اڭگىمە ارقاۋى – بىرلىك

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىندا جالعاستى. مۇندا پرەزيدەنت قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىندە بولىپ, وسىندا جاي تاپقان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا زيارات ەتتى. وسىدان كەيىن قالاداعى مادەني-تاريحي ەتنوگرافيا­لىق ورتالىقتا بولىپ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەستى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا اي­ىن­دا پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل عي­ما­رات كىتاپحانا, مۇراجايلاردان تۇ­رادى. ءۇش قاباتتى عيمارات اسەم بەزەندىرىلىپ, ونىڭ ءۇش قابا­تىندا عۇندار داۋىرىنەن باستاپ, بارلىق تۇركى, قازاق تاريحى مەن تۇركىستان قالاسىنىڭ وتكەن شەجىرەسىنەن مول دەرەكتەر بەرەتىن مۋزەي ۇيىمداستىرىلىپتى. ەكس­پو­نات­تار قورى 14 مىڭعا جۋىق كو­رى­نە­دى. ال كىتاپ قورى 5 مىڭنان اسادى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اشىپ, ءجۇر­گىزىپ وتىردى. الدىمەن ءوزىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستانعا كەلگەن جۇمىس ساپارىنىڭ ماقساتىن اي­تىپ بەردى. مەن مۇندا ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دارلاما بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ بارى­سى­مەن تانىسۋعا كەلدىم. بۇل با­عىتتا وڭتۇستىك ءوڭىر جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. وسى باع­دار­لاما بويىنشا 14 سەرپىندى جوبا ىسكە اسىرىلدى, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋى­نا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋ باعىتىن­دا­عى جاقسى ىستەردىڭ بىرقاتارىن اي­تىپ بەردى. ءوزى شىمكەنت قالا­سىن­دا بولعاندا جۇمىسىمەن تا­نىس­قان پەريناتالدىق ورتالىق­تىڭ جەتىستىكتەرىنە دە توقتالىپ ءوتتى. سوڭعى جىلدارداعى مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولىنىپ, سون­داي-اق سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋ جولىمەن جاسالىپ جاتقان قام­قور­لىقتاردىڭ ارقاسىندا انا مەن بالا ءولىمى ازايدى, اتاپ ايت­قاندا, بالا ءولىمى – 20, انا ءولىمى 30 پايىزعا كەمىدى, دەدى پرەزيدەنت. اتالعان ورتالىقتا ءبىز 500 گرامدىق سالماقپەن تۋعان شا­را­نانى دا ولىمنەن الىپ قالۋ ءمۇم­كىندىگىنە يە بولدىق, دەدى ەلباسى. ودان ءارى پرەزيدەنت قازاق­ستان­نىڭ 20 جىلدا شىققان بيىكتەرىنە كەيبىر مەملەكەتتەر عاسىرلار بويى دا قول جەتكىزە الماعانىن اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قازاقستاندا 500-دەي مەكتەپ, 300-دەي اۋرۋحانا سا­لىن­دى. الدىمەن ءبىز شەكارا­مىزدى شەگەندەپ الدىق. ال شەكاراسى شە­گەندەلمەگەن ەل – ەل ەمەس. قا­زاقستان جاستارىنىڭ ءبىلىمى ەشكىمنەن كەم بولماس ءۇشىن حالىق­ارالىق جوعارى دەڭ­گەيدە ءبىلىم بەرە الاتىن جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن اشۋدامىز, دەدى ەلباسى. ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە پرەزيدەنت «مادەني مۇرا» باعدارلا­ما­سىنا توقتالىپ, 2003 جىلدان بەرى ونى ىسكە اسىرۋعا 7 ملرد. تەڭگە جۇم­سالعانىن ايت­تى. العاشقى بولىپ ءسوزدى «قاز­قاي­تاجاڭعىرتۋ» رمك ديرەكتورى قانات تۇياقباەۆ الدى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە «ازىرەت-سۇلتان» قورىق-مۇراجايىنا جۇرگىزىلگەن جاڭ­عىر­تۋ جۇمىستارى جانە جالپى وڭ­تۇستىك وڭىردەگى ماۆزولەيلەر مەن تاريحي ورىنداردىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. سونىمەن بىرگە, داماسكىدەگى جوندەلىپ جاتقان ءال-فارابي كەسەنەسى مەن كايردەگى بەيبارىس سۇل­تان مەشىتىنىڭ جوندەلۋ بارى­سى تۋرالى اقپارات بەرىپ ءوتتى. جالپى, سوڭعى 7 جىلدا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق­قا الىنعان 89 تاريحي نىساننىڭ 73-ءى قايتا جوندەۋدەن ءوتتى, دەدى ول. كەلەسى ءسوز العان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى شاكىر ىبىراەۆ ءوزىنىڭ ءسو­زىندە تۇركى حالىقتارىن رۋحاني-مادەني تۇرعىدان جاقىنداس­تىرۋ­دا قازاقستاندىق باستامالاردىڭ زور ماڭىزى بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە استانادا اشىلعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ جاي-كۇيى, ونىڭ كەلەشەك جوسپارلارى تۋرا­لى ايتا كەلىپ, ونىڭ تۇركى حالىق­تارىن جاقىنداستىرۋداعى يگى قىزمەتتەرىنە جوعارى باعا بەردى. ءبىز كەڭەستىك داۋىردە ەسەسى كەتكەن حالىقپىز, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن مادەنيەتتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديدا­تى بازاربەك اتىعاەۆ. قازىر رۋحانيات سالاسىندا ۇلكەن سىلكىنىس ءجۇرىپ جاتىر. قازاقتىڭ جاۋھار جىر, تەرمە, ءان-كۇيلەرى جيناقتا­لىپ, ءبىر ىزگە تۇسىرىلۋدە. ولار «ءماڭ­گى­لىك سارىن» دەگەن اتپەن جارىققا شىعىپ, اۋديوتاسپا­لارعا دا ءتۇ­سىرىلدى. سونىمەن بىرگە, قا­زاق­تىڭ 1000 ءانى, 1000 كۇيى انتو­لو­گيالارى جارىق كوردى. ەتنوما­دەني ەكسپەديتسيالارىمىز قىتاي, ءوز­بەك­ستان مەملەكەتتەرىندە تۇرا­تىن باۋىرلارىمىز­داعى مۇرالار­دى جيناپ قايتتى. الدى جوعالۋ قاۋپىندە تۇرعان 2000-عا تارتا كۇيىمىز تاسپاعا جازىلدى. قازىر «باتىرلار جىرى» سياقتى ان­تو­لوگيالىق شى­عارمالاردى جيناق­تاۋ ءۇستىن­دەمىز, دەدى ول. «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باس­پا­سىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىر­جان جاقىپ وسى ويدى ودان ءارى وربىتسە, ابايتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى مەكەمتاس مىر­زاحمەتوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە قا­زاقستاننىڭ قازىر ۇيرەنۋشى ەلدەن ۇيرەتۋشى ەلگە اينالىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ايتىسكەر اقىن اسەلحان قا­لى­بەكوۆا ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلباسىعا ارناعان جۇرەكجاردى جىرىنان باستادى. ودان ءارى حالىق اقىنى ايتىستىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, ونىڭ بىلتىردان بەرى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنا باستاعانى­نا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ونەر­دىڭ تورەسى سانالاتىن ايتىس حا­لىقتىڭ ناعىز رۋحاني قازىناسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەم­لەكەتتىڭ ونى قامقورلىعىنا العانى بارشامىزدى قۋانتتى, دەدى ول. جۋرناليست-جازۋشى مارحابات بايعۇت پرەزيدەنتتىڭ جول­داۋ­ىندا مەملەكەتتىك تىلگە قامقور­لىق جاساۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىل­گەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ­دا ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن تەكسەرۋ قا­جەتتىگىن ايتا كەلىپ, ول قازىر قازاق بالالارىنىڭ 80 پايىزى قازاقشا وقيتىندىعىن ەسكە سالدى. بۇدان 20 جىل بۇرىن قازاقتاردىڭ 20 پايىزى عانا قازاقشا وقىعانىن ەسكەرگەندە, بۇل ۇلكەن جەتىستىك, دەدى جازۋشى. كەزدەسۋدە سوڭعى بولىپ ءتۇر­كىستان قالاسى اقساقالدار القاسى­نىڭ توراعاسى جارىلعاسىن ءازى­رەت­بەرگەنوۆ ءسوز الىپ, جينال­عاندار اتىنان ەلباسىعا العىسىن ءبىلدىردى. ودان ءارى ەلگە بەلگىلى ايتىس اقىنى بەكارىس شويبەكوۆ جىردان شاشۋ شاشتى. باسقوسۋدى قورىتىندىلاعان ەلباسى زيالىلارمەن وي ءبولىس­كەنىنە قۋانىشتى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. «ءبىز جەل قۋعان قاڭباق سياقتى حالىق ەمەس, تامىرى تەرەڭ­گە كەتكەن حالىقپىز. الايدا, تاريحشىلارىمىز قازاقتىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن ءالى كۇنگە دەيىن انىق جازا الماي كەلەدى. شىنايى پاتريوتيزم تۋعان تاريحىڭدى جاقسى بىلۋدەن باستالادى». وسى­لاي دەي كەلىپ, پرەزيدەنت قازاق­تىڭ اداستىرماس تەمىرقازىعى بو­لاتىن ءۇش ءىرى ماسەلەنى اۋىزعا الدى. ءبىرىنشىسى – تاريحىڭدى تولىق ءبىلۋ, ەكىنشىسى – جان-جاققا تارتقان ءدىني اعىمداردان ارا­شا­لايتىن ياساۋي ءىلىمى مەن في­لوسوفياسىن وقىپ-ۇيرەنۋ, ءۇشىن­شىسى – ۇلان-عايىر اباي وركە­نيەتى. دانىشپاننىڭ: «ءبىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس – كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», دەگەن ناقىلىمەن اڭگىمەسىن اياقتاعان پرەزيدەنت زيالىلارمەن جىلى قوشتاسىپ, ساپار قورىتىندىسى بويىنشا جۋرناليستەرگە شاعىن سۇحبات بەردى. جاقسىباي سامرات, باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.