قالامگەر باعىن كىم اشادى؟

تالانت پا, مەنەدجەر مە؟ «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ءجۇز جىلدىق دەرلىك تاريحى بار, «جالىننىڭ» دا جاناشىرلارى جەتەرلىك. «ۇركەر» بولسا, ماڭدايى تاسقا ءتيىپ, ورتا جولدا قانى تامشىلاپ تۇر (بۇل جەردە شىققانىنا سەگىز جىل بولعان بالاڭدىعىن بەتكە باسىپ وتىرمىن). اۋەلى ماسكەۋدىڭ «رومان-گازەتاسىنا» ەلىكتەپ, وسى پروزالىق باسىلىمدى ومىرگە اكەلدىك. ءۇش سانىنان كەيىن ءتاي-ءتاي باسقان قادامىنا كوز سالىپ قاراپ, جاستاردىڭ ادەبي-مادەني, قوعامي-ساياسي باسىلىمى ەتىپ باسقاشا باعىت الدىق. ايتەۋىر سەگىز وندىقتا قازاقى ءۇيدى قايتا تىككەن سىڭايىمىز بار. ايتسە دە پروزا مەن پوەزيانىڭ قامىن ويلاعاندار وسى قاراشا ۇيگە باس سۇق­پاي كەتپەيتىن سياقتى. بىراق, قازىر ادەبيەتكە كىم يە؟ قالامگەر باعىن كىم اشادى؟ وسى جاعىنا كەلگەندە جان-جاعىما جالتاقتاي قارايمىن. مەن تالانتتى ىزدەسەم, مەنەدجەرلەر تارالىم ىزدەيدى. تالانتتى تابۋ – رەداكتورعا جۇكتەلسە, مەنەدجەردىڭ مىندەتى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى, ويتكەنى مەنەدجەر-رەداكتورلاردىڭ ىرقىنا زامان دا كونە قوياتىن ەمەس. بىراق ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندى­لىق­تى ايتپاي تۇرا المايمىز. ونىڭ ۋاقى­تى كەلدى. ول نە؟ ول – ءبىزدىڭ ءتىلى­مىز. وسى جاعىنان ءالى دە اقساپ جاتىرمىز. قازاق قالامگەرلەرى ءارىسى 2000 تارالىم­مەن ءىلدالدالاپ كىتاپ شىعارىپ ءجۇر. جازۋشىنىڭ جانى – وقىرمان, ولار دا جانۇشىرىپ شىرقىراپ ءجۇر. بىزگە دە ادەبيەت الەمىنە ازداپ بولسا دا بويۇسىنۋ كەرەك ەمەس پە؟! ول – كىتاپ تارالىمى, ۇلتتىق رۋحانيات الەمى. ءار نارسەنىڭ اقىسى بولادى, وتكەن جىلى «قالاماقى» دەگەن ءبىر ءسوز ايتىلىپ, بيىل ءۇمىت ۇلكەيىپ كەلە جاتقانداي. ورتالىق ازيادا اۋەزوۆ پەن ايت­ماتوۆ بار, بىراق ءبىرتۇتاس ادەبيەتتە باسقالار وزا شاۋىپ, وزىندىگىن كورسەتەدى. حەمين­گۋەيدى ابدەن ەجىكتەپ وقىدىق. ماسكەۋ ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ پروزا سەمينارىندا ءبارىن دە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداپ, تاپتىشتەدىك. ارينە, اركىمنىڭ الەمدىك پروبلەماسى ءارتۇرلى, بىراق كوركەمدىگى جاعىنان العا تارتىپ, وزا شاۋىپ كەتكەن ەشكىمدى كورمەدىك. گابريەل ماركەس تە, جاپون حارۋكي مۋراكامي دە سولاي. ءبىزدىڭ م.ماعاۋين مەن ءا.كەكىلبايدىڭ, س.مۇراتبەكوۆ پەن د.يسابەكوۆتىڭ ايتار پروبلەماسى دا, شەبەرلىگى دە سولاردان ءبىر كەم ەمەس. بۇل جاعىنا كەلگەندە ءوزىمىزدىڭ وزبەكتەن كوپ نارسە ۇيرەنسەك بولار ەدى, گرۋزين مەن ارمياننىڭ دا ۇلتتىق اۋىزبىرشىلىكتە تالانتقا كورسەتەر تاعىلىمى زور. ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرىپ, وزىق دۇنيە­لەر­دى دەر كەزىندە اۋدارىپ, الەمدىك دەڭگەيدە ۇلگى تۇتىپ ۇسىنىپ وتىرۋ – ۋاقىت تالابى. ادەبيەت وقىلادى, قازىر ناعىز ادەبي دۇنيەلەردىڭ وقىلىپ, باس­قا جۇرتتارعا قاراي بەت بۇرار ءولىارا كەزەڭى. باسقاعا كەتىپ جاتقان ءمۇم­كىن­دىكتى وزىمىزگە يكەمدەسەك قوي, شىركىن. تارتا الماي تۇرعان ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتەر ەدى. باسقاعا كەتىپ جاتقان دەمەۋشىلىكتى قايران قازاق ءوزىنىڭ تولعاۋى توقسان قىزىل تىلىنە جۇمساسا, ۇلت كەمەسى العا جىلجىپ, ادەبيەتتىڭ ءتۇيىندى ءسوزى ايتىلار ەدى. دەمەۋشىلىك ­–  بۇگىنگى كۇنگە ءتان قامقورلىق كورىنىسى. اقشانى بوسقا شاشپاي, بو­لا­شاعىمىزعا جۇمساساق دەيمىز عوي. قازاقستانداعى «Bestseler KZ» ادەبي اگەنتتىگىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشىنىڭ مىنا ءسوزى كوكەيگە قونىپ تۇر: «جالپى, ۇلتتىڭ ۇستىن-بول­مى­سىن كورسەتەتىن ادەبيەتىمىزدى وزگە تۇگىل وزىمىزگە ناسيحاتتاۋ جوقتىڭ قاسى جانە اۆتورلار ەڭبەگىنىڭ باعالانۋى وتە تومەن. قالاماقىدان كۇدەرلەرىن ءۇز­گەن جازۋشىلار جانايقايى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قازاق قالامگەرلەرى شىعار­مالارىنىڭ الەمگە تانىستىرىلۋى جاقسى بولسا, اۋدارىلعان شۇراي­لى دۇنيەلەر قايدا؟». قايىقتىڭ تول­قىن­نان وتەر كەزى كەلدى. ءبارى بىرىگىپ, قايىق­تى دا, كەمەنى دە قول بۇلعاپ قارسى الىپ, قوشەمەتتەپ شىعارىپ سالۋىمىز كەرەك. بۇعان ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ قاۋقارى جەتەدى. ادەبيەتتى ناسيحاتتتاۋ – بۇگىنگى وزەكتى ماسەلە. قازىر ءبىر ءۇردىس قالىپتاس­تى. كوگىلدىر ەكراندى اشىپ قالساڭ, ءۇش ادامنىڭ باسىن قوسقان ءانشى – انسامبل, وعان قۇشىرلانا قول سوققان توبىر. ونەر كەرەك-اق, وۋ, قارا ءسوزدىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى عوي. كىتاپحانالارعا كوپ جۇرت باس سۇقپايدى, بىزگە وزىمىزدە باردى جان-ءتانىمىزدى سالىپ, ساقتاپ قالاتىن كۇن تۋدى. قارا ءسوزدىڭ قامىن بۇگىن ويلاماعاندا قاشان ويلايمىز؟! «پەرەۆودچيكي – پوچتوۆىە پروۆودنيكي پروسۆەششەنيا» دەگەن چەحوۆ ءسوزى دە عاسىر جىلجىپ وتكەندە ويعا ورالادى. ويتكەنى, بۇل كۇندە اۋدارما – اتقا جەگىلگەن جولسەرىكتەر ەكەندىگى ءومىردىڭ دە, ادەبيەتتىڭ دە اقيقاتىنا اينالدى. جول­دى دا, پىراقتى دا ءبىز وڭ پايدالا­نىپ, جول ۇستىندە ءجونىمىزدى تاپساق دەي­مىز. ول ءۇشىن تاۋەلسىز ءتىلدىڭ تىزگىنىنە ءوزى­مىز يە بوپ, بوجىنى بوس جىبەرمەۋىمىز كەرەك. ءيا, ازىرگە نەسىبەمىزگە نوبەل بۇيىر­ماي تۇر. وسى سىيلىقتى ايتماتوۆ تا الا الماي ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ءبىر ءنار­سەگە تاڭ قالام. تاۋەلسىزدىكتە تىلگە قاتىس­تى ءسوز كوپ. سوڭىنا جەتكىزەم دەپ ادە­بيەت الەك, قولىنا قالام ۇستاعاندار قاقتىعىستا. ...الماتىداعى ابايدىڭ الىپ تۇلعاسىن كىم ارداقتامايدى. ابايدىڭ الىپ تۇلعاسىمەن كۇن سايىن سىرلاسامىن. حاكىمنىڭ الدىندا ازىرگە ۇياتتىمىز. قۋاندىق تۇمەنباي, حالىقارالىق الاش جانە استانا-بايتەرەك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى