«وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
اقىلىڭ مەن ەڭبەگىڭ ەكى جاقتاپ», دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, كەمەل اقىل-وي مەن جاسامپاز ەڭبەك تىعىز ۇشتاسقاندا عانا ناتيجەنىڭ سالماقتى بولارىن قازىرگى قوعام ايقىنداي تۇسكەندەي.
اقىل-ويدىڭ تولىسۋى ءبىلىم ارقىلى جۇزەگە اساتىنى, ال ءبىلىمنىڭ وقۋمەن جينالاتىنى امبەگە ايان. ءومىر بويى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ, ىزدەنۋدىڭ ماڭىزى العا شىعىپ تۇرعان بۇگىنگى زاماندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العىشارتى ء–بىلىمدى ۇدايى جەتىلدىرۋ, العان ءبىلىمدى تاجىريبەدە بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ. وسىعان وراي اكىمشىلىك تاراپىنان ءار مۇعالىمگە وقۋ جىلى باسىندا وزدىگىنەن ءبىلىم الۋدى, ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن جەكە دامۋ جوسپارىن قۇرۋ جۇكتەلەدى. ونىڭ ىشىندە ۋاقتىلى بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتۋ دە بار. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جاڭا رەفورمالارعا ساي بۇگىندە بىلىكتىلىكتى كوتەرۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. البەتتە, 3-5 جىلدا ءبىر رەت تىڭ ءبىلىم-بىلىككە يە بولۋ مۇعالىم قىزمەتىنە وزىندىك سەرپىن بەرىپ, قانداي دا ءبىر جاقسى وزگەرىستەر ەنگىزەرىن جوققا شىعارۋعا بولماس, ايتسە دە كۇندەلىكتى وقىپ, ىزدەنىپ, ءبىلىم جەتىلدىرىپ وتىرعانعا نە جەتسىن. ءبىلىم سالاسىنداعى سوڭعى رەفورمالاردىڭ ءمانىسى تۇرماق, قاراپايىم نارسەنى بىلمەيتىندەر بارشىلىق. سەبەبى ولار كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردى تىڭدامايدى, گازەت-جۋرنال وقۋدى قوش كورمەيدى. مۇعالىم ءۇشىن, اسىرەسە, گازەت-جۋرنالدىڭ ورنى بولەك. كەرەگىڭدى قايتالاپ وقيسىڭ, قيىپ الىپ ساقتاپ قوياسىڭ, قاجەت كەزىندە پايدالاناسىڭ. ايتالىق, ءوز باسىم «ەگەمەننەن» جيناقتاعان ق.نۇرعاليەۆ, ر.نۇرتازينا, ق.بىتىباەۆا سىندى ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان ۇستازدارعا قاتىستى ماتەريالداردى پەدكوللەدج ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان «كاسىپتىك قازاق ءتىلى» وقۋ قۇرالىمدا پايدالاندىم. 2008 جىلى استانادا رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا اتالمىش ەڭبەگىم جۇلدەلى ورىنعا يە بولىپ, قوماقتى قارجىنى قانجىعاما بايلاعانىم دا بار.
«گازەت, جۋرنال وقىمايدى» دەگەننەن شىعادى, بىردە جيىندا قاسىمدا وتىرعان جاسى ەلۋدەن اسقان, تاجىريبەلى دەلىنەتىن ارىپتەسىم ينتەراكتيۆتى تاقتادان «مون رك» دەگەن سوزدەردى وقىپ «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەپ سۇرادى.ونىڭ قازاقشا «قر بعم» ەكەنى تۇسىنە دە كىرمەيتىن شىعار. وزگە سالانىڭ ادامى بولىپ بىلمەي جاتسا, تاڭعالماس ەدىم. ءوزى وقىمايتىن مۇعالىمنىڭ مۇنى شاكىرتتەرىنەن تالاپ ەتۋى دە مۇمكىن ەمەس. ءبىلىمى كول-كوسىر, تالانتتى مۇعالىمدى وقۋشى بىردەن تانيدى, وعان دەگەن سىي-قۇرمەتى دە ەرەكشە بولادى. ياعني, مۇعالىم بەدەلىنىڭ, مارتەبەسىنىڭ جوعارى بولۋى ۇستازدىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەنى كەيبىر مامانداردى ويلاندىرمايتىن سىڭايلى.
ءيا, ماماننىڭ دەڭگەيىن كەيدە كەزدەيسوق نەمەسە ءارتۇرلى جاعدايلاردا بايقاپ قالاسىڭ. جاسىراتىنى جوق, تەك ءوز ءپانى توڭىرەگىندە عانا بىلۋمەن شەكتەلىپ (ونىڭ وزىندە جەتىك بىلسە جاقسى عوي), گازەت-جۋرنال وقۋعا قىرىن قارايتىن مۇعالىمدەر از ەمەس. ولار ى.التىنسارين 20 جاسىندا-اق «جاقسى ادامدارمەن تانىس بولۋ, ءوزىمنىڭ اقىل-ويىمدى, ءبىلىمىمدى ارتتىرۋ – مۇنىڭ ءبارى دە مەنىڭ ساعات سايىن ويلايتىنىم», دەپ ايتقانىن قايدان ءبىلسىن؟! ىبىراي بابامىز كەزىندە ءاربىر مەكتەپكە «سەميا ي شكولا», «نارودنايا شكولا» جۋرنالدارىن جازدىرىپ الۋدى, سونداي-اق, مۇعالىمدەردىڭ, وقۋشىلاردىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋعا ارنالعان وزگە دە باسىلىمداردى نازاردان تىس قالدىرماعان. مۇعالىم جان-جاقتى ءبىلىمدى, بەلسەندى بولۋى ءتيىس دەپ ساناپ, ءوزى «ورەنبۋرگسكي ليستوك» گازەتىنە ماقالالار جازىپ, جىبەرىپ تۇرعان. ءالتىنساريننىڭ شاكىرتى, اتاقتى جازۋشى-پەداگوگ س.كوبەەۆ «...مۇعالىم جان-جاقتى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى بولۋى ءۇشىن, گازەت-جۋرنالدى ءجيى وقۋى ءتيىس», دەگەن ەكەن. جاعىمدى جاڭالىقتان حاباردار بولىپ وتىرۋ, وزىق تاجىريبەگە دەن قويۋ, تاعىلىمدى, ۇلاعاتتى ءسوزدەردەن ءنار الىپ ءجۇرۋ ومىرلىك قاجەتتىلىككە اينالسا دەيسىڭ. كەيدە كوكەيدە جۇرگەن كەيبىر ويلاردى ەلگە تانىمال ۇستازداردىڭ جازعاندارىنان وقىپ, جۇزەگە اسقانىن قالايسىڭ. ايتالىق, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اياگۇل ميرازوۆانىڭ «ۇستاز ۇجدانى» اتتى ماقالاسىنداعى («ەگەمەن قازاقستان» 2016 ج. 16 قاراشادا) ۇسىنىستار, ونىڭ ىشىندە «قر ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», «قر ءبىلىم وزاتى», «ى.التىنسارين» مەدالى سىندى ماراپاتتارعا يە بولعان مۇعالىمدەرگە قوسىمشا اقشا تولەنسە دەگەن تىلەگى زور قۇپتارلىق. شىنىندا دا, ابدەن ەڭبەگى سىڭگەن ۇستازدا قانداي دا ءبىر ەرەكشەلىكتىڭ بولۋى ءادىل دەپ ەسەپتەيمىز. ءارى بۇل مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ دە ايقىن ءبىر كورسەتكىشى بولماق. وسىنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەسكەرسە ەكەن دەيسىڭ. ناعىز ۇستازدىڭ ەڭبەگىنە ساي ىنتالاندىرۋدىڭ لايىقتى جولى تابىلىپ جاتسا, ساپانىڭ دا ورگە باسارى حاق. ساپانى كوتەرۋگە وسى ماقالادا ءسوز بولىپ وتىرعان مەرزىمدى باسىلىمداردى كاسىبي سەرىك ەتۋدىڭ دە سەپتەسىنى تيەرى ءسوزسىز.
بۇگىندە كوپشىلىك ءبىلىم مەكەمەلەرى ءوز ۇجىمى ءۇشىن وزگە باسىلىمدار تۇرماق, توقسان جىلدىق تاريحى بار, قازاق پەداگوگيكالىق باسىلىمدارىنىڭ اتاسى دەرلىك, بارشا ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىن جازدىرىپ الۋدى دا كوپسىنەدى. ارينە, ءپان بويىنشا نەمەسە قالاعان باسىلىمداردى جەكە اتىنا جازدىرىپ الىپ وقۋعا كەلەر بولساق, مۇعالىمگە جازىل دەپ جالىنۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى, مۇعالىم الدىندا مۇنداي پروبلەما تۇرماۋى كەرەك. ول گازەت وقۋدى كاسىبي قىزمەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگى, ورگە باسۋىنىڭ, وي-ءورىسى كەڭەيۋىنىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى دەپ شىن جۇرەگىمەن ءتۇيسىنىپ, ءوز ىقىلاسىمەن, ءوزى سۇرانىپ جازىلعانى قاجەت-اق. بۇل رەتتە اقشانى سىلتاۋراتۋدىڭ دا قيسىنى كەلمەس. شۇكىر, ايلىق اي سايىن, ۋاقتىلى بەرىلەدى. وسى ورايدا «باسقالاردى وقىتىپ, ۇيرەتۋى ناتيجەلى بولسىن دەسە, ەڭ اۋەلى مۇعالىمنىڭ ءوزى وقۋى كەرەك. وقىعاندا دا ابدەن قارتايعانشا وقۋى كەرەك», دەگەن سوزدەر تىلگە ورالادى (پاتون).
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرىپ, ەلىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋىمىز ءۇشىن, الەۋەتى مىقتى ۇستازدار قاتارىنىڭ تولىعا تۇسكەنى ابزال. ول ءۇشىن قازىرگى تالاپ – ءومىر بويى وقىپ-ىزدەنۋ, ءومىر بويى ءبىلىم جيناۋ مۇعالىمدەردىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالۋى ءتيىس.
پيالاش سۇيىنكينا,
قر ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي
«وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
اقىلىڭ مەن ەڭبەگىڭ ەكى جاقتاپ», دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, كەمەل اقىل-وي مەن جاسامپاز ەڭبەك تىعىز ۇشتاسقاندا عانا ناتيجەنىڭ سالماقتى بولارىن قازىرگى قوعام ايقىنداي تۇسكەندەي.
اقىل-ويدىڭ تولىسۋى ءبىلىم ارقىلى جۇزەگە اساتىنى, ال ءبىلىمنىڭ وقۋمەن جينالاتىنى امبەگە ايان. ءومىر بويى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ, ىزدەنۋدىڭ ماڭىزى العا شىعىپ تۇرعان بۇگىنگى زاماندا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ العىشارتى ء–بىلىمدى ۇدايى جەتىلدىرۋ, العان ءبىلىمدى تاجىريبەدە بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ. وسىعان وراي اكىمشىلىك تاراپىنان ءار مۇعالىمگە وقۋ جىلى باسىندا وزدىگىنەن ءبىلىم الۋدى, ءوزىن-ءوزى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن جەكە دامۋ جوسپارىن قۇرۋ جۇكتەلەدى. ونىڭ ىشىندە ۋاقتىلى بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتۋ دە بار. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جاڭا رەفورمالارعا ساي بۇگىندە بىلىكتىلىكتى كوتەرۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. البەتتە, 3-5 جىلدا ءبىر رەت تىڭ ءبىلىم-بىلىككە يە بولۋ مۇعالىم قىزمەتىنە وزىندىك سەرپىن بەرىپ, قانداي دا ءبىر جاقسى وزگەرىستەر ەنگىزەرىن جوققا شىعارۋعا بولماس, ايتسە دە كۇندەلىكتى وقىپ, ىزدەنىپ, ءبىلىم جەتىلدىرىپ وتىرعانعا نە جەتسىن. ءبىلىم سالاسىنداعى سوڭعى رەفورمالاردىڭ ءمانىسى تۇرماق, قاراپايىم نارسەنى بىلمەيتىندەر بارشىلىق. سەبەبى ولار كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردى تىڭدامايدى, گازەت-جۋرنال وقۋدى قوش كورمەيدى. مۇعالىم ءۇشىن, اسىرەسە, گازەت-جۋرنالدىڭ ورنى بولەك. كەرەگىڭدى قايتالاپ وقيسىڭ, قيىپ الىپ ساقتاپ قوياسىڭ, قاجەت كەزىندە پايدالاناسىڭ. ايتالىق, ءوز باسىم «ەگەمەننەن» جيناقتاعان ق.نۇرعاليەۆ, ر.نۇرتازينا, ق.بىتىباەۆا سىندى ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان ۇستازدارعا قاتىستى ماتەريالداردى پەدكوللەدج ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان «كاسىپتىك قازاق ءتىلى» وقۋ قۇرالىمدا پايدالاندىم. 2008 جىلى استانادا رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا اتالمىش ەڭبەگىم جۇلدەلى ورىنعا يە بولىپ, قوماقتى قارجىنى قانجىعاما بايلاعانىم دا بار.
«گازەت, جۋرنال وقىمايدى» دەگەننەن شىعادى, بىردە جيىندا قاسىمدا وتىرعان جاسى ەلۋدەن اسقان, تاجىريبەلى دەلىنەتىن ارىپتەسىم ينتەراكتيۆتى تاقتادان «مون رك» دەگەن سوزدەردى وقىپ «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەپ سۇرادى.ونىڭ قازاقشا «قر بعم» ەكەنى تۇسىنە دە كىرمەيتىن شىعار. وزگە سالانىڭ ادامى بولىپ بىلمەي جاتسا, تاڭعالماس ەدىم. ءوزى وقىمايتىن مۇعالىمنىڭ مۇنى شاكىرتتەرىنەن تالاپ ەتۋى دە مۇمكىن ەمەس. ءبىلىمى كول-كوسىر, تالانتتى مۇعالىمدى وقۋشى بىردەن تانيدى, وعان دەگەن سىي-قۇرمەتى دە ەرەكشە بولادى. ياعني, مۇعالىم بەدەلىنىڭ, مارتەبەسىنىڭ جوعارى بولۋى ۇستازدىڭ وزىنە بايلانىستى ەكەنى كەيبىر مامانداردى ويلاندىرمايتىن سىڭايلى.
ءيا, ماماننىڭ دەڭگەيىن كەيدە كەزدەيسوق نەمەسە ءارتۇرلى جاعدايلاردا بايقاپ قالاسىڭ. جاسىراتىنى جوق, تەك ءوز ءپانى توڭىرەگىندە عانا بىلۋمەن شەكتەلىپ (ونىڭ وزىندە جەتىك بىلسە جاقسى عوي), گازەت-جۋرنال وقۋعا قىرىن قارايتىن مۇعالىمدەر از ەمەس. ولار ى.التىنسارين 20 جاسىندا-اق «جاقسى ادامدارمەن تانىس بولۋ, ءوزىمنىڭ اقىل-ويىمدى, ءبىلىمىمدى ارتتىرۋ – مۇنىڭ ءبارى دە مەنىڭ ساعات سايىن ويلايتىنىم», دەپ ايتقانىن قايدان ءبىلسىن؟! ىبىراي بابامىز كەزىندە ءاربىر مەكتەپكە «سەميا ي شكولا», «نارودنايا شكولا» جۋرنالدارىن جازدىرىپ الۋدى, سونداي-اق, مۇعالىمدەردىڭ, وقۋشىلاردىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋعا ارنالعان وزگە دە باسىلىمداردى نازاردان تىس قالدىرماعان. مۇعالىم جان-جاقتى ءبىلىمدى, بەلسەندى بولۋى ءتيىس دەپ ساناپ, ءوزى «ورەنبۋرگسكي ليستوك» گازەتىنە ماقالالار جازىپ, جىبەرىپ تۇرعان. ءالتىنساريننىڭ شاكىرتى, اتاقتى جازۋشى-پەداگوگ س.كوبەەۆ «...مۇعالىم جان-جاقتى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى بولۋى ءۇشىن, گازەت-جۋرنالدى ءجيى وقۋى ءتيىس», دەگەن ەكەن. جاعىمدى جاڭالىقتان حاباردار بولىپ وتىرۋ, وزىق تاجىريبەگە دەن قويۋ, تاعىلىمدى, ۇلاعاتتى ءسوزدەردەن ءنار الىپ ءجۇرۋ ومىرلىك قاجەتتىلىككە اينالسا دەيسىڭ. كەيدە كوكەيدە جۇرگەن كەيبىر ويلاردى ەلگە تانىمال ۇستازداردىڭ جازعاندارىنان وقىپ, جۇزەگە اسقانىن قالايسىڭ. ايتالىق, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اياگۇل ميرازوۆانىڭ «ۇستاز ۇجدانى» اتتى ماقالاسىنداعى («ەگەمەن قازاقستان» 2016 ج. 16 قاراشادا) ۇسىنىستار, ونىڭ ىشىندە «قر ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», «قر ءبىلىم وزاتى», «ى.التىنسارين» مەدالى سىندى ماراپاتتارعا يە بولعان مۇعالىمدەرگە قوسىمشا اقشا تولەنسە دەگەن تىلەگى زور قۇپتارلىق. شىنىندا دا, ابدەن ەڭبەگى سىڭگەن ۇستازدا قانداي دا ءبىر ەرەكشەلىكتىڭ بولۋى ءادىل دەپ ەسەپتەيمىز. ءارى بۇل مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ دە ايقىن ءبىر كورسەتكىشى بولماق. وسىنى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەسكەرسە ەكەن دەيسىڭ. ناعىز ۇستازدىڭ ەڭبەگىنە ساي ىنتالاندىرۋدىڭ لايىقتى جولى تابىلىپ جاتسا, ساپانىڭ دا ورگە باسارى حاق. ساپانى كوتەرۋگە وسى ماقالادا ءسوز بولىپ وتىرعان مەرزىمدى باسىلىمداردى كاسىبي سەرىك ەتۋدىڭ دە سەپتەسىنى تيەرى ءسوزسىز.
بۇگىندە كوپشىلىك ءبىلىم مەكەمەلەرى ءوز ۇجىمى ءۇشىن وزگە باسىلىمدار تۇرماق, توقسان جىلدىق تاريحى بار, قازاق پەداگوگيكالىق باسىلىمدارىنىڭ اتاسى دەرلىك, بارشا ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىن جازدىرىپ الۋدى دا كوپسىنەدى. ارينە, ءپان بويىنشا نەمەسە قالاعان باسىلىمداردى جەكە اتىنا جازدىرىپ الىپ وقۋعا كەلەر بولساق, مۇعالىمگە جازىل دەپ جالىنۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى, مۇعالىم الدىندا مۇنداي پروبلەما تۇرماۋى كەرەك. ول گازەت وقۋدى كاسىبي قىزمەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگى, ورگە باسۋىنىڭ, وي-ءورىسى كەڭەيۋىنىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى دەپ شىن جۇرەگىمەن ءتۇيسىنىپ, ءوز ىقىلاسىمەن, ءوزى سۇرانىپ جازىلعانى قاجەت-اق. بۇل رەتتە اقشانى سىلتاۋراتۋدىڭ دا قيسىنى كەلمەس. شۇكىر, ايلىق اي سايىن, ۋاقتىلى بەرىلەدى. وسى ورايدا «باسقالاردى وقىتىپ, ۇيرەتۋى ناتيجەلى بولسىن دەسە, ەڭ اۋەلى مۇعالىمنىڭ ءوزى وقۋى كەرەك. وقىعاندا دا ابدەن قارتايعانشا وقۋى كەرەك», دەگەن سوزدەر تىلگە ورالادى (پاتون).
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرىپ, ەلىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋىمىز ءۇشىن, الەۋەتى مىقتى ۇستازدار قاتارىنىڭ تولىعا تۇسكەنى ابزال. ول ءۇشىن قازىرگى تالاپ – ءومىر بويى وقىپ-ىزدەنۋ, ءومىر بويى ءبىلىم جيناۋ مۇعالىمدەردىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالۋى ءتيىس.
پيالاش سۇيىنكينا,
قر ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاق سپورتشىلارى وليمپيادانىڭ العاشقى كۇنىندە قالاي ونەر كورسەتتى؟
وليمپيادا • كەشە
قىسقى وليمپيادانىڭ العاشقى التىن جۇلدەسى كىمگە بۇيىردى؟
وليمپيادا • كەشە
ازيا چەمپيوناتى: قازاقستان جەڭىل اتلەتيكادان ەكىنشى التىن جۇلدەنى جەڭىپ الدى
جەڭىل اتلەتيكا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساراپشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىن برايل قارپىمەن جازۋ ۇسىنىلدى
اتا زاڭ • كەشە
