ەركەك ايباتتى بولماي, ايەل ۇياتتى بولمايدى

ءدال وسى جولداردى جازۋعا قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى جارىپ تۇرعان قازاق قىزىنىڭ ارى, وزگە ۇلتتاردىڭ ەتە­گى­نە جارماسۋىنا قاتىستى قىزۋ پىكىرتا­لاس, بىتپەيتىن داۋ ءماجبۇر ەتەتىندەي. وسى ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىدە ءالسىن-ءالسىن كوتەرىلگەن سايىن, ويلارى ءبىر جەردەن ەش­قاشان شىقپاعان ەكى ارميا ينتەرنەتتە ات قۇيرىعىن كەسىسىپ, ءتىپتى, دوستىقتان كەتىسىپ جاتقانى. بۇل ايتىسقا ەلدىڭ تانىمال ازاماتتارى دا ارالاسىپ ءجۇر. ەرلەر جاعى قىز-كەلىنشەكتەردى كۇستا­نا­لايدى. قىز­دار جاعى جىگىتتەردىڭ جاسىق­تىعىن, جۇمىس­سىزدىعىن, جاۋاپكەر­شىلىكتەن جۇر­داي­لىلىعىن العا تارتادى. جالپى, قازاقتىڭ قىزى قانداي ازاماتقا باعىنادى ءوزى؟ وسى سۇراق­تىڭ توڭىرەگىندە وتىز كۇن ويلانىپ, قىرىق كۇن تولعانىپ جاتپاي-اق, اينا­لاڭىزعا زەر سالىپ قاراپ كورىڭىز­شى. اعا­يىن­دارىڭىزدىڭ, دوس-جاران­دارى­ڭىزدىڭ ومىرىنە ءۇڭىلىڭىز. ايەلىن قاباعىمەن ۇس­تاي­تىن ءۇيدىڭ ازاماتى قانداي بولادى ءوزى؟ ايەلدەر دە قانداي ازاماتقا باعىنۋ كەرەكتىگىن ءسوزسىز بىلەدى. ايەل قانشا تىرىسسا دا, ويى جوق, تۇسىنىگى جوق, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزى­نىپ وسپەگەن ەركەككە جۇمساق ايت, قات­تى ايت, وي كىرمەيدى ەكەن. ەركەكتە ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇعىم بولۋى كەرەك. سول كەزدە ايەلى, ءتىپتى اۋزىن اش­پايدى. بىزدە قازاقتا كەلىن­دى اكە­لەدى, سوسىن كەيبىر ەنەلەر كەلىن­­­­­گە جىن كورگەندەي تيىسە بەرەدى. ال ەركەك ايەلىنىڭ ءسوزىن سويلەدى دەپ ايت­پاسىن دەپ, ۇرىس-كەرىستەن باسىن الىپ قاشادى. كەرىسىنشە, ماسەلەنى, شيە­لەنىسىپ تۇرعان جاعدايدى شەشۋدىڭ ورنىنا. سوسىن, كەلىن دە بىرەۋدىڭ قىزى, وزىنە ادىلەتسىز تيىسە بەرگەن سوڭ, كۇيەۋى قورعاماعاننان كەيىن امالسىزدان ءوزىن قورعاۋعا كوشەدى. تۇبىندە كىم جامان؟ ءسوز قايتارعان كەلىن جامان. تيىسكەن ەنە تازا, قورعاماعان كۇيەۋ دە تازا. ەر ادام تاڭداپ اكەلگەن ايەلىن قورعاۋعا مىندەتتى. ءوزىنىڭ تاڭداۋى دۇرىس ەكەنىن ۇرىس-كەرىستەن قاشپاي, ءتۇسىندىرۋى قاجەت. كۇيەۋى سىيلاپ, كۇيەۋى قورعاماعان ايەلدى ەشكىم دە قورعامايدى. ال سوڭىندا جۇيكە دە توزىپ بىتەدى, بالا دا ءتىرى جەتىم. ورتالارىنا وت جاققان ەنەنىڭ دىمى دا كەتپەيدى», دەيتىن دايەكتەر دە بار. دەگەنمەن, بۇل جەردە ماسەلەگە ءبىر جاقتى قاراۋعا بولمايتىنى ءسوزسىز. ەنە بىتكەن جاۋىز, كەلىندەردىڭ بارلىعى شەتىنەن كەسىر ەمەس قوي. «ەگەر مەنەن تۋعان ۇل ءوز ايەلىنە اسقار تاۋداي پانا بولا بىلسە – وندا ول مەنىڭ ماقتانىشىم! دەمەك, مەن جاق­سى ازامات ءوسىردىم. ال قانداي بالا تاپ­قا­نىم­دى مەنىڭ قارتتىق شاعىم كورسە­تەدى», دەيتىن التىن ءسوزدى انالار دا بار. بىراق, بۇل جەردە باستى كىلتيپان – ەر-ازاماتتاردىڭ ءوزىن سىيلاتا ءبىلۋىن­دە. ىسىمەن, مىسىمەن وتباسىن باعىن­دىرۋىندا بولىپ تۇر. مىنا جەردىڭ بەتىندە ايەلدەن قۋ حالىق جوق. ماحابباتىمەن وزىنە پانا بولا بىلەتىن, اسىراپ ساقتايتىن, تۋىپ بەرگەن بالالارىنا جوقتىق كورسەتپەيتىن كۇيەۋدەن ولسە دە ايىرىلماق ەمەس. ايەل ادامدا انالىق تۇيسىك دامىعان. ەسى دۇرىس شەشە ءبىرىنشى كەزەكتە ىشىنەن شىققان پەرزەنتتەرىنىڭ قامىن ويلايدى. بولاشاعى نە بولاتىنىن ارنايى جوس­پارلاماسا دا, سول ءبىز ايتقان تۇيسىكپەن اقىل توقتاتپاعان بويجەتكەندەردىڭ ءوزى كەيدە سانالى جانە ساناسىز تۇردە تابىس­كەر ازاماتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋعا تىرى­سادى. ايەلدە ۇلتتىق مۇددەدەن گورى, انا­لىق ينستينك باسىم ەكەنى ايدان انىق. بىراق, وسىنىڭ بارىنە قاراماي, از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن, مالتابار, اينالاسىنا سىيلى ازاماتتاردىڭ كەيدە ءوز وشاعىنىڭ باسىندا قادىرى بولمايتىن جايتتار دا كەزدەسىپ جاتسا, وندا نە بولماق؟ ءومىردىڭ مۇنداي مىسالدارى دا بار. ازاماتتىڭ قادىرىن بىلمەيتىن شايپاۋدان, ەرىنىڭ ابىرويىن ويلامايتىن مىنەزسىز ايەلدەر­دەن دە قاشىپ قۇتىلا الماي ءجۇر­گەن جىگىتتەر قانشاما؟ جار تاڭداۋدا جىبەرگەن قاتەلىك ءومىرىڭنىڭ سوڭىنا دەيىن ىلەسىپ جۇرەدى. ال دۇرىس, يماندى ادام پەشەنەڭە كەز كەلدى مە, وندا, ەي, ەركەك, سەن دە وزىڭە اماناتقا بەرىلگەن جارتىڭنىڭ جانىن جارالاما . «ەر ادام اللانىڭ تىيىمدارىنىڭ شەڭبەرىنەن شىققان كۇنى ايەلىنەن مىنەز شىعادى» دەسەدى. ويتكەنى, ايەل دە ادامنىڭ بالاسى. ساتقىندىقتى كەشىرمەيدى. ەر-ازاماتىنىڭ جەڭىل ءجۇرىسىن كەشىرمەيدى. ايەل دە ادامنىڭ بالاسى, قورلاعاندى كەشىرمەيدى. بوتەن ادامعا دا ايتۋعا بولمايتىن بىلاپىت سوزدەردىڭ وزىنە ايتىلعانىن كەشىرمەيدى. وسى ارادا مىنا ءبىر ءتامسىل ەسكە تۇسەدى. ءبىر كۇنى ۇستاز شاكىرتتەرىنەن: – نەگە ادامدار داۋلاسقاندا داۋىس كوتەرىپ سويلەيدى؟ – دەپ سۇرادى. –  سەبەبى, ادام ۇرىسقاندا سابىردان ايىرىلادى, – دەدى ءبىر شاكىرتى. – ەندەشە, نەگە ادام ءدال قاسىندا تۇرسا دا ايقايلايدى؟ – دەپ قايتا سۇرايدى ۇستاز. – ءجاي سويلەسە بولماي ما؟ نەگە اشۋلانعان ادام داۋسىن كوتەرەدى؟ شاكىرتتەر ءارتۇرلى جاۋاپتار بەرگەنى­مەن ۇستاز ەشبىر جاۋاپقا قاناعات­تانبايدى. اقىرىندا ءوزى بىلاي ءتۇسىندىرىپتى: «ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنەن كوڭىلى قال­عاندا, اشۋلانىپ ۇرسىسادى. بۇل مەزەت­تە جۇرەكتەر الىستايدى. سول اراقا­شىقتىقتا جاقىنداۋ ءۇشىن, ءبىر-ءبىرىن ەستۋ ءۇشىن, داۋىستارىن كوتەرىپ سويلەۋگە ءماجبۇر بولادى. عاشىقتاردى مىسالعا الايىق. عاشىق­تار نەگە داۋىستارىن كوتەرمەي­د­ى, كەرىسىنشە, سىبىرلاپ قانا سويلە­سەدى؟ سەبەبى, ولاردىڭ جۇرەكتەرى جاقىن, ارادا قاشىقتىق جوق. ادام عاشىق­تىق­تىڭ تەرەڭىنە بويلاعان سايىن سىبىر­عا كوشەدى. ماحاببات لاۋلايدى. اقى­رىندا, ءتىپتى  سىبىرلاسۋدىڭ دا قاجەت­تىلىگى بولمايدى. ولار ءبىر-بىرىنە قاراعاننان-اق ىممەن تۇسىنەدى. مۇنداي جاعداي شىن جاقسى كورەتىن ادامدار اراسىندا بولادى. «ايتپاعىم, ءتىپتى داۋلاسقان جاع­دايدا دا جۇرەكتەرىڭ الىستاماسىن, ارانى ودان ءارى الىستاتار سوزدەر ايتپاڭدار. سەبەبى, ءبىر كۇنى ارالارىڭ جاقىنداسار جول دا قالمايتىنداي قاشىقتىققا دەيىن الىستاپ كەتۋى مۇمكىن». بۇل وسى تامسىلدەگى ۇستازدىڭ ءسوزى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قاراپايىمدىلىق پەن ار-ۇيات كىمنىڭ ۇيىندە بولسا اللا سونىڭ ۇيىندە. نەبىر تاماشا وتباسىلار بار. اكەلەرى داۋىس كوتەرىپ, زىركىلدەپ جاتپايدى. تۇزدە ءىسى بەرەكەلى, ۇيدە بالا-شاعاسىن مەيىرىمىمەن ءۇيىرىپ وتىرا­دى. ادەمى ءبىر ازىلىمەن-اق ايەلىن زىر جۇگىرتەدى. وتاعاسى دەگەن سول! ايەل دە ادامنىڭ بالاسى. وتىرىكتى كەشىرمەيدى. ونى ءوز بالالارىنىڭ اكەسى وكىندىرەتىن بولسا, وزگەلەر وندا وعان نە ىستەمەيدى؟! سوندىقتان دا ەركەكتىڭ ايباتى – ادالدىعى, ءبىر سوزدىلىگى مەن جاۋاپ­كەرشىلىگى جانە يمانى! ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى