مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ

ءىسى زامان تالابىنا ساي جاڭاشا قۇرىلعاندا عانا تيىمدىلىك اكەلەتىن بولادى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «مىندەتتى مەدي­تسي­نالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعانى بەلگىلى. وسىلايشا ەلىمىزدە مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى قايتا قولعا الىندى. بۇل رەتتە ءبىز زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولعان, بۇگىندە مەديتسينا سالاسىنىڭ بىلىكتى ماما­نى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى زاۋرەش امانجولوۆاعا جولىعىپ, قازىرگى جۇيەنىڭ تاۋەكەلدەرى قانشالىقتى جان-جاقتى ەسكەرىلگەندىگىن جانە وزگە دە سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – زاۋرەش جۇمانالىقىزى, مىندەتتى مەديتسينالىق ساق­تان­­دىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەلى جاتىر. بۇعان قانداي فاكتورلار ىق­پال ەتتى؟ – جاھاندىق قاۋىپتەر – الەم­دە قارت ادامدار سانى­نىڭ ءوسۋى­مەن, ەڭ الدىمەن, ينفەك­تسيا­لىق سانالمايتىن اۋرۋلاردان تۋىن­دايتىن دەنساۋلىق ساق­تاۋ سا­لا­سىنداعى شىعىننىڭ ارتۋ­ى­­نان, سون­­داي-اق, دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيە­­سىنە رەسۋرس قام­تىم­دى­لىق­­تى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەن­گىزۋ ەسەبىنەن ارتىپ وتىر. سا­را­پشىلاردىڭ مالىمەتتەرىنە قا­­راعاندا, وتكەن ونجىلدىقتا جىل سايىن الەمدەگى دەنساۋلىق ساق­­تاۋ سالاسىنا جۇمسالاتىن قار­­جى ءوسىمى 350 ميلليارد اقش دوللا­رىن قۇرادى. قازىرگى تاڭدا ەكو­نوميكاسى دامىعان ەلدەردە ءاربىر ادامعا مەديتسينالىق قىز­مەت كورسەتۋ 3000 اقش دوللا­رىن قۇراسا, ەكونوميكالىق ىن­تىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندە 2011 جىلى ول ورتاشا ەسەپپەن 3300, ال اقش-­تا 8500 دوللارعا دەيىن جەت­­­تى. بۇل ەلدەردە دەنساۋلىق ساق­­­تاۋداعى شىعىن ءىجو-ءنىڭ 7 پاي­ى­زىن (چەحيا), گەرمانيادا 11 پايىزدان جوعارى, اقش-تا 17 پايىزىن قۇرادى. دەنساۋلىق ساقتاۋدى قار­جى­­­ل­اندىرۋدىڭ سالماعى ادەت­­تە ء(ىجو-ءنىڭ 2,5 پايىزى) مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتكە ءتۇ­سە­دى. مەم­لەكەت تاراپىنان تۇر­عىن­­دار­دىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ­عا ۇلكەن ماڭىز بەرىلىپ كە­لەدى. ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆ الەم­دىك داع­دا­رىس­تارعا قاتىستى ەكو­نو­مي­كا­لىق قيىندىقتارعا قا­را­ماي, مەم­لەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سايا­سا­تى وزگەرىسسىز قالادى – ەل تۇر­­­عىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن قور­­­عاۋ باسىم باعىت سانالادى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سەك­تورىن قارجىلاندىرۋ ءتو­مەندەمەيتىن بولادى دەگەندى ۇدا­يى ايتىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىلدا جۇيەنى مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتەن قارجىلاندىرۋ كو­لەمى 6,3 ەسەگە ءوسىپ, 2015 جى­لى 867 ميلليارد تەڭگەنى قۇ­رادى. الايدا, مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. ماسەلەن, 2015 جىلى ءاربىر ادامعا شاققاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسالاتىن قارجى شامامەن 49 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بۇل – وتە از. – قازاقستاندا مىندەتتى الەۋ­­مەتتىك مەديتسينالىق ساق­تاندىرۋدى قولدانىسقا ەن­گىزگەننەن نە ۇتامىز؟ – مىندەتتى الەۋمەتتىك مە­دي­­تسينالىق ساقتاندىرۋدى ء(مامس) ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى ماق­ساتىن بىرنەشە قىرىنان قا­راستىرۋعا بولادى. اتاپ ايت­قاندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋ تۇراقتىلىعى; تۇرعىنداردى قولجەتىمدى جانە ساپالى مەديتسينالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ; دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسىندە مەديتسينالىق ۇيىمدار باسەكەلەستىگىن قۇرۋعا باعىتتالعان جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ; نارىققا باعىتتالعان باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە مەديتسينالىق كو­مەك­­تى ۇيىمداستىرۋ; تۇر­عىن­دار­دىڭ ۇنەمى ءوسىپ وتىرعان سۇ­را­نىستارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سىنىڭ باسەكەلەستىگىن جانە قار­جى­لىق-تۇراقتىلىعىن قۇرۋ; جا­ڭا مەديتسينالىق تەحنو­لو­گيالاردى ەندىرۋ جانە مە­دي­تسي­نالىق مەكەمەلەردىڭ نەگىزگى قۇ­رال­دارىن دەر كەزىندە جاڭارتىپ وتى­رۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ; مە­ديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ بيۋد­جەتىن تولىقتىرا جانە مە­دي­تسي­نالىق مەكەمەلەردىڭ (مەم­لە­­كەتتىك جانە جەكەمەنشىك) ارا­­س­ىنداعى باسەكەلەستىكتى ارت­تى­را وتىرىپ, تۇرعىنداردى جو­عارى ساپالى مەديتسينالىق قىز­مەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ساق­تانۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ ينس­تيتۋتىن قۇرۋ. ەڭ باستىسى – تۇ­ر­­عىنداردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سىنە دەگەن سەنىمىن وياتۋ. بۇل ءۇشىن بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مە­ديتسينالىق قىزمەتكەرلەرىن ءبا­سەكەگە قابىلەتتى بولاتىنداي جا­لاقىمەن قامتاماسىز ەتۋلەرى قا­جەت. ءمامس تۇرعىندار اراسىندا, اسىرەسە, ءىرى كاسىپورىندارداعى, سون­داي-اق, مەملەكەتتىك ۇيىم­دار مەن اۋىلدىق ەلدى مە­كەن­دەر­دە­گى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ءتو­­­مەن­دەتۋگە باعىتتالعان. ءمامس جۇيەسى مەملەكەتتىڭ, جۇ­مىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ (تۇر­عىندار) ىنتىماقتى جاۋ­اپ­كەرشىلىگى نەگىزىندە قۇ­رى­لادى جانە مەديتسينالىق ۇيىم­­داردىڭ ەكونوميكالىق ەر­­­كىن­دىگى, ولاردىڭ ءمامس باع­­دار­لاماسىنا كەڭىنەن قا­تى­سۋى ارقىلى باسەكەلەستىك ور­تا قا­لىپ­تاستىرۋ كوزدەلەدى. قار­­جى­لاندىرۋدىڭ جاڭا ار­نا­لارىنىڭ پايدا بولۋى – جۇ­مىس بەرۋشىلەر مەن جۇ­مىس­شىلاردىڭ مەديتسينالىق ساق­تاندىرىلۋى, ياعني مەملەكەت, كا­سىپورىن مەن تۇرعىندار ارا­سىن­داعى دەنساۋلىق ساقتاۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءتيىمدى ءبولىسۋ ءۇشىن العىشارتتار جاسايدى. – مەملەكەتتىڭ ءمامس-كە ءتو­لەم جاسالۋىن 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 2018 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنا اۋىستىرۋىنا نە سە­بەپ بولدى؟ – نەگىزگى سەبەبى, كەپىل­دەن­دى­رى­لگەن تەگىن مەديتسينالىق كو­مەك كولەمى (كتمكك) كۇن­تىز­­بەلىك جىلعا بىردەي ەسەپتەلگەن, سوندىقتان اسىعىستىققا بار­­­ماۋ جاعى الدىن الا وي­لاس­­تىرىلدى. كەز كەلگەن قار­جى­لىق قاتىناستار جىل­دىڭ باسىنان ەنگىزىلۋى ءتيىس. ءسوي­­تىپ, مەملەكەتتىڭ ءمامس الەۋ­­مەت­تىك مەديتسينالىق ساق­تان­دى­رۋ قورىنا ء(ارى قاراي – قور) تولەيتىن تولەمدەرى 2017 جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن 2018 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا اۋىستىرىل­دى. ازاماتتىق-قۇقىقتىق كە­لى­سىمشارت ارقىلى كىرىس كەل­تى­­رە­تىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, جە­­كە كاسىپكەرلەردىڭ, جەكە نو­تا­­ريۋستاردىڭ, جەكە سوت ورىن­داۋ­شىلاردىڭ, ادۆو­كات­تار­دىڭ, كا­سىبي مەد­يا­تور­لاردىڭ, جەكە تۇل­عالاردىڭ اۋدارىمدارى مەن ءتو­­لەمدەرى دە 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە اۋىستىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءمىن­دەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسي­نا­­لىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زا­ڭىنىڭ 5, 6 جانە 7-باپتا­رىن­دا قاراستىرىلعانداي, ءمامس جۇيە­سىندە مەديتسينالىق كومەك الا­تىن جەكە تۇلعالاردىڭ قۇ­قىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىن تاڭداۋ جانە ءمامس جۇيە­سىنەن الاتىن مەديتسينالىق كو­مەك اۋقىمىن انىقتاۋ 2018 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان جۇزەگە اسى­رىلاتىن بولادى. – ءمامس ەنگىزۋ ەرىكتى مە­دي­تسينالىق ساقتاندىرۋدى دا­مىتۋعا كەرى اسەر ەتپەي مە؟ – ەرىكتى مەديتسينالىق ساق­تان­­­­دىرۋ (ەمس) قوسىمشا باع­­­­­دارلاما بولىپ تابىلادى. سون­دىقتان ونى مىندەتتى الەۋ­­­مەتتىك مەديتسينالىق ساق­­تان­دى­رۋمەن قاتار قويۋ­عا بول­ماي­دى. ويتكەنى, ءمامس – مەم­لەكەتتىك الەۋ­مەتتىك باع­­دار­لاما, ال ەمس – كا­سى­پو­رىن­داردىڭ ءوز قىز­مەت­كە­ر­­لەرىن الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءجو­نىندەگى جەرگىلىكتى باع­دار­لا­­ما­سى. ەمس جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن قو­سىمشا اۋىرتپالىق ەكە­نىن دە اي­تا كەتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, ءمامس شەڭ­بەرىندە مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋدىڭ جاڭا مودەلى كەلەسى كەم­شىلىكتەر مەن تاۋەكەلدەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. جۇيەنى تو­­لىق قارجىلاندىرماۋدىڭ سال­­­دارىنان ەڭبەك نارىعى سەگ­مەنت­تەرىنىڭ «كولەڭكەگە» كەتۋى تاۋە­كەلى دە انىق بايقالادى. ءويت­كەنى, اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەردە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قام­تى­عان­دار قاراسىنىڭ كوپ, ءوز كەزەگىندە وندايلاردا جۇ­مىس­سىز­دىق مارتەبەسى دە بولمايدى, سول سەكىلدى ايەلدەردىڭ كوپ ءبو­لىگى ءۇي شارۋاشىلىعىندا. سون­دىقتان ولار ءمامس بويىن­شا مەدقىزمەت پاكەتىمەن قام­تاماسىز ەتىلمەيدى. زاڭدا مەم­لە­كەت جۇمىسسىزدار قا­تار­ىن­دا ءتىر­كەلگەندەردى ساق­تان­دى­رۋ­دى قام­تاماسىز ەتسە, ءۇي شا­رۋا­سىن­داعى ايەلدەر ءوزىن ءوزى جۇ­مىس­پەن قامتىعاندار قا­تا­رىن­­دا قالىپ قويادى. مۇنىڭ بار­­لىعى ايەلدەردىڭ, اسىرەسە, جۇك­­تى ايەلدەر دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلمەي مە؟ ەگەر جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى كەشىكتىرىلىپ بەرىلسە, نە بولماسا ونىڭ جۇمىسى مەزگىلدىك (ۋاقىتشا) سيپاتتا بولسا, وندا ءمامس شەڭبەرىندە دەر كەزىندە كومەك كورسەتپەۋ جايى (ارينە, بۇل ۋاقىتشا فاكتورلارمەن بايلانىستى ەمەس, مۇنىڭ ءبىر بولىگى ءمامس تۋرالى زاڭدا قاراستىرىلعان) ناقتى شارالار الۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا ءتيىستى مينيس­تر­لىك مىندەتتى الەۋمەتتىك مە­دي­تسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيە­سىن رەتتەيتىن بىرقاتار زاڭ­نا­­ما­لىق اكتىلەردى ازىرلەۋدە. بۇل جوعارىدا ايتىلعان كەيبىر ول­­قى تۇستاردىڭ وڭتايلى شە­شى­لىپ, ءمامس-ءتىڭ تياناقتى اتقا­رىلۋىنا مول مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»