اقىننىڭ «جامبىلدان الىپ باتانى» ءجانە الەكەڭنىڭ «سىرلى قىزىل دومبىرا» اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى. قولجازبالار مۇراجاي قورىندا ساقتاۋلى.
مۇراجاي ءسانى دە, ءمانى دە سانالاتىن ءبىر كورمە – ول اۋىلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ۇشقىش-عارىشكەرىمىز تالعات مۇساباەۆقا ارنالعان. ۇمبەتالى تيتوۆقا ارناعان (1961 ج.) ولەڭىندە «سەنەن دە بيىك ۇشادى, نەمەرەم مەن شوبەرەم» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بار. كورىپكەل اقىن عوي. كورمەدەگى تەڭدەسى جوق ماتەريالدار, عارىشكەردىڭ ۇشۋ ساپارىندا كيگەن كيىمى, قول ساعاتى, كىتاپتارى, قولدان كەستەلەنگەن ەمبلەمالارى, ءبارى دە ءوز قولىنان تابىس ەتكەن بۇيىمدار.
ەڭبەكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ونى ەل-جۇرت ەلەۋسىز قالدىرمايدى. وتكەن جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن ەلباسىنىڭ قولىنان الدىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامىن ەلمەن بىرگە تاتتىم.
وتاعاسى تۇرلىبەكپەن 45 جىل وتاستىق. بەتىمە جەل بولىپ تيمەدى, سىيلاسىپ وتتىك. شۇكىر, قازاق تۋعان قۇداعيىنداي, قۇراق ۇشىپ كۇتەدى. ول دا بولسا, قازاقتىڭ ءبىر اۋىز جىرىنىڭ ۇلاعاتى, ەلىمىزدىڭ ءسوز سىيلايتىن تاپتىرماس قاسيەتى. مەنىڭ دە جۇرەگىم قازاقتىڭ جىرىمەن جىلىنعانىن ماقتانىشپەن ايتامىن.
... بولسىن دەپ جىر كوگىندە زور قۇلاشىڭ,
جامبىل اتام بەردى ءوزى دومبىراسىن.
و, دالا, جومارت دالا, گۇل باعىڭا,
سەن ءالى سان بۇلبۇلدى قوندىراسىڭ, – دەگەن جامبىل اتاما ارناۋ جىرىممەن اياقتايىن. ءتاۋەلسىز ەلدىڭ كوكبايراعى بيىكتە بولىپ, ايى وڭىنان تۋسىن.
نادەجدا لۋشنيكوۆا, ۇمبەتالى مۇراجايىنىڭ شىراقشىسى, اقىن.
الماتى وبلىسى.
