«ءسابيت مۇقانوۆقا تاقپاق ايتىپ بەردىم»

– دەيدى رەسەيدە تۇراتىن 90 جاستاعى جىبەك تۇرلاسوۆا ناعايباق اۋدانى چەليابى وبلىسىنداعى ءوندىرىستى ماگنيتوگور قالاسىنان 50 شاقىرىمداي بۇيرەكتە جاتىر. قازاقتار شوعىرلانىپ وتىرعان ارسلانباي اۋىلى ناعايباق اۋدانىنىڭ ورتالىعى فەرشامپەنۋاز سەلوسىنان قوزىكوش قانا جەردە ورنالاسقان. ودان بەس شاقىرىم جەردە ناعايباق سەلوسى بار. وسى ناعايباق اۋىلىندا نەمەرە ءىنىسى اباي جاپاروۆتىڭ قولىندا تۇراتىن جىبەك تۇرلاسوۆا اجەمىز وتكەن قاراشادا 90 جاسقا تولدى. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيدى» دەگەندەي, ءبىر كوزىنىڭ اۋىرىپ, كورمەي قالعانى بولماسا, ءالى ءوڭى تايا قويماعان, ءسوزى دە ءمىردىڭ وعىنداي. كونەنىڭ كوزىندەي شەجىرە قاريا اڭگىمە ايتقاندا, وتكەن ۋاقىت سۋرەتتەرىنىڭ ءبارىن ءتىزىلدىرىپ كوز الدىڭا اكەلگەندەي بولادى. اڭگىمەمىز بىردەن جاراستى. – بۇل ومىردەن كورگەنىم دە كوپ, بىلگەنىم دە مول ەدى. كارى­لىك كىمدى تۇساۋلامادى دەي­سىڭ, قاراعىم. توقسانىڭ دا اياي­ىن دەپ تۇرعان جوق, بىراق بالا كەزىمدەگى كورىنىستەر جادىمنان تىم وشە قويماعان سەكىلدى. – وندا الىس جىلداردىڭ ەستەلىگىن ەستي وتىرايىق, اجە. – قازاقستاننان كەلسەڭدەر ءسابيت مۇقانوۆتى بىلەتىن شى­عار­سىڭدار. اتاعى جەر جاردى عوي. سول كىسىنىڭ الدىندا وتىرىپ, تاقپاق ايتقانىم بار ەدى بالا جاسىمدا. – اجە ايتىڭىز, مۇنان ارتىق قانداي اڭگىمە كەرەك! – 30-شى جىلدارى مەن ويىن بالاسى ەدىم, وتكەن عاسىردا. اكەم جاستاي ءولدى, جەتىم ءوستىم. جوقشىلىقتان ون جاسقا دەيىن مەكتەپ كورمەدىم. ءدال قاي جىلى ەكەنىن ۇمىتتىم, بىراق سول 30-شى جىلداردىڭ ورتاسى ەكەنى انىق. مەنىڭ 9-10 جاسار كەزىم بولاتىن. بىردە اۋىلعا «جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ كەلدى» دەگەندى ەستىسىمەن, اۋىل­دىڭ تايلى-تاياعى قالماي داۋ­رىعىپ, ونى كورگەنشە اسىقتىق. «قىزىل قازاق» اۋىلىندا ىلعي قازاقتار تۇراتىن. ساۋىققوي اۋىل ەدى. مەن بالا جاسىمنان ەستىگەنىمدى قاعىپ الاتىن زەرەك بولىپ ءوستىم. اۋىلدا الاڭسىز ولەڭ ايتىلادى. سونىڭ بارلىعىن جاتتاپ الاتىنمىن. ەستيتىنىم تەك ستالين تۋرالى ولەڭدەر بولۋشى ەدى. «ستالين – كوسەمىمىز, ستالين دەپ وسەمىز ءبىز» دەپ اۋىز جاپپاي ايتىپ جۇرەمىز. اتى جەر جارىپ تۇر­عان ءسابيت مۇقانوۆ ىسقاق بوجاقوۆ دەگەن كىسىنىڭ ۇيىنە ءتۇس­تى. ول كەزدە قازاقتاردا قا­زىر­گىدەي كەڭ سارايداي ءۇي قاي­دا, تۇقىل جەر باسپانالار عوي. ىسقاقتىڭ سونداي ۇيىندە اعا­جاي دەگەن ايەلى داستارقان ءا­زىرلەپ ءجۇردى. انام مەنى ەرتىپ بارعاندا دوڭگەلەك ءجۇزدى, قاراتورى, اجارلى, قىرىقتىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى كىسى توردە وتىر ەكەن. بالامىن عوي, اۋىل اقساقالدارى ماعان «اعاڭا ولەڭ ايتىپ بەر» دەپ يتەرمەلەدى. ءسابيت مۇقانوۆ مەنى شاقىرىپ الىپ, وڭ تىزەسىنە وتىرعىزدى. سوندا: «كەلەمىن جوعارىدان ماڭ-ماڭ باسىپ, قولىمدا شيە باۋلى كۇمىس قاسىق. سابەتتىڭ وكىمەتى قۇرىلعان سوڭ, جارىققا جاڭا شىقتىق كوزدى اشىپ» دەپ باس­تاپ تاقپاق ايتقانىم ەسىم­دە. الدىمداعى ەرەسەك بالالاردان ۇيرەنگەن تاقپاعىم بولسا كەرەك. ولەڭنىڭ كىمدىكى ەكەنىن, قالعان شۋماقتارىن ۇمى­تىپپىن. ءسابيت مەنىڭ ارقا­منان قاعىپ, «بارەكەلدى!», دەپ ماقتاۋ سوزدەرىن ايتتى. سودان اۋىل­دىڭ ادامدارى قاۋ­قىل­­دا­سىپ, قو­ناقپەن داستارقان با­سىن­دا بول­دى. ءبىز بالالار وي­- ى­نعا شى­عىپ كەتتىك. – ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اۋىل­دا قانشا ۋاقىت بولعانىن بىلەسىز بە؟ – ول كىسى قىزىل قازاق اۋىلىندا ءبىر-ەكى كۇن ايالدادى ءبى­لەم. ويتكەنى, ءسابيتتى جا­عال­بايلىلار بىردەن جىبەر­مەدى. ونى اۋىلدا ىسقاق كو­كە­مىزدەن كەيىن «قىزىل قا­زاق» كولحوزىنىڭ ءتورا­عاسى ساتەن بورانباەۆ, بۋحگالتەرى جۇ­ماتاي نوقاەۆ, مەنىڭ اكەم­نىڭ ءىنىسى حاسەن جاپاروۆ دەگەن اۋىلدىڭ ءىرى-باستى ك­ى­سى­لەرى ۇيىنە شاقىرىپ, قونا­عا­­سى بەردى. بالامىز عوي, ءبىز­­­دى ۇلكەندەردىڭ قاسىنا كىم­ جىبەرۋشى ەدى؟ ايتپەسە, ءسا­بي­ت­­پەن قانشاما اڭگىمە اي­تى­لعانى حاق قوي. كەيىن, حات تا­نىعان سوڭ ءسابيت مۇ­قانوۆتىڭ شىعارمالارىن ق­ى­زىعا وقىدىم. – جىبەك اجە, ءبىر سوزىڭىزدە كۇ­لاشتى دە ايتىپ قالدىڭىز عوي؟ – ءيا, سول 30-شى جىلداردىڭ ىشىندە ماگنيتوگور مەتالل كومبيناتىنا كۇلاش بايسەيىتوۆا دا كەلىپ, كونتسەرت بەردى.تۋرا قاي جىلى كەلگەنى ەسىمدە جوق, بىراق سول 30-شى جىلداردىڭ ىشىندە, بالكىم, اياعىنا قاراي شى­عار. سوعىستان بۇرىن. جەتىم قىز سوناۋ ماگنيتوگورعا, كۇ­لاش­تىڭ كونتسەرتىنە قايدان بار­­سىن. ول كەزدە قازىرگىدەي زىر­عىعان اۆتوبۋس, ماشينا قايدا؟ اۋىلدان شاماسى جەتە­تىن­دەردىڭ بارلىعى شۇباپ اتپەن, اربامەن بارىپ كەلدى. سودان كەيىن تاتار (ناعايباق) تىلىندەگى جەرگىلىكتى «ستالين يولى ءبيلان» گازەتىنە كۇلاشتىڭ سۋرەتى, ونىڭ كونتسەرتى تۋرالى ماقالا باسىلدى. مەن سودان وقىدىم. شاشىن ماڭدايدان قاق جارىپ تاستاعان, دوڭگەلەك ءجۇزدى, سۇلۋ ايەل ەكەن. كۇلاش ماگنيتوگورعا كەلىپ-كەتكەننەن كەيىن «قىزىل قازاقتىڭ» بار قىزى «گاككۋدى» ايتىپ, اۋىز جيمايتىن بولدى. «قوبىز بەن دومبىرانىڭ اراسىندا, بالقىعان قورعاسىنداي قايران گاككۋ» دەپ شىرقايتىنىمىز ەسىمدە قالىپتى. ءتىلشى شەگىنىسى: «ستالين يولى ءبيلان» گازەتى دەمەكشى, ناعايباق اۋدانىن جايلاپ وتىرعان ءتىلى تاتار تىلىنە وتە جاقىن, ءدىنى بولەك ناعايباق حالقىن كەڭەس وداعى كەزىندە «تاتار» دەپ جازاتىن. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ولار­دىڭ ءوز الدىنا حالىق, ۇلت بو­لىپ تىركەلۋىنە كوپ ەڭبەك س­ىڭىر­گەن وسى «قىزىل قازاق» اۋىلى­نىڭ تۇلەگى قايىربەك سەيىلوۆ ەسىم­دى قانداسىمىز ەكەنىن دە ايتا كەتۋدىڭ ارتىق­تىعى بولماس. جالپى, جايىق بويىن جاي­­لاعان قازاقتاردىڭ تاريح-تاع­دىرى ارنايى ماقالانىڭ جۇگى دەر ەدىك. جىبەك اجەنىڭ اڭگى­مە­­سىنەن جايىق بويىنداعى قازاق­تار­دىڭ ءومىرى قاي ۋاقىتتا دا مال­دىڭ جايىلىمى, جەر ءۇشىن كۇرەسپەن وتكەن. – جىبەك اجە, اڭگىمە بارى­سىن­دا جەتىم وسكەنىڭىزدى قاي­تا­لادىڭىز. بالالىق شا­عى­­ڭىز اۋىر كەزەڭدەرگە تاپ كەل­دى عوي؟ – «قىز جىبەك» قي­سسا­سىن­داعى جىبەكتىڭ: «اۋەلدە تۇسكەن جەرىم جاعالبايلى, جىلقىسىن كوپ­تىگىنەن باعا المايدى» دەي­ت­ىنى بار عوي, سول راس. اتا­لا­­رى­مىز­دىڭ باي بولعانىن قاي­ت­ە- ي­ىن, راحاتىن وزدەرى كوردى, سول مال­دىڭ بار قورلىعىن بالالارى – بىزدەر تارتتىق. ودان ون بەسكە ەندى شىققانىمدا سوعىس باستالىپ كەتتى دە, كور­مە­گەنىم جوق. نەسىن ايتايىن, كو­رىكتى ەدىم. «اق جايىقتا تا­عى ءبىر جىبەك ءوسىپ كەلەدى» دەي­دى ەكەن اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى مەن تۋرالى. ۋاقىت جىبەگىن ءجۇن قىپ جىبەردى, قاراعىم. قازاق­تىڭ قاي ايەلىنىڭ دە شەرى ولەڭ­مەن شىققان عوي. مەن دە: «دۇنيەنىڭ قىزىعىنا كىمدەر تويعان؟ تۇرىندەي تەكەمەتتىڭ ويۋ ويعان. قىز جىبەك ارمانىنا جەتە الماعان, اتىمدى اكەم نەگە جىبەك قويعان؟..», دەپ جىلاپ الاتىن ەدىم. سوعىس كەزىندە اشتان ءولىپ بارا جاتقان سوڭ, كۇنىم ءۇشىن اۋىلداعى بىرەۋگە تۇرمىسقا شىقتىم. ول مەنى ادام ەمەس, مال قاتارىندا ۇستادى. وسى جەردىڭ اعاشى قالىڭ بولۋشى ەدى, قاسقىرى جاۋداي. ءوزى ۇيدە جاتىپ, مەنى وتىنعا, شوپكە جالعىز جىبەرەدى.قۇداي اياعان شىعار, ول ءبىر جارىم جىلدان سوڭ كەنەتتەن ءولدى دە, ودان كەيىن مولداباي دەگەن جىگىتكە ءوزىم قالاپ شىقتىم. كوزىم اشىلدى, جاقسى تۇردىق. قۋاندىق اتتى ۇل, قاراپا اتتى قىز تاپ­تىم. بىراق تاعدىر ماعان مولدابايدى دا كوپ كوردى, ودان 33 جاسىمدا جەسىر قال­دىم, اۋىرىپ قايتتى. ناشار­لاپ جاتىپ مارقۇم: «جىبەك, سەنى جانىمنان ارتىق كورىپ ۇنا­تىپ ەدىم, ەندى كىم قۇشاقتار ەكە­ن؟» دەدى. ول بۇل دۇنيەدەن باز كەشىپ جاتقانىن, بەتىنىڭ و دۇنيەگە قاراعانىن ايتىپ قا­مىقتى, بالالاردى دا­يىندادى. سوسىن مەن ءومىر بويى وعان دەگەن ادالدىعىمدى ساق­تاي­تىنىمدى ايتتىم. سول س­و­زىمدى ۇستادىم دا. ايتپەسە, ما­­عان قىزىققاندار كوپ بولدى. ەش­كىم­گە مويىن بۇرمادىم, ەكى بالام­دى ءوسىرىپ, اياقتاندىردىم. بىراق تاعدىردىڭ جۇگى موينىمنان اقىرى تۇسپەدى. ۇلىم قايتىس بولدى, قىزىم قازىر ينسۋلت الىپ, ونى جالعىز قىزى قاراپ وتىر. مەنى نەمەرە ءىنىم قولىنا الدى. اتتەڭ, دۇنيە-اي, دەيمىن. – سوندا توقسان جاستا ءومىر­دەن نە ءتۇيدىڭىز؟ – «ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق» دەگەن عوي حالقىمىز. ايەل سونى ۇستانۋى كەرەك ەكەن. مەن جارىما ادالدىق تانىتا­مىن دەپ, ءومىر بويى ءوزىمدى بۇ­عاۋ­لادىم. سوندا نە تاپتىم؟ بالادان قالدىم, ءومىرىمدى قيىن­داتتىم. ەر بولسىن, ايەل بول­سىن اللانىڭ بەرگەن سىيىن بۇل ومىردە تولىق جارا­تۋى كەرەك ەكەن, ءومىردىڭ جال­عا­ساتىنىنا پەيىل سالماپپىن. ءار ادامنىڭ تاعدىرى, قا­تەلىگى كەيىنگىگە ساباق بولسىن, قاراعىم. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا,  «ەگەمەن قازاقستان»  قوستاناي – ناعايباق – قوستاناي