رۋح السىزدىگى

اعىلشىننىڭ اتاقتى قالامگەرى وسكار ۋايلد 46 جىل عانا ءومىر سۇرگەن. ءارى فيلوسوف, ءارى اقىن, ءارى دراماتۋرگ ۋايلدتىڭ قالامىنان شىققان جالعىز رومان «دوريان گرەي­دىڭ پورترەتى» دەپ اتالادى. 1890 جىلى العاش رەت جۋرنالعا باسى­لىپ شىققاندا اعىلشىن سىنشىلا­رى رومان اۆتورىن سوتقا بەرمەك بو­لادى.  قوعامداعى ءىرى قاي­راتكەرلەر, سولاردىڭ ماڭايىندا ءجۇر­گەن اتقوسشىلارى جازۋشى شى­عار­ماسىنان ءوز-وزدەرىن تانىپ, قو­عام­دا دۇربەلەڭ تۋادى. نەگە بۇلاي بول­دى دەسەڭىز, جازۋشى بەتپەردەنىڭ ارعى جاعىنداعى ادامداردىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن كورسەتىپ ەدى. ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن سارايلاردا ءومىر سۇرەتىن ولاردىڭ ناعىز بولمىستارىن جايىپ سالعان بولاتىن. ءبىر ادامنىڭ بويىندا قاراما-قايشىلىقتى ويلار مەن سەزىمدەردىڭ ارپالىسىپ جاتاتىنىن, ءبىر-بىرىنە تىزگىن بەرمەي, كەيدە ءبىرى جەڭىپ, كەيدە ەكىنشىسىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىنىن جازۋشى وسى شىعارماسىندا جاقسى بەينەلەيدى. ادام بولمىسىنىڭ كەرەعارلىعى, ونىڭ ەكىجۇزدىلىككە قۇرىلعان ءومىرى, بىراق سول ءومىردىڭ قى­زى­عى مەن شىجىعىنان بەزە الماس­تاي پەندەنىڭ كۇيى شىعارما باعاسىن ارت­تىرا تۇسكەن-ءدى. رومان بايانداۋ ءادى­سىندە جازىلعانىمەن, وقيعالارى سونشاما كوپ بولماسا دا, كوبىندە لورد گەنريدىڭ ءپالساپالارىنا ورىن بەرىلگەنىمەن وتە تارتىمدى. تار­تىم­دى بولاتىنى, مۇندا ادامزات­تى تولعاندىراتىن ماڭگىلىك ساۋ­ال­دار قويىلادى. ادامزاتتى ماڭگى تولعاندىرعان ءومىر مەن ءولىم, جاق­سىلىق پەن جاماندىق, اق پەن قارا, جارىق پەن قاراڭعى, كۇشتىلىك پەن السىزدىك, ماكرو الەم مەن ميكرو الەم ماسەلەسى بار مۇندا. وسىلاردىڭ ادام تابيعاتىندا قالاي كورىنەتىنى, تاع­دىرىندا قالاي ورىلەتىنى كورىنىس تاپ­قان. رومانداعى باستى كەيىپكەر – دوريان گرەي شىعارما باستالعاندا  بوزبالا ەدى. ونىڭ سۋرەتىن سالعان, كوركىنە ەرەكشە تامسانىپ, ونەر تىلىنە كوشىرە بىلگەن سۋرەتشى بەزيل ىزگىلىكتى بەينەلەگەنىنە سەنىمدى بولاتىن. ال جاس دورياندى اقىلىمەن ارباپ, تىرشىلىكتەگى كۇردەلى قارىم-قاتىناستاردى جەتەسىنە جەتكىزە بىلگەن لورد ومىرگە تىم كەكەسىندى كوزبەن قارايتىن. پورترەت سالىندى. ومىردەگى كوركەم بەينەنىڭ ونەردەگى كوركەم بەينەگە اينالۋى بوزبالانى شاتتاندىردى. جۇرەگىندە قۋانىش پايدا بولدى. ول قۋانىش ءناپسىنى سەمىرتتى. سەمىرگەن ءناپسى ماڭگىلىك جاستىق شاقتا قالعىسى كەلەتىن, ءماڭ­گىلىك كوركەم بەينەدەن اۋىت­قى­ماۋدى قالايتىن بوزبالانى كوكەيىمىزگە ۇيالاتتى. ونىڭ ءاربىر جامان ىسىنەن كەيىن پورترەت بەتىنىڭ وزگەرىپ, بوزبالانىڭ بەت-جۇزىندە ەشقانداي دا جامانشىلىقتىڭ ءىزى قالمايتىنى عالامات. سۇيگەنىنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىنا جول بەرگەن, ەسىرتكى شەگىپ, تۇنگى كلۋبتاردا سايران سالعان, پريتونداردا ءار­داي­ىم «تۇنگى كوبەلەكتەرمەن» كو­ڭىل كوتەرىپ, قالانىڭ ەڭ ءبىر لاس اۋدان­دار­ىندا ماس كۇيىندە اركىممەن ءتا­جىكەلەسىپ, جۇدىرىقتاسىپ, توناۋمەن, قاراقشىلىقپەن اينالىسىپ, ابدەن بىلىعىپ, كۇناعا بەلشەدەن باتا ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ سۇيكىمدى كەل­بەتىنە كۇنانىڭ قارا تاڭباسىن ءتۇ­سىرمەي, جوعارى قاۋىم اراسىندا جادىراي ك ۇلىپ, بيازى سويلەپ, سى­پايىلىقتان ءبىر قادام دا اتتاماي ەكىجۇزدىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قان­شالىقتى ايار بولۋ كەرەك ەكەنىن, ءمار­تەبەلى وقىرمان, ءسىز بىلەرسىز دەپ شاما­لايمىز. قانشاما جىلداردان سوڭ دا بوزبالا قالپىن ساقتاعان, ەسەسىنە ءوز ۇيىندەگى ەشكىم كىرمەيتىن تۇكپى بولمەدە تۇرعان پورترەتتىڭ بەتى ايعىزدالىپ, ەڭ سوڭىندا پورترەتتەن قان تامشىلاعاندا دا دورياننىڭ ادامگەرشىلىك سەزىمىنىڭ سەلت ەتپەۋى, ەسەسىنە وشپەندىلىكتىڭ ءورشي بەرۋى ءوزىن بەينەلەگەن سۋرەتشىنى ءوز قولى­مەن پىشاق سالىپ ولتىرۋگە دەيىن الىپ باردى. ال ەرتەسىندە جىلى ءجۇز­دى سۇيكىمدى كەيىپتەگى كەيىپكەر جو­عارى قاۋىم وكىلىنىڭ ءبىرىنىڭ ءۇيىن­دە قوعامنىڭ ارداقتىلارىمەن باس قوستى. سۋرەتشى تۋراسىندا قاي­عىعا بەرىلمەك تۇگىلى, ونىڭ ءولى دە­نە­سىن حيميك دوسىنىڭ كومەگىمەن كۇل­گە اينالدىرىپ جىبەرۋى جاۋ­ىز­­­دىقتىڭ ەڭ ءبىر ­شى­ڭى بولىپ كورىنەدى. بىراق, كەيىپ­كەر­دىڭ جۇرەگىندە تىنىشتىق جوق. سىرت­تاي دۇرديگەنمەن, ءىشى قۋىس. ءويت­كەنى, ءوز ناپسىسىنە سەمىرىپ, ۇلكەن كۇ­نالار جاساۋعا دەيىن بارعان دوريان ءالسىز ادامنىڭ وبرازى. جال­پى, رومانداعى نەگىزگى كۇر­دەلى ماسەلەلەر – الەۋمەتتىك ورتا­دا­عى ادام بولمىسى, ونىڭ قوعامعا كى­رىپ­تارلىعى, رۋحتىڭ السىزدىگى, جال­عىزدىق پەن يمانسىزدىق دەر­تى. مۇسىلماندىق تانىمىمىزبەن وسىلاردىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسى دوريان­نىڭ ابىرويسىز ءولىمى ەدى دەپ قوس­قى­مىز كەلەدى. دوريان ولگەن سوڭ پورت­رەت­تىڭ باستاپقى قالپىنا ءتۇسۋى, ودان نۇر ءجۇزدى بوزبالانىڭ قاراپ تۇرۋى – جازۋشىنىڭ شىن مانىندەگى شەبەرلىگى دەر ەدىك. ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»