ەل كەزىپ, ەڭىرەگەن اۋەن

«ادك» ساۋدا ءۇيىنىڭ ەكىنشى قابا­تىنداعى ءدامحانادان ءبىر كەسە شاي ىشكىم كەلىپ, ءاپ-ادەمى ۇيشىك ءتارىزدى كاسساعا قاراي بۇرىلدىم. – ەكى ءجۇز تەڭگە, – دەدى كۇندەي ك ۇلىم­دەگەن جاپ-جاس قىز ءبىر ستاقان قايناعان سۋ مەن جۇپ-جۇقا قاعاز پاكەتكە ورالعان ءبىر شىمشىم قۇرعاق شايدى ۇسىنىپ جاتىپ. «قىمباتتاۋ ەكەن», دەگەن وي كەلدى ماعان. بىراق, مىنا قارىنداسىمنىڭ ءسۇپ-سۇيكىمدى كوزى «الىڭىز, ءىشىڭىز» دەپ شۋاق شاشىپ تۇرعانداي. قالتامدا «ۇساق» قالماپتى. ءومىرىم­دە ءاميان ۇستاپ كورگەن جان ەمەسپىن. سەبەبى, ۇمىتشاقپىن. «ءبىر جەردە قالدىرىپ كەتەرمىن...» دەگەن كۇدىك ۇنەمى ساقتاندىرىپ وتىرادى. ەكى مىڭ تەڭگەلىك ۇسىندىم. – وي, اعا, «ۇساعىڭىز» جوق پا؟ – دەدى قارىنداسىم. – جوق... ال, شاي بولسا, قۇيىلىپ قويدى. –جارايدى. الىڭىز, – دەدى قارىنداسىم ىشتەي ءبىر شەشىمگە كەلگەندەي باسىن شۇلعىپ. - ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەن... – وي... ۇيات بولدى عوي!.. – جو-و-وق, – دەپ كۇلدى ول. – بۇگىن ءبىر اعامدى شايمەن سىيلاعانىما وتە قۋانىشتىمىن. – راقمەت, اينالايىن. شىنىمدى ايتسام, بۇگىنگى كوڭىل-كۇيىم ونشا ەمەس-ءتى. ءبىر كەسە شاي تەك سىلتاۋ عانا ەدى. سەبەبى, بۇل جەر كەيدە وسىلاي, وزىڭمەن-ءوزىڭ وڭاشا وتىرىپ, ويلانعانعا جاقسى. اينالاداعى ادامدار... جو-جوق, ولار سىزگە بوگەت بولا قويمايدى. ازدان سوڭ مىنا زالداعى مۋزىكاعا دا بويىڭىز ۇيرەنەدى. ءيا, ايتپاقشى, بۇگىنگى مۋزىكا ءبىر­تۇرلى... باسقاشا. كۇندەگى اۋەندەرگە مۇلدە ۇقسامايدى. اششى ىشەكتەي سوزىلعان ۇزىن-سونار, بەلگىسىز باعىتقا بەت العان مۇڭلى, شەرلى جولاۋشىنىڭ كوڭىل-كۇيىندەي... جان سىزداتار ساعىنىش بار سەكىلدى وزەگىندە. بىراق, ءبىز ءۇشىن بوتەن, بەيتانىس ساعىنىش. توسىن كۇي. يەسىز ۇيدە قامالىپ قالعان اش مىسىق­تىڭ تاس قابىرعانى مياۋلاپ تىرناعانىنداي... كەنەت زالدىڭ ءتور جاعىنداعى شاعىن ساحنادا وتىرعان ءۇش ءۇندىس جىگىتىنە كوزىم ءتۇستى. تاپ ءبىر, «ين­چۋچۋن­نىڭ ۇلى – ۆيننەتۋ» ءفيلمىن­دەگى كەيىپتەرىمەن «ادك»-عا سال­تاناتتى تۇردە كىرىپ كەلە سالعان­داي. شاشتارى ۇزىن, قاسى-كوزدەرىن الدەبىر شوپتەردىڭ قىزىل-سارى-جاسىل سولدەرىمەن بوياپ العان. جەر استىنداعى ءبىر قاراڭعى قاپاسقا قاراي شاقىرعان قيىر-شيىرى كوپ ءۇن. سىزىلعان ساعىنىش. سوزىلعان زار. جان دۇنيەڭىزدى تىرنالايدى... ەلىنەن, جەرىنەن, تىلىنەن ايىرىلعان جۇرتتىڭ كوز جاسى. كەشەگى وتتىڭ قولامتاسى. قارا قازاننىڭ قاسپاعى. ەندى تەك مۋزىكاسى عانا ەل كەزىپ, ەڭىرەپ, زارلاپ ءجۇر... زالداعى جۇرتتىڭ كوبىسى – ءوزىمىز. قاراگوز قازاقتىڭ جاستارى. بىرىنەن ءبىرى وتكەن سىمباتتى, سۇلۋ قىز-جىگىت­تەر. وكىنىشكە قاراي, ءبارى دە وزگە تىلدە سويلەيدى. «ياپىر-اۋ, نەگە ۇقپايسىڭدار؟! مىنا مۋزىكا نە دەپ كۇڭىرەنىپ تۇر؟ ءبىز بولساق, ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوقپىز با؟!» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى. بىراق... ايتىلماي جۇرگەن ءسوز بە ەدى سول. تەك, ەستىلمەي جاتقان جوق پا. بۇيتە بەرسەك... كەنەت تاپ-تازا قازاقشا سويلەپ, ءبىر ستاقان شاي ۇسىنعان جاڭاعى ءسۇپ-سۇيكىمدى قىز ەلەستەدى كوز الدىما. تاۋبە دەدىم ىشتەي. سودان سوڭ, جالما-جان سومكەمدى اقتارىپ, اقىن دوسىمنىڭ تاياۋ­دا عانا سىيلاعان جاڭا كىتابىن ىزدەي باستادىم. مەن قايتىپ ورالعان كەزدە ول دا مۋزىكا تىڭداپ, مۇڭايىپ تۇر ەكەن. – سىزگە سىيلايمىن, – دەدىم اقىرىن عانا قولىمداعى كىتاپتى ۇسىنىپ. – وي, – دەپ تاڭىرقاپ قالدى ول. – ءسىزدىڭ كىتابىڭىز با؟ – جوق. اقىن دوسىمنىڭ كىتابى. – راقمەت, – دەدى اق قۇبا وڭىنە قىزىل اراي جۇگىرىپ.  

كيەلى تاۋدان كەلگەن اقىن

  جاز ورتاسى. ەگىن وراعى ءجۇرىپ جاتقان كەز. شاقىرايعان شىلدەنىڭ كۇنى وت بۇركىپ تۇر. ءورت قاۋپىنەن ساقتانعان كومبايندار استىق القابىنا تۇنگە قاراي شىعادى. ال كۇندىز كومباينشىلار ءۇستى برەزەنتپەن جابىلعان تەمىر باستىرمانىڭ استىندا شالقاسىنان ءتۇسىپ, قالعىپ-شۇلعىپ, تەرلەپ-تەپشىپ, مي قايناتار مىناۋ اپتاپتىڭ جەتى اتاسىنان تۇك قالدىرماي سىباپ, قاقىرىنىپ-تۇكىرىنىپ جاتادى. بىردە قوسقا ورتالىق جاقتان ازىق-ت ۇلىك اكەلگەن «كوك قاسقا» ماشينامەن ءومىر اقىن كەلدى. باسىنا توركوز شلياپا كيگەن, ورتا بويلى, قىزىل شىرايلى, ارىق, جىڭىشكە, تارامىس كىسى ەكەن. قولتىعىنا قىسقان قۇنداقتاۋلى دومبىراسى بار. تۇسكى تاماققا جينالعان مەحانيزا­تورلاردىڭ الدىنا شىعىپ, باسىن ءيىپ, ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتتى دا, بريگاديردىڭ كۇركەسىنەن ءبىر ورىندىق الدىرىپ, قۇيرىق باستى. قولىنا دومبىراسىن الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىردى. ءسويتتى دە, ءاۋ دەپ, باستاپ كەپ جىبەردى. ...سار دالاعا ءبىر بۇلبۇل ۇشىپ كەلگەن سەكىلدى. كومەيىنەن ءان مەن جىر سورعالاپ, سارى التىنداي جارقىراعان استىقتى القاپتىڭ ۇستىندە قالىقتاپ, قۇيقىلجىتا سايرايدى. وۋ, حالقىم, ەگىنىڭ­دى ورارسىڭ, مالىڭ­دى دا باعارسىڭ. اقىنىڭ كەلدى, قۇلاق سال, مارقايىپ ءبىر قالارسىڭ, – دەيدى دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ. اۋەلدە, بۇل اقىندى مۇندا قانداي جىن قۋىپ كەلدى دەپ مىسقىلداپ وتىرعان جۇرت ەندى ءوزىن-ءوزى ۇمىتىپ, وزگە ءبىر دۇنيەگە كوشىپ بارا جاتتى. كۇن استىندا قاڭتارىلعان كومبايندار, تەر مەن شۋاش ءيىسى مۇڭكىگەن قوس, ماي سىڭگەن كۇپايكى, كوڭىرسىگەن كەرزى ەتىك ەرەكشە ءبىر ەڭبەك قۇرالىنا اينالىپ, كوز الدارىندا سۇيكىمى ارتىپ, قادىرلى زاتقا اينالدى. ەڭ قىزىعى سول, وتقا توتىققانداي قارايىپ, ەرنى كەزەرىپ, ەزۋىنەن «پريماسىن» تاستامايتىن تراكتورشى جىگىتتەر وزدەرىنىڭ وتان قامباسىن نانعا تولتىرىپ جاتقان ناعىز ەڭبەك ەرلەرى ەكەنىن سەزىندى. جۇزدەرىنە قان جۇگىرىپ, ءبىر-بىرىنە قاراپ جىميىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ, اينا­لا­عا ات ۇستىنەن قاراعانداي پاڭ­دانىپ قالدى. سول كۇنى اقىن ءبىزدىڭ اۋىلدا قوناق بولىپ, ءتۇننىڭ بەيۋاعىنا دەيىن جىر تولا­دى. اقىن تۇسكەن ۇيگە بارعاندار دا, بار­ما­عاندار دا قۇلاق قۇرىشى قانعان­شا تەگىن كونتسەرت تىڭداپ, راحاتقا باتتى. ءسىز بىلمەيسىز, بىلسەڭىز دە, ۇمىتىپ قالعان بولارسىز. ءبىزدىڭ اۋىلدا بۇرىن شارباق, قورشاۋ دەگەن نارسە بولمايتىن. ەسىگىنىڭ الدىندا باۋ-باقشاسى جوق, ءبىر جۇتىم سۋعا زار بولىپ وتىرعان ۇيلەردىڭ اۋلىسىنەن ءبىر-ەكى ءتۇپ قاراعاش كورسەڭىز, سوعان دا ءتاۋبا دەيتىنسىز. اقىن تۇسكەن ءۇيدىڭ ابىر-سابىر بوپ جاتقانى وشاقتاعى وتتىڭ جالپ-جالپ ەتىپ جانعانىنان بايقالادى. ءاۋ دەگەن داۋسى تۇنگى اۋادا الىسقا سامعاپ كەتەدى. كوگەنباي كوكەم ايتقانداي, «تاك شتو, تاپشاندا جاتىپ-اق تىڭداي بەرۋگە بولادى». جالىقپايسىڭ. اقىن ەل تۋرالى, جەر تۋرالى, ەگىن ەگىپ, مال باعىپ جۇرگەن ەرلەر تۋرالى جىرلادى. ۇزاعىنان تولعادى. شارشايدى-اۋ دەپ ەك, شارشامادى. قايتا جىرلاعان سايىن ارقالانىپ, داۋسى اشىلا ءتۇستى. جىر دەگەنىڭىز كوكتەمگى بۇلتتارداي تۇيدەك-تۇيدەگىمەن اعىلدى. ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ ءوزىمىز شارشاپ, كوزىمىزدىڭ قالاي ءىلىنىپ كەتكەنىن بايقايماي دا قالدىق... ەرتەڭىنە بۇكىل اۋىل اقىندى ورتاعا الىپ, قۇرمەتتەپ, قوشەمەتتەپ شىعارىپ سالدى. قالاداعى اۆتوبازادان استىق تاسۋعا كەلگەن «كوك قاسقا زيل»-دەردىڭ ءبىرىنىڭ كابىڭكەسىنە وتىرىپ, كيەلى تاۋ جاققا قاراي تارتىپ كەتە باردى... سودان كەيىن ول ءبىزدىڭ جاققا كوكتەم­دە اۆتوكلۋبپەن كەلدى. وتار-وتار­داعى قويشىلاردى ارالاپ, اڭقي جايلاۋى­نىڭ اشىق اسپانىن, اقجار اۋىلىنىڭ ساقپانداعى جاستارىن, بورتە قوزىنىڭ ماڭىراعان ءۇنىن, ادىرباي قويشىنىڭ مالساقتىعىن جىرعا قوستى. بۇل جولى دا ەل اقىنعا العىسىن ايتىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, قيماي-قيماي قوشتاستى. سودان كەيىن, ءبىز سياقتى قاراپايىم پەندەلەر ونشا تۇسىنە بەرمەيتىن ءبىر قىزىق زامانالار باستالدى. ديقان ەگىنىنەن, قويشى مالىنان ايىرى­لىپ, كەتپەنى مەن تاياعىنا سۇيەنىپ قال­­دى. ەل كۇيزەلدى. جەر توزدى. ەگىن قۋ­را­دى. كومباينشىلارمەن بىرگە كوم­باين­­­دار دا ءبولىنىپ, جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتتى. ءومىر اقىننىڭ ەندىگى ايتقان ىنتى­ماق تۋرالى, بىرلىك تۋرالى جىرلارى ءبىزدىڭ ولكەگە تاۋ جاقتان ەسكەن جەلمەن بىرگە ىلەسىپ جەتىپ جاتتى. ...كەيىن ەل ەس جيىپ, سابىر تاپقان شاقتا وزدەرىنىڭ باياعىداي باي-كەدەي بولىپ تاعى دا ەكىگە ءبولىنىپ شىعا كەل­گەندەرىن كوردى. ءسويتتى دە, ەجەلگى ادەتى بويىنشا «كەدەي باي, باي قۇداي بولۋعا» تالاسىپ, ماڭگىلىك بىتپەس باسە­كە­گە ءتۇستى. ەل اقىندى ۇمىتتى... مىنە, سول كەزدە كيەلى تاۋدى قۇشا­عىنا العان قاپ-قارا ماقپال ءتۇندى ءدۇر سىلكىنتىپ قوساۋىز مىلتىقتىڭ گۇرس ەتە تۇسكەن داۋسى ەستىلدى. ءومىر اقىن ءوزىن ءوزى اتىپ ءولتىردى. تاۋداعى وق شولگە كەلىپ جاڭعىرىقتى... سول كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلداعى ءبىر كەيۋانا «اقىنىنان ايىرىلعان ەل, اقىلىنان دا ايىرىلعانىن بىلە مە ەكەن, قۇداي-اۋ!» دەپ كەمسەڭدەپ, اق جاۋلىعىمەن بەتىن باسىپ, ۇزاق جىلادى. نۇرعالي وراز