قازاق مۇنايىنىڭ تاريحى تىم ارىدە جاتىر. دۇنيە جۇزىندە 152 جىل بۇرىن العاشقى مۇناي تامشىسى اقش-تا الىنسا, وسىدان 40 جىل وتكەندە قازاق جەرىندە دە “قارا التىننىڭ” باستاپقى بۇرقاعى اتقىلادى. سودان بەرى 112 جىلدىڭ ءجۇزى اۋدى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىنداعى قاراشۇڭگىل كەن ورنىنان وسىنشا جىل بۇرىن العاش رەت 7 توننا مۇناي الىنعان. ءبىر عاسىردان اسسا دا قازاق جەرىنەن قارا ماي الۋ استە توقتاعان ەمەس.
اسىرەسە, دوسسور, ماقات كاسىپشىلىكتەرىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ باستالعاننان كەيىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايدى. بىراق وندىرىلگەن ءونىم ءتۇگەلىمەن وداقتىڭ ورتاق قازانىنا قۇيىلىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونىڭ يگىلىگىن كورە الماپ ەدى. سوعان قاراماستان, قازاق مۇنايشىلارى اراسىنان بىرنەشە ونداعان مۇنايشىلار اۋلەتى قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا اۆروۆتار, بالعىمباەۆتار, بالجانوۆتار, بەشىموۆتەر, بولەكباەۆتار, قارامۇرزيەۆتەر, مىرزاعاليەۆتەر, ورجانوۆتار, وتەباەۆتار, وتەعاليەۆتار, شىرداباەۆتار, ماراباەۆتار, دوسمۇحامبەتوۆتەر, جۇماعاليەۆتەر, وگايلار ءاۋلەتتەرىنىڭ ەڭبەك جولدارىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ابىرويلى جالعاستىرىپ كەلەدى.
بۇل كۇندەرى تاۋەلسىز قازاقستان مۇنايى دەگەندە, الدىمەن اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرلەرىندەگى ءىرى كەنىشتەر كەلەشەگى ويعا ورالادى. ءماسەلەن, كاسپي قايراڭىنداعى قاشاعان كەنىشىنىڭ بارلانۋى مەن “تەڭىز” كەنىشىنىڭ يگەرىلۋى ەلىمىزگە شەتەلدىك مۇناي كومپانيالارىنىڭ كەلۋىنە جول اشتى. ءارينە, ەلباسى ن.نازارباەۆ شەتەل كومپانيالارىن ەلگە شاقىرىپ, ينۆەستيتسيا سالۋعا يلاندىرماسا, “تەڭىزدەي” ءىرى كەنىشتەن مول مۇناي الۋ قيىنعا سوعار ەدى. “قازمۇنايگاز” شەتەلدىك كومپانيالارمەن باسەكەلەس بولارداي ءىرى كومپانياعا اينالماس ەدى. قازىر «قازمۇنايگاز» وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. مۇناي ءوندىرۋدە ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولداناتىن بولدى. كەزىندە شەتەلدىك كومپانيالارعا ساتىلعان وتاندىق ۇلەستەردى كەرى قايتارىپ الاتىنداي قاۋقارلى دا, قارجىلى كومپانياعا اينالدى. ءتىپتى رۋمىنياداعى مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتىنا يەلىك ەتكەن ينۆەستورلىق قادامىن ءساتتى جالعاستىرۋدا.
بۇرناعى كۇنى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قابىلديننىڭ «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق, «ەمبىمۇنايگاز» ءوف, «قازترانسويل» اق باتىس فيليالى, «قازترانسگاز» اق جانە «اتىراۋ مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتى» جشس ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋىندە وسى جايتتاردى وي ەلەگىنەن ءوتكىزىپ ۇلگەرگەن ەدىك. «قازمۇنايگاز» باسشىسى اتىراۋداعى ءوندىرىستىك قۇرىلىمداردىڭ وتكەن جىلعى جۇمىستارى سارالانعان, الداعى جوسپارلارى پىسىقتالعان باسقوسۋدا وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ قارىشتى قاداممەن دامي بەرەتىنىنە توقتالدى. ەلىمىزدىڭ باس مۇنايشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قازاق مۇنايىن ءوندىرۋ 5 ەسەدەن استامعا ۇلعايعان. ونىڭ ىشىندە وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ ۇلەسى باسىم. دالىرەك ايتقاندا, تەك وتكەن جىلى «قازمۇنايگاز» 22 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ارتىق. سونىڭ ىشىندە 37 كەن ورنىنان «قارا التىن» تاسقىنىن تولاستاتپاعان «ەمبىمۇنايگاز» وندىرىستىك فيليالىنىڭ مۇنايشىلارى 2 ميلليون 800 مىڭ توننا مۇناي وندىرۋگە قول جەتكىزگەن.
وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم ءبولىگىن ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەۋگە باعىت ۇستالۋدا. ناقتى دەرەككە جۇگىنە ايتار بولساق, بىلتىر 14 ميلليون 600 مىڭ «قارا التىن» ءوڭدەلۋى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ دامىلسىز جۇمىس ىستەۋىنە سەرپىن بەرگەنى داۋسىز. ولاي دەۋىمىزگە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى تالعات بايتازيەۆتىڭ «بىلتىر ءبىزدىڭ زاۋىت تازا پايدامەن جۇمىس ىستەدى» دەۋى دالەل بولا الادى. وسى زاۋىتتا وتكەن جىلى 4 ميلليون 300 مىڭ توننا شيكىزاتتىق مۇناي ءوڭدەلىپتى. سوڭعى 14 جىل بويى اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋشىلەر وسىنشا مۇنايدى وڭدەۋدەن وتكىزۋگە قول جەتكىزگەن ەمەس-ءتى. مۇنى اتىراۋلىق مۇناي وڭدەۋشىلەردىڭ بيىك بەلەستى باعىندىرۋى دەسە بولعانداي. بۇعان اتالعان زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ وڭ اسەر ەتكەنىن باسا ايتقان ءلازىم. قازىر بۇل زاۋىتتاعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءبىرنەشە باعىتتا ءوز جالعاسىن تابۋدا. ءماسەلەن, «ەلوۋ-اۆت (ەلەكترمەن تۇزسىزداندىرۋ) ۆاكۋمدى بلوگىن جانە باياۋ كوكستاۋ قوندىرعىلارىن قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءاتموز-دە ۆاكۋمدى گازويل ءوندىرۋدى جىلىنا 800 مىڭ تونناعا, بەنزين كومپونەنتىن جىلىنا 161 مىڭ تونناعا, ديزەل وتىنى كومپونەنتىن جىلىنا 308 مىڭ تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى جوعارى وكتاندى بەنزين كولەمىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا, ەۋرو-3 ستاندارتىنا ساي كەلەتىن ديزەل وتىنىن, سونىمەن قاتار, مۇناي حيمياسى ءۇشىن بىردەن-ءبىر شيكىزات كوزى بولاتىن بەنزول مەن پاراكسيلول ءوندىرۋدى باستاۋعا جول اشادى. «مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى شەڭبەرىندە جوعارى وكتاندى بەنزين, اۆيا جانە ديزەل وتىندارىن ءوندىرۋدى ارتتىرا وتىرىپ, مۇناي وڭدەۋ تەرەڭدىگىن 87 پايىزعا جەتكىزۋ, ال موتور وتىندارىنىڭ ساپاسىن ەۋرو-4 جانە ەۋرو-5 ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋ جوسپارلانعان.
– ءبىز ەلباسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى سارالاپ, الدا اتقارار جوبالارىمىزدى ايقىندادىق. اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز تەك جوعارى ءوندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە جەتىپ قويماي, قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەپ اتاپ كورسەتتى «قازمۇنايگاز» باسشىسى قايىرگەلدى قابىلدين.
«قازمۇنايگاز» جەر استىنان انىقتالعان مۇناي وندىرۋمەن شەكتەلمەي, شيكىزاتتىق قورىن ۇلعايتۋدى دا كوزدەيدى. وسى ماقساتتا بىرنەشە جاڭا كەن ورىندارىنا گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلا بەرمەك. ءسويتىپ, بارلانعان مۇناي قورىن 1 ميلليارد تونناعا جەتكىزۋدىڭ جوسپارى جاسالعان. ءارينە, ءوندىرىلگەن مۇنايدى بىرنەشە باعىتپەن الەمدىك نارىققا ەكسپورتتاۋعا دا اتسالىسۋدا. بۇرىن قازاق مۇنايى تەك رەسەيگە باستى تارماق بولىپ تارتىلعان اتىراۋ – سامارا قۇبىرىمەن تاسىمالدانىپ كەلسە, ەندى قارا تەڭىز جاعالاۋىنا, قىتاي ەلىنە, سونداي-اق, كاسپي تەڭىزى ارقىلى بىرنەشە باعىتقا جول تارتادى. قازاق جەرىنەن مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايعان سايىن بۇل باعىتتاردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە قازاق مۇنايىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. دەمەك, قازاق مۇنايىنىڭ قادىرى ارتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
قازاق مۇنايىنىڭ قادىرى دەمەكشى, بۇرىن ونى جۇرت سەزىنبەككە ءۇمىت ارتپاق ءتۇگىلى ول تۋرالى تىپتەن ويلاماۋشى ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عوي, «قارا التىننىڭ» قادىرى ارتا باستاعانى. وسى ورايدا, «قازمۇنايگاز» كومپانياسى مۇنايلى وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋ باعدارلاماسىن قولعا العانىن جۇرتشىلىق قۋانا قۇپتايدى. بۇدان تۋرا 11 جىل بۇرىن وسى كومپانيانىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جىلىوي اۋدانىنداعى قاراتون كەنتىنىڭ جاڭادان بوي كوتەرگەنىن اتىراۋلىقتار ۇمىتا قويعان جوق. ال بىلتىر «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق قارجىلىق قولداۋىمەن ماقات اۋدانىنداعى كومسومول, قوشقار, بەكبيكە ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارى اتىراۋ قالاسى مەن ماحامبەت اۋدانىندا بوي كوتەرگەن جاڭا باسپانالارعا كوشىرىلدى. ءار ءوڭىردىڭ ءار اۋدانىندا سان الۋان الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلا باستادى. بيىل دا جوبالار جالعاسىن تابارىنا مىنا دەرەكتەر دالەل بولاتىنداي.
بيىل مۇنايشىلار ءۇشىن مەرەيلى جىل بولماق. ويتكەنى, مۇنايى ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بىردەن مايدان شەبىنە جونەلتىلگەن ايگىلى دوسسور كەن ورنىنىڭ يگەرىلە باستاعانىنا 100 جىل تولادى. وسىعان وراي اتىراۋ «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» دوسسورلىقتار ءۇشىن ەرەكشە تارتۋ جاساۋدى ويلاستىرۋدا. اتاپ ايتقاندا, دوسسور كەنتىندە جاساندى جابىنى بار مىنبەلى ستاديون, ءۇش مەكتەپ پەن ليتسەيدە جاڭا كوپفۋنكتسيونالدى سپورت الاڭدارى, تۇرعىن اۋدانداردا بەس بالالار اۋلاسى الاڭى, سونىمەن قاتار 60 ورىندىق بالالار باقشاسى سالىنادى. سونداي-اق, مۇنايلى ءوڭىردىڭ ماقات, قىزىلقوعا, جىلوي جانە ماحامبەت اۋداندارىندا الەۋمەتتىك جوبالارعا بارلىعى 730 ملن. تەڭگە اۋدارىلادى.
– ءبىز جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالارعا ايرىقشا كوڭىل بولەمىز. ءاسىرەسە, ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتىڭ دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسا بەرەمىز. ءويتكەنى, «قازمۇنايگازدىڭ» تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدەگى ەڭ وزىق 10 كومپانييانىڭ قاتارىنا كىرەتىندەي الەۋەتى ارتا بەرمەك. قازىردىڭ ءوزىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ, جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالارعا 100 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجى بولەدى. بىلتىر ەل بيۋدجەتىنە 405 ميلليارد تەڭگە سالىق ءتۇسىردى, –دەدى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين.
...قازاقتىڭ مۇنايى ۆەنەسۋەلا, يران, كۋۆەيت, مەكسيكا, نورۆەگيا, ساۋد ارابياسىنان دا بۇرىن وندىرىلگەنى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز. مۇنى دالەلدەيتىن قازاق مۇنايىنىڭ شەجىرەلى تاريحى بار. ونى وسىدان ەكى جىل بۇرىن اتىراۋعا اكەلىنگەن كوشپەلى فوتوكورمەدەن بايقاعان ەدىك. وندا 300-دەن اسا مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر قويىلىپ, ونىڭ كوبى العاش رەت جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعانى ءاستە ەستەن شىقپايدى. قاراشۇڭگىلدەن باستاۋ العان سول مۇراعاتتىق دەرەكتەر جىلناماسى ءساتتى جالعاسارىن وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ بۇگىنگى قارىشتى قادامى قۋاتتاي ءتۇسپەك. دەمەك, قازاق مۇنايىنىڭ تاسقىنى دا, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتار يگىلىكتى ىستەر دە استە تولاستامايدى.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.
اسىرەسە, دوسسور, ماقات كاسىپشىلىكتەرىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ باستالعاننان كەيىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايدى. بىراق وندىرىلگەن ءونىم ءتۇگەلىمەن وداقتىڭ ورتاق قازانىنا قۇيىلىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ونىڭ يگىلىگىن كورە الماپ ەدى. سوعان قاراماستان, قازاق مۇنايشىلارى اراسىنان بىرنەشە ونداعان مۇنايشىلار اۋلەتى قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا اۆروۆتار, بالعىمباەۆتار, بالجانوۆتار, بەشىموۆتەر, بولەكباەۆتار, قارامۇرزيەۆتەر, مىرزاعاليەۆتەر, ورجانوۆتار, وتەباەۆتار, وتەعاليەۆتار, شىرداباەۆتار, ماراباەۆتار, دوسمۇحامبەتوۆتەر, جۇماعاليەۆتەر, وگايلار ءاۋلەتتەرىنىڭ ەڭبەك جولدارىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ابىرويلى جالعاستىرىپ كەلەدى.
بۇل كۇندەرى تاۋەلسىز قازاقستان مۇنايى دەگەندە, الدىمەن اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ ءوڭىرلەرىندەگى ءىرى كەنىشتەر كەلەشەگى ويعا ورالادى. ءماسەلەن, كاسپي قايراڭىنداعى قاشاعان كەنىشىنىڭ بارلانۋى مەن “تەڭىز” كەنىشىنىڭ يگەرىلۋى ەلىمىزگە شەتەلدىك مۇناي كومپانيالارىنىڭ كەلۋىنە جول اشتى. ءارينە, ەلباسى ن.نازارباەۆ شەتەل كومپانيالارىن ەلگە شاقىرىپ, ينۆەستيتسيا سالۋعا يلاندىرماسا, “تەڭىزدەي” ءىرى كەنىشتەن مول مۇناي الۋ قيىنعا سوعار ەدى. “قازمۇنايگاز” شەتەلدىك كومپانيالارمەن باسەكەلەس بولارداي ءىرى كومپانياعا اينالماس ەدى. قازىر «قازمۇنايگاز» وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. مۇناي ءوندىرۋدە ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولداناتىن بولدى. كەزىندە شەتەلدىك كومپانيالارعا ساتىلعان وتاندىق ۇلەستەردى كەرى قايتارىپ الاتىنداي قاۋقارلى دا, قارجىلى كومپانياعا اينالدى. ءتىپتى رۋمىنياداعى مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتىنا يەلىك ەتكەن ينۆەستورلىق قادامىن ءساتتى جالعاستىرۋدا.
بۇرناعى كۇنى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قابىلديننىڭ «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق, «ەمبىمۇنايگاز» ءوف, «قازترانسويل» اق باتىس فيليالى, «قازترانسگاز» اق جانە «اتىراۋ مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتى» جشس ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋىندە وسى جايتتاردى وي ەلەگىنەن ءوتكىزىپ ۇلگەرگەن ەدىك. «قازمۇنايگاز» باسشىسى اتىراۋداعى ءوندىرىستىك قۇرىلىمداردىڭ وتكەن جىلعى جۇمىستارى سارالانعان, الداعى جوسپارلارى پىسىقتالعان باسقوسۋدا وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ قارىشتى قاداممەن دامي بەرەتىنىنە توقتالدى. ەلىمىزدىڭ باس مۇنايشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قازاق مۇنايىن ءوندىرۋ 5 ەسەدەن استامعا ۇلعايعان. ونىڭ ىشىندە وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ ۇلەسى باسىم. دالىرەك ايتقاندا, تەك وتكەن جىلى «قازمۇنايگاز» 22 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ارتىق. سونىڭ ىشىندە 37 كەن ورنىنان «قارا التىن» تاسقىنىن تولاستاتپاعان «ەمبىمۇنايگاز» وندىرىستىك فيليالىنىڭ مۇنايشىلارى 2 ميلليون 800 مىڭ توننا مۇناي وندىرۋگە قول جەتكىزگەن.
وندىرىلگەن مۇنايدىڭ باسىم ءبولىگىن ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەۋگە باعىت ۇستالۋدا. ناقتى دەرەككە جۇگىنە ايتار بولساق, بىلتىر 14 ميلليون 600 مىڭ «قارا التىن» ءوڭدەلۋى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ دامىلسىز جۇمىس ىستەۋىنە سەرپىن بەرگەنى داۋسىز. ولاي دەۋىمىزگە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ باس ديرەكتورى تالعات بايتازيەۆتىڭ «بىلتىر ءبىزدىڭ زاۋىت تازا پايدامەن جۇمىس ىستەدى» دەۋى دالەل بولا الادى. وسى زاۋىتتا وتكەن جىلى 4 ميلليون 300 مىڭ توننا شيكىزاتتىق مۇناي ءوڭدەلىپتى. سوڭعى 14 جىل بويى اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋشىلەر وسىنشا مۇنايدى وڭدەۋدەن وتكىزۋگە قول جەتكىزگەن ەمەس-ءتى. مۇنى اتىراۋلىق مۇناي وڭدەۋشىلەردىڭ بيىك بەلەستى باعىندىرۋى دەسە بولعانداي. بۇعان اتالعان زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ وڭ اسەر ەتكەنىن باسا ايتقان ءلازىم. قازىر بۇل زاۋىتتاعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءبىرنەشە باعىتتا ءوز جالعاسىن تابۋدا. ءماسەلەن, «ەلوۋ-اۆت (ەلەكترمەن تۇزسىزداندىرۋ) ۆاكۋمدى بلوگىن جانە باياۋ كوكستاۋ قوندىرعىلارىن قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءاتموز-دە ۆاكۋمدى گازويل ءوندىرۋدى جىلىنا 800 مىڭ تونناعا, بەنزين كومپونەنتىن جىلىنا 161 مىڭ تونناعا, ديزەل وتىنى كومپونەنتىن جىلىنا 308 مىڭ تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «حوش ءيىستى كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى جوعارى وكتاندى بەنزين كولەمىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا, ەۋرو-3 ستاندارتىنا ساي كەلەتىن ديزەل وتىنىن, سونىمەن قاتار, مۇناي حيمياسى ءۇشىن بىردەن-ءبىر شيكىزات كوزى بولاتىن بەنزول مەن پاراكسيلول ءوندىرۋدى باستاۋعا جول اشادى. «مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى شەڭبەرىندە جوعارى وكتاندى بەنزين, اۆيا جانە ديزەل وتىندارىن ءوندىرۋدى ارتتىرا وتىرىپ, مۇناي وڭدەۋ تەرەڭدىگىن 87 پايىزعا جەتكىزۋ, ال موتور وتىندارىنىڭ ساپاسىن ەۋرو-4 جانە ەۋرو-5 ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋ جوسپارلانعان.
– ءبىز ەلباسىنىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى سارالاپ, الدا اتقارار جوبالارىمىزدى ايقىندادىق. اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز تەك جوعارى ءوندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە جەتىپ قويماي, قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋ جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەپ اتاپ كورسەتتى «قازمۇنايگاز» باسشىسى قايىرگەلدى قابىلدين.
«قازمۇنايگاز» جەر استىنان انىقتالعان مۇناي وندىرۋمەن شەكتەلمەي, شيكىزاتتىق قورىن ۇلعايتۋدى دا كوزدەيدى. وسى ماقساتتا بىرنەشە جاڭا كەن ورىندارىنا گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلا بەرمەك. ءسويتىپ, بارلانعان مۇناي قورىن 1 ميلليارد تونناعا جەتكىزۋدىڭ جوسپارى جاسالعان. ءارينە, ءوندىرىلگەن مۇنايدى بىرنەشە باعىتپەن الەمدىك نارىققا ەكسپورتتاۋعا دا اتسالىسۋدا. بۇرىن قازاق مۇنايى تەك رەسەيگە باستى تارماق بولىپ تارتىلعان اتىراۋ – سامارا قۇبىرىمەن تاسىمالدانىپ كەلسە, ەندى قارا تەڭىز جاعالاۋىنا, قىتاي ەلىنە, سونداي-اق, كاسپي تەڭىزى ارقىلى بىرنەشە باعىتقا جول تارتادى. قازاق جەرىنەن مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايعان سايىن بۇل باعىتتاردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. قازىردىڭ وزىندە قازاق مۇنايىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. دەمەك, قازاق مۇنايىنىڭ قادىرى ارتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
قازاق مۇنايىنىڭ قادىرى دەمەكشى, بۇرىن ونى جۇرت سەزىنبەككە ءۇمىت ارتپاق ءتۇگىلى ول تۋرالى تىپتەن ويلاماۋشى ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عوي, «قارا التىننىڭ» قادىرى ارتا باستاعانى. وسى ورايدا, «قازمۇنايگاز» كومپانياسى مۇنايلى وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋ باعدارلاماسىن قولعا العانىن جۇرتشىلىق قۋانا قۇپتايدى. بۇدان تۋرا 11 جىل بۇرىن وسى كومپانيانىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جىلىوي اۋدانىنداعى قاراتون كەنتىنىڭ جاڭادان بوي كوتەرگەنىن اتىراۋلىقتار ۇمىتا قويعان جوق. ال بىلتىر «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق قارجىلىق قولداۋىمەن ماقات اۋدانىنداعى كومسومول, قوشقار, بەكبيكە ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارى اتىراۋ قالاسى مەن ماحامبەت اۋدانىندا بوي كوتەرگەن جاڭا باسپانالارعا كوشىرىلدى. ءار ءوڭىردىڭ ءار اۋدانىندا سان الۋان الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلا باستادى. بيىل دا جوبالار جالعاسىن تابارىنا مىنا دەرەكتەر دالەل بولاتىنداي.
بيىل مۇنايشىلار ءۇشىن مەرەيلى جىل بولماق. ويتكەنى, مۇنايى ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بىردەن مايدان شەبىنە جونەلتىلگەن ايگىلى دوسسور كەن ورنىنىڭ يگەرىلە باستاعانىنا 100 جىل تولادى. وسىعان وراي اتىراۋ «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» دوسسورلىقتار ءۇشىن ەرەكشە تارتۋ جاساۋدى ويلاستىرۋدا. اتاپ ايتقاندا, دوسسور كەنتىندە جاساندى جابىنى بار مىنبەلى ستاديون, ءۇش مەكتەپ پەن ليتسەيدە جاڭا كوپفۋنكتسيونالدى سپورت الاڭدارى, تۇرعىن اۋدانداردا بەس بالالار اۋلاسى الاڭى, سونىمەن قاتار 60 ورىندىق بالالار باقشاسى سالىنادى. سونداي-اق, مۇنايلى ءوڭىردىڭ ماقات, قىزىلقوعا, جىلوي جانە ماحامبەت اۋداندارىندا الەۋمەتتىك جوبالارعا بارلىعى 730 ملن. تەڭگە اۋدارىلادى.
– ءبىز جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالارعا ايرىقشا كوڭىل بولەمىز. ءاسىرەسە, ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتىڭ دامۋىنا ۇلەسىمىزدى قوسا بەرەمىز. ءويتكەنى, «قازمۇنايگازدىڭ» تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدەگى ەڭ وزىق 10 كومپانييانىڭ قاتارىنا كىرەتىندەي الەۋەتى ارتا بەرمەك. قازىردىڭ ءوزىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ, جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالارعا 100 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجى بولەدى. بىلتىر ەل بيۋدجەتىنە 405 ميلليارد تەڭگە سالىق ءتۇسىردى, –دەدى «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين.
...قازاقتىڭ مۇنايى ۆەنەسۋەلا, يران, كۋۆەيت, مەكسيكا, نورۆەگيا, ساۋد ارابياسىنان دا بۇرىن وندىرىلگەنى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنگەنىن كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز. مۇنى دالەلدەيتىن قازاق مۇنايىنىڭ شەجىرەلى تاريحى بار. ونى وسىدان ەكى جىل بۇرىن اتىراۋعا اكەلىنگەن كوشپەلى فوتوكورمەدەن بايقاعان ەدىك. وندا 300-دەن اسا مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر قويىلىپ, ونىڭ كوبى العاش رەت جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعانى ءاستە ەستەن شىقپايدى. قاراشۇڭگىلدەن باستاۋ العان سول مۇراعاتتىق دەرەكتەر جىلناماسى ءساتتى جالعاسارىن وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ بۇگىنگى قارىشتى قادامى قۋاتتاي ءتۇسپەك. دەمەك, قازاق مۇنايىنىڭ تاسقىنى دا, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتار يگىلىكتى ىستەر دە استە تولاستامايدى.
جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.
