كەنجە بالا عۇرپىنىڭ قانداي ماڭىزى بار؟

كەنجە بالا تۋرالى تاقىرىپ ءىسساپاردا جۇرگەندە, ماكينكانىڭ قارتتار ۇيىندە بولعان كەزىمدە ويعا ورالىپ ەدى. قارسى الدىمدا جانارىمەن جەر شۇقىپ قازاقتىڭ قارا شالى وتىردى. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەندەي, ۋاقىتتىڭ قاتال تەزى توزدىرعانىمەن, ءبىر كەزدە ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي اتپال ازامات بولعاندىعى انداعايلاپ كورىنىپ تۇر. سول ازامات بۇگىندە تاعدىردىڭ سالعان جۇگىن كوتەرە الماي, ەڭكىش تارتقان, ەڭسەسى تومەن تۇسكەن. ەڭسەسى عانا ەمەس, رۋحى دا. ساۋساعىنىڭ ۇشتارى تىنىمسىز دىرىلدەيدى. الدە جۇيكە, الدە سارى ۋايىمنىڭ سالدارى. جۇزىندەگى ايعىز-ايعىز ءاجىم وكىنىشپەن وتكەن ءومىردىڭ تەرەڭ سوقپاقتارى ءتارىزدى. بار ايتارى ءتاۋبا. نەسى ءتاۋبا, قاي جەتىستىككە ءتاۋبا؟!. اسارىن اساپ, جاسارىن جاساپ, كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسى قالعاندا جەر باسىپ ءتىرى جۇرگەن سەگىز بالا اسقار تاۋ اكەگە قاراماي كەتىپ, قارتتار ءۇيىن پانالاپ وتىرعاندىعى ما؟ سول كەزدە ويىما قازاقتىڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان كەنجە بالا ءداستۇرى ورالعان. كەنجە بالا ءداستۇرىنىڭ, قاسيەتتى ۇعىمنىڭ وڭباي ويسىراعانىنان شىعار-اۋ, بۇرىن مۇنداي ءۇيدىڭ تورىنە وزباق تۇگىلى, بوساعاسىنان اتتاپ كورمەگەن قاريالاردىڭ بويداعى قۋات, جانارداعى وت ازايعاندا قارتتار ءۇيىن پانالاۋى. كەنجە ۇل دەگەنىمىز كىم؟ كەنجە بالا – وتباسىنىڭ ەڭ كىشىسى. ىقىلىم زاماننان بەرى شاڭىراققا يە بولىپ قالۋ, اتا-انانى باعۋ وسى كەنجە بالانىڭ ماڭدايىنا جازىلعان پارىزى مەن قارىزى ەدى. بۇگىنگى كۇنى وسى ءداستۇردىڭ پىشاقپەن كەسكەندەي ساپ تىيىلۋى ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىندىرىپ وتىر. – وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ءبىز سەگىز اعايىندىمىز عوي, – دەدى ءۇي يەسى قونىسباي, – قازىر تورتەۋىمىز استانادا, تورتەۋىمىز كوكشەتاۋدا تۇرامىز. ال كەمپىر-شال اۋىلدان كەتكىسى كەلمەيدى. قانشاما شاقىردىق, ەندى قالعان ولشەۋلى عۇمىردى دۇنيەنىڭ راحاتىن كەشىپ, ءبىزدىڭ ورتامىزدا وتكىزىڭدەر دەپ. وتباسىنداعى ۇلكەنى بولعان سوڭ ىنىلەرىمە دە ەپتەپ قۇلاققاعىس قىلىپ كوردىم. بىراق, ولاردىڭ ەشقايسىسى اۋىلعا بارعىسى كەلمەيدى. ءتىپتى, الدەبىر سەبەپتەرمەن وتباسىنان اجىراسقان, قازىر ۋاقىتشا جۇمىسسىز جۇرگەن كىشى ءىنىمنىڭ دە كەمپىر-شالدىڭ قولىنا بارىپ تۇرۋىنا ابدەن بولار ەدى. اتا-انامىزدىڭ جاستارى دا سەكسەنگە تاياپ قالدى. ەندى اۋىلدىق جەردە مال ۇستاۋ, مال ۇستاعانى بىلاي تۇرسىن, كۇندەلىكتى سۋىن تاسىپ ءىشۋ, پەشىن جاعۋ وڭاي ەمەس قوي. ايتەۋىر, ەل ءىشى بولعان سوڭ, ەلبەسىپ-سەلبەسىپ كۇن كەشىپ جاتىر. – قازىر قاي جاققا قاراساڭ دا مۇنداي كورىنىس تۇنىپ تۇر عوي,–دەدى توردە وتىرعان تورەبەك اقساقال, – ءبىزدىڭ ەلدە 12 بالاسى بار وتباسى بار ەدى. الگىلەردىڭ توعىزى ۇل. سولاردىڭ بارلىعى ۇياسىنان قاناتتانىپ ۇشقان قۇستىڭ بالاپاندارى ءتارىزدى جان-جاققا تاراپ كەتتى دە, شۇيكەدەي كەمپىر-شال قۇددى ءبىر جەتىمدەر قۇساپ اۋىلدا قالدى. ءتىپتى, ايتۋعا ۇيات. قازاقتىڭ ءبىر اكە-شەشە ون بالانى اسىراي الادى, ال, ون بالا جينالىپ اتا-انانى اسىراي المايدى دەگەنى راس ءسوز. كەي-كەيدە ويلايسىڭ, سوندا اتا-انالار جانىن جالداپ, ەڭبەك ەتىپ, وسى بالالاردى نە ءۇشىن ءوسىردى؟ كۇندى تۇنگە, ءتۇندى كۇنگە ۇلاستىرىپ, تابانى تاستان تايماعان تارلانبوز ءتارىزدى ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتىپ, اربىرەۋىن كيىندىرىپ, ءىشىندىرىپ, ورەسى جەتكەنشە ءتالىم-تاربيە بەرىپ, وقىتىپ-توقىتقان ەڭبەگىنىڭ وتەۋى وسى بولىپ پا؟ ىلكى زاماندا كەنجە ۇل اتا-انانىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي وتە قىمبات بالا بولاتىن. ويتكەنى, ول وسى قارا شاڭىراقتىڭ مۇراگەرى جانە ناق يەسى. سول ەسەپتەن دە اتا-انا وعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىپ, ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن ايرىقشا ىلتيپاتپەن بەرۋگە تىرىساتىن. وزگە بالادان گورى كەنجە بالانى كوبىرەك ەركەلەتەتىن. ارينە, وتباسىنىڭ ۇلكەن بالالارى دا اتا-اناسىنا كومەك بەرۋلەرى كەرەك. بىراق, نەگىزگى سالماق كەنجە بالانىڭ موينىندا. – قازىرگى كۇنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا قارايتىن ءبىزدىڭ وتىز ءۇيلى ەگىندىاعاش اۋىلىندا اۋلەتتىڭ قارا شاڭىراعىن ۇستاپ قالعان اعامنىڭ بالاسى, مۇقىش شالدىڭ نەمەرەسى قازبەك قانا. جاسىمىز جەر ورتاسىنان اۋعاننان كەيىن ءجۇرىپ-تۇرۋ قيىن. سوندا دا التىن بەسىك اۋىلدى اڭساپ, ساعىنىپ بارامىز. ساعىنىشتىڭ سامالى كوكىرەكتەگى كوپ ويدى تەربەتكەندە, تۋعان جەردىڭ گ ۇلى تۇگىلى, جۋسانىن ساعىناسىڭ. سونداي ساپاردا ات باسىن تىرەيتىن جەر – وسى قازبەك وتىرعان قارا شاڭىراق. اتامىز مۇقىشتان قالعان قارا شاڭىراققا يە بولىپ قالعان قازبەك ءىنىم مەن راۋشان كەلىنىمدى وسى بىلگەندىكتەرى ءۇشىن ايرىقشا جاقسى كورەمىن. كەلىنىمنىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ, ءىنىمنىڭ ارقاسىنان قاعامىن. ءبىزدىڭ اۋىلدا بۇلاردان باسقا, قارا شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن قوجىراتپاي ۇستاپ قالعان كەنجە بالا جانە جوق, – دەيدى بەلگىلى ايتىسكەر اقىن, جۋرناليست جۇماباي ەسەكەەۆ. كەنجە بالا جالعىز ءبىر عانا شاڭىراقتىڭ يەسى ەمەس ەكەن. ءبىر شاڭىراق, ءبىر اۋلەت بىلاي تۇرىپ, بۇل ءداستۇردىڭ تۇتاس اۋىلعا قاتىسى بار. ايتالىق, ءار شاڭىراقتا كەنجە بالا قالىپ, شاڭىراققا يە بولىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرسا, سول شاڭىراقتان الدەنەشە بالا وربىمەس پە ەدى. بالا بولسا, شاعىن اۋىلداردىڭ ءتۇپ قازىعى بولىپ وتىرعان مەكتەپ تە جابىلمايدى. ەلدە باس كوتەرەر ازاماتتار ۇيىسىپ, قاۋىمداسىپ ەڭبەك ەتسە, تىرشىلىكتىڭ تىنىسى تارىلمايتىندىعى اقيقات. دەمەك, كەنجە بالا عۇرپى اۋلەتتىڭ عانا تاعدىرى ەمەس, تۇتاس اۋىلدىڭ, ەلدىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەدى ەكەن. بۇل كۇندە كەنجە بالانى تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان تابان اۋدارتقان ءبىر ەسەپتەن, جاپپاي جۇمىسسىزدىقتىڭ سالقىنى. ەگەر اۋىلدا جۇمىس بولىپ, اي سايىن تۇراقتى جالاقىسىن الىپ وتىرسا, كەنجە بالالار اتا-اناسىنا قامقور بولىپ, الپەشتەپ باعىپ, ايالاپ كۇتىپ شاڭىراعىندا وتىرماس پا ەدى. كەنجە بالالاردىڭ ءوسىپ جەتىلگەن ۇياسىن تاستاپ, ۇدەرە كوشۋى شاڭىراقتىڭ عانا ەمەس, اۋىلدىڭ دا قابىرعاسىن قاۋساتىپ كەتتى. – جاس كەلگەن سوڭ دەنساۋلىعىڭ دا سىر بەرەدى. ال, ۋاقىتىلى دارىگەرگە كورىنىپ, كۇتىنۋ ءۇشىن قارتتارعا قالالىق جەر قولايلى. ايتپەسە, تۋعان توپىراقتاعى, وزگەنى بىلاي قويعاندا, جۋساننىڭ ءيىسى دە ەم عوي بىزگە,–دەيدى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, داڭعايىر ديقان تۇرلىبەك ابىلپەيىسوۆ, – ەلدەگى قورىمدا مەنىڭ جەتى اتامنىڭ زيراتى جاتىر. مەن ءۇشىن ەڭ قىمباتى دا سول. سول دالانىڭ ءار تاسى, ءار بەتەگەسى مەنىڭ كوز الدىمدا. قازىر ءوزىم باۋىرجان ەسىمدى بالامنىڭ قولىندامىن. قۋانىشى مەن قايعىسى استاسىپ, الما-كەزەك كەلەتىن مىنا ومىردە سان جاعدايلار بولىپ جاتادى عوي. قابىرعانى قاۋساتقان قايعىلىعا سابىر ايتۋ, كوڭىل ءبىلدىرۋ, تويعا بارىپ توبە كورسەتۋ مىندەت. سونىڭ ءبارى باۋىرجان مەن كەلىننىڭ موينىندا. اللاعا شۇكىر دەر وتىرامىز. ال, قازاقتىڭ كەنجە بالا عۇرپى, نەسىن ايتاسىز, تاماشا ءداستۇر ەدى عوي. ءبىر ەسەپتەن مەنىڭ ويىمشا اكە شىن مانىندە ءوزىنىڭ بولمىس-بىتىمىمەن, بويىنداعى بارلىق قاسيەتتەرىمەن اكە بولۋعا ءتيىستى. سول بيىكتەن كورىنسەڭ عانا وزگەنى بىلاي قويعاندا, ءوز ۇيىڭدەگى بالا-شاعاعا بەدەلدى بولاسىڭ. كەنجە بالانىڭ قارا شاڭىراقتان ات قۇيرىعىن ءۇزىپ كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, كەلىن مەن ەنەنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس. ونىڭ دا سەبەپ-سالدارى بىزدىڭشە تىم ارىدە جاتىر. باعزى زامانداعىداي ءار شاڭىراقتان الدەنەشە بالانىڭ ءوربۋى سيرەك كورىنىس. قازىر قالالىق جەردى بىلاي قويىپ, اۋىلدىڭ وزىندە ءبىر-ەكى بالامەن عانا شەكتەلەدى. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدىڭ جۇتاڭدىعىنان! ال پسيحولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جالعىز-جارىم وسكەن بالالار ءوزىمشىل. تەك ءوز قارا باسىن عانا ويلايتىن ادام بولىپ قالىپتاسپاق. ال ونداي كەلىننىڭ كوپشىلىك ورتادا, جاڭا وتباسىندا سىيىسا بەرۋى مۇلدە قيىن. – موڭعوليا قازاقتارىندا ۇلتىمىزدىڭ بۇرىنعى داستۇرىنە ءالى كۇنگە دەيىن قىلاۋداي كىرشىك تۇسكەن جوق, – دەيدى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ءانشىسى, مادەنيەت قايراتكەرى گۇلجان احمەتوۆا, – جولداسىم, جازۋشى ەربولات باياتتىڭ اتا شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەندە قينالعانىمدى كورسەڭىز عوي. ءوزىنىڭ ناقتى قايىن اتاسى بىلاي تۇرسىن, ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى, جەتىنشى اتاسىنىڭ اتىن اتاۋعا بولمايدى. ءسوز اراسىندا اتاڭنىڭ اتىنا ۇقساس ءسوز كەتىپ قالسا, ۇياتقا قالاسىڭ. جالعىز ول عانا ەمەس, سان عاسىر بويى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان اتا ءداستۇر مۇقيات, مۇلتىكسىز ساقتالعان. قازاقتىڭ قازاقتىعىن تانىتاتىن دا, قازاقتى ەل قىلاتىن دا وسى اتا ءداستۇرىمىز. شاڭىراقتىڭ كەنجە كەلىنىن اعايىن-تۋىستىڭ, اۋىل-ايماقتىڭ ادامدارى قالتقىسىز سىيلاپ, قۇرمەت كورسەتەدى. كەنجە كەلىن دە ءوز كەزەگىندە سىيلاستىققا سىزات تۇسەرمەۋگە ءتيىستى. كەنجە كەلىننىڭ قولىنان ەت جاقىن اعايىن-تۋىستى بىلاي قويعاندا, كورشى-قولاڭ, اۋىل-ايماق اس ىشەدى. ادامداردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, الىس-بەرىستى رەتتەپ, بارلىق ءىس-ارەكەتكە ۇيىتقى بولىپ وتىراتىن دا كەنجە كەلىن. – ءور التايدىڭ ارعى بەتىندەگى, قىتاي ەلىندەگى قالىڭ قازاق اتا داستۇرگە مىقتى, – دەيدى قىتاي مەملەكەتىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ءانشىسى توكەن ءىلياس, – ولاردا دا قارتتار ءۇيى بار. بىراق, ءبىر قۋاناتىنىم, وزگە ۇلتتىڭ قاريالارىنىڭ  قاي-قايسىسى بولماسىن كەزدەسەتىن سول قارتتار ۇيىندە بىردە-ءبىر قازاق جوق. ول ەڭ الدىمەن, كەنجە بالالاردىڭ قارا شاڭىراققا يە بولىپ قالۋىنان. ءتىپتى, تالانتتى, دارىندى بالالاردىڭ ءوزى شاڭىراقتان ۇزاپ كەتپەي, اتا-اناسىنىڭ قاسىندا وتىر. ەگەر وقىپ-توقىپ, ءبىلىم السا, ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەت ىستەپ كەتەر ەدى. بىراق, ولار ءوز مۇددەسىنەن اتا-انانىڭ الدىنداعى پارىزىن جوعارى قويىپ وتىرعاندار. ءسوز تۇيىنىندە, شارپىسقان پىكىرلەردىڭ شىندىعى – كەنجە بالا ءداستۇرىنىڭ اۋلەتتىڭ عانا ەمەس, اۋىل تاعدىرىنا قاتىستىلىعى دەر ەدىك. دەمەك, جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا بولاشاققا قالت-قۇلت ەتىپ بارا جاتقان قاراشا اۋىلدارىمىزدىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسپەۋى ءۇشىن, پەرزەنتتەرىنە جارىق دۇنيە سىيلاپ, ءومىر دەيتۇعىن عاجايىپ سىيدى ۇسىنعان اتا-انالار بوتاسىنان ايىرىلعان ارۋاناداي بوزداپ قالماۋى ءۇشىن قازاق قوعامىنا كەنجە بالا ءداستۇرى اۋاداي قاجەت ەكەن. ال ەندى سونى قالپىنا قالاي كەلتىرەمىز؟ اڭگىمەنىڭ بار ءتۇيىنى وسىندا. بايقال ءبايادىلوۆ, جۋرناليست كوكشەتاۋ