2013 جىل نەسىمەن ەستە قالدى؟

تاۋەلسىزدىك – ۇلى دالا جۇرتىنىڭ كەشەگى كوكسەگەن ارمانى. تاۋەلسىزدىك – ۇلى دالا جۇرتىنىڭ بۇگىنگى قول جەتكىزگەن اقيقاتى. ارماننىڭ اقيقاتقا اينالۋى قانداي «تار جول, تايعاق كەشۋلەردى» ارتقا تاستاۋ ارقىلى جۇزەگە اسقانىن بۇگىنگى زەردەلى, زەيىندى ۇرپاق جاقسى بىلەدى. تاريحي, تانىمدىق سيپاتتاعى تامىرىمىزدى تەرەڭنەن تارتار تياناقتى زەرتتەۋلەرمەن جاقسى تانىس وقىرمان قاۋىمنىڭ تاۋەلسىزدىك حاقىنداعى كوزقاراسى كەڭ ارناعا تۇسكەنى داۋسىز. بۇل ۇلتتىق سانانىڭ تۇبەگەيلى بەكىپ, ەل وتكەنى مەن ەل بۇگىنى جايلى تاريحي تانىمنىڭ دا تياناق تابا باستاعانىنىڭ نىشانى. ءۇش مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلار تاعىلىمدى تاريحى بار ەلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, وركەنىنە قانات بىتىرەر, ۇلت جاراتىلىسىن تانۋعا مول مۇمكىندىك بەرەر قىتاي بۋمالارىندا قاتتالعان, اراب جازبالارىندا ساقتالعان, تاريحشىلاردىڭ اتاسى گەرودوتتىڭ كىتابىنا ەنگەن, ارميان جازۋلارىمەن ورنەكتەلگەن, تاسقا قاشالعان, پاپيرۋس بەتىنە تۇسكەن ۇلى تاريحتىڭ شەشەن ءتىلدى, كوسەم مىنەزدى كەشەگىسىنە كوز توقتاتقان كەز كەلگەن ءبىلىمدى, پاراساتتى ادام ەكى مادەنيەت پەن ەكى وركەنيەتتىڭ ءولارا تۇسىنا ورنىققان ۇلى دالانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى وسىنداي باسالقى ويعا, باياندى پىكىرگە دەن قويارى ءشۇباسىز. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنان تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءوز ورنىن العان قازاقستان مەملەكەتى, ءسوز جوق, وسىناۋ ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەردىڭ زاڭدى جالعاسى. مۇراگەرى. سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اراعا كوپ ۋاقىت سالىپ, ومىرگە قايتا كەلۋىن فەنومەنالدى قۇبىلىس دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. كوك پەن جەر اراسىندا بولاتىن عارىشتىق بايلانىستىڭ بارىنا سەنەر بولساق, بۇل قۇبىلىس, ەڭ اۋەلى, انا دۇنيەدەگى ۇلى ارۋاقتاردىڭ قولداۋىمەن, مىنا دۇنيەدەگى جالعاستاردىڭ جالعاسى بولعان – تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلعان تەگەۋرىندى ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن بولعانى انىق. بۇل – وبەكتيۆتى تاريحي فاكتور. كەز كەلگەن وبەكتيۆتى فاكتوردىڭ قوزعاۋشى كۇشى – سۋبەكتيۆتى فاكتورى بولاتىنىن دا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. سۋبەكتيۆتى فاكتور – تۇلعا! ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قازاقستان دەگەن ءارى بايىرعى, ءارى جاس جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىڭ قايىرا جاڭعىرىپ, اياعىنان تۇرۋى, الەمگە تانىلۋى, تۇبەگەيلى مويىندالۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمدى تۇعىرلى تۇلعاعا تىكەلەي بايلانىستى. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى تىزەسى دىرىلدەپ, يىعى قۋسىرىلعان, جاداپ-جۇدەپ, ەڭسەسى تۇسكەن ەلدى ەل ەتۋ, شىنايى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى مەملەكەت دارەجەسىنە جەتكىزۋ ەردىڭ ەرىنىڭ عانا, تۇعىرى مىقتى تۇلعانىڭ عانا قولىنان كەلەتىنىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى دالەلدەپ وتىر. جيىرما بەس جىل! جيىرما بەس جىلدىڭ ءار جىلى عانا ەمەس, ءار ايى, ءاربىر كۇنى ازاتتىققا جانى ىڭكار الاش جۇرتشىلىعى ءۇشىن قىمبات ەكەنى ايتپاي بەلگىلى. اق قاعازبەن بەتپە-بەت كەلىپ, قولىما قالام ۇستاۋىما سەبەپكەر بولعان 2013 جىلدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرىپ, وسىنداي تولقىنىستى كۇي كەشكەنىمدى جاسىرا المايمىن. ەل بوساعاسىن اتتاعان جاڭا 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارى كۇنى كۇندەلىگىمە: «سونىمەن... عالىمدار مەن اۋليەلەردىڭ, كورىپكەلدەردىڭ ايتۋىنا سەنسەك, زاماناقىر بولۋى ءتيىس 2012 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىنان, مىنە, تۇپ-تۋرا ون كۇن ءوتتى... جەر ورنىندا... التى قۇرلىق ورنىندا... ادامزات بالاسى دا ورنىندا... قازاقتىڭ جەرى دە, قازاقتىڭ ەلى دە ورنىندا!... ءبارى ورنىندا! اپىر-اي! اينالىپ كەلگەندە, ءبارى اللانىڭ قولىندا ەكەنىن وسى جۇمىرباس پەندەلەردىڭ ءجيى-ءجيى ەستەن شىعارىپ الاتىنى نەسى ەكەن؟! ەسكى اۋرۋدان قايتسەك قۇتىلامىز؟! ءتاڭىرىم! ۇلتىما بەرەكە! ۇرپاعىما اقىل بەرە گور!» دەگەن تىلەك ايتىپپىن ىشتەي. قاعاز بەتىنە تۇسكەن سول تىلەگىمدى تومەندەگى «جاراسىم» دەيتىن ولەڭمەن جالعاپپىن.   «ادام-اتا باۋىرىنان ورگەندەر, كەرنەيلەتىپ ءتۇن قۇشاعىن تەربەڭدەر! مۇمكىن ەمەس زاماناقىر بولۋى, قۇداي ءۇشىن شەشىم ايتا كورمەڭدەر!...   ...كورىپكەلدەر قالاماسىن, قالاسىن, جارامساقتار جاپسا جاپسىن جالاسىن. جانعا-شۋاق, جىرعا شابىت بەرەتىن, بۇزىلماسىن بار عالامدىق جاراسىم.   قيىن كەزدە ءبولىپ جەگەن تارىنى, جاراسىمدا بابالاردىڭ بار ءۇنى. كۇي-بەسىگىم... ۇيلەسىمىم – جۇمىر جەر, جاراسىمدا – دۇنيەنىڭ جارىعى.   اعىسىندا ءداۋىر اتتى كوشكىننىڭ, جاسىرمايمىن, جاعالاسىپ, كەشتىم مۇڭ. ءار سانادا قۇدىرەت بار, قۋات بار, ۇلت ەرتەڭى – قۋاتىندا وسكىننىڭ.   سەزىپ سونى قاناتتانىپ, تىڭايدىم: جاراسىمدا – ۇلى بيىك, ۇلى ايدىن. عالام جايلى ايتپاس بۇرىن بوتەن وي, قاھارىنان ساقتانىڭدار قۇدايدىڭ.   وزگەردى ءومىر... كۇدىگىم جوق, تالاسىم, ادامزاتتى كۇتۋدە الدان جاڭا سىن. ۋلاماڭدار ۇلى جولدىڭ ۇستىندە, ۇلتىم مەنەن ۇرپاعىمنىڭ ساناسىن! كەل تورگە شىق! كەل, جاڭا جىل! جاراسىم! الەم جۇرتشىلىعىن الاساپىران ويلار مەن ساۋالداردىڭ قورىعىنا قاماعان 2013 جىل مەن ءۇشىن «جاراسىم» اتتى وسىنداي كولەمدى جىرمەن باستالسا... مەنىڭ تۋعان قازاقستانىم ءۇشىن بۇل جىل ەرەكشە جىل بولعانى جادى تورىندە تومەندەگىدەي جاڭعىردى. 2012 جىلدىڭ اياعىندا, ياعني 15 جەلتوقسان كۇنى ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جاڭا جولداۋى جاريالاندى. جولداۋ ەسىك قاعىپ, بوساعا اتتاعالى تۇرعان 2013 جىلدىڭ باعىت, باعدارىن بەلگىلەي وتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ بولاشاعىن انىقتايتىن ناقتى يدەيالار مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى. ماڭگىلىك ەل بولۋ مۇراتىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق باعدارلاما رۋحىمەن قاناتتانعان قارا ورمان جۇرتشىلىق 2013 جىلدىڭ قاڭتارىن ۇلكەن ۇمىتپەن, زور سەنىممەن اتتاعانى اقيقات. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى جاساقتالعانىنا 100 كۇن تولعان جاڭا ۇكىمەت تە, اتقارۋشى بيلىك تە وسى مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسىرعان جۇمىستارىنا شولۋ جاساپ, ءوز جوسپارلارىن بەلگىلەپ جاتتى... بىرتە-بىرتە تۇرلاۋلى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالىپ بارا جاتقان ۋاقىت سوڭىنان قاراپ تۇرىپ تاۋەلسىزدىك ەسىمدى ۇلى ءداۋىردىڭ ءار كۇنى, ءار ءساتى, ءتىپتى ءار ساعاتىنا دەيىن قانشاما قىم-قۋىت وقيعاعا تولى بولعانىن, ءارى وسىناۋ وقيعالار توركىنىندە ادام ويى مەن ساناسىنا قامشى بولعان كەزدەسۋلەر جاتقانى ەسكە تۇسەدى. «ءومىر – وتكەن كۇندەر ەمەس, ەستە قالعان كۇندەر» دەگەن ناقىل ءتىل ۇشىنا ەرىكسىز ورالادى. 2013 جىلدىڭ 9 قاڭتار كۇنى جىلداعى ءداستۇر بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا ادەبيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنە پرەزيدەنتتىك جانە مەملەكەتتىك ستيپەنديالار تاپسىرىلدى. ستيپەنديا تاپسىرۋ راسىمىنە ەلباسى ءوزى قاتىسىپ, جينالعان القالى توپتىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى. بەلگىلى, بەدەلدى ءسوز بەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرىن تىڭدادى. سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وسى ءبىر جۇرتشىلىق جادىندا جاقسى قالعان كەزدەسۋدە پرەزيدەنت الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان, ساياسي, ەكونوميكالىق كۇردەلى جاعدايلارعا توقتالا كەلىپ, ونەر مەن ادەبيەتتىڭ قوعام دامۋىنداعى رولىنە باسا نازار اۋدارعانى ەسىمىزدە. «... زيالىلار اراسىندا ءتىل ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. ءتىل تاعدىرى ءبارىمىزدى الاڭداتۋى دا زاڭدى. ۇلتتىڭ تىنىسى, ساپاسى ۇلتتىق تىلمەن عانا باياندى بولادى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. ول اتا زاڭمەن بەكىتىلگەن. ەشكىمنىڭ وعان داۋ-دامايى جوق. ول – تاريحي شىندىق» – دەي كەلىپ: «مەن قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ بارلىق قايراتكەرلەرىن وزدەرىنىڭ ەڭبەگىمەن قاراپايىم جالعىز اقيقاتتى – قۋاتتى ءارى ۇلى قازاقستاندى نىعايتۋعا شاقىرامىن! ول, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى», – دەپ تۇيىندەگەن بولاتىن. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ قازاق ەلىنىڭ ىشكى سىرتقى مەملەكەتتىك ساياساتىن انىقتاۋدا ۇلتارالىق قاتىناس ماسەلەسىنە اسا ىجداھاتتىلىقپەن قاراۋعا ۇندەيتىن ەلباسىنىڭ كۇرەتامىر كوزقاراسى بۇل كەزدەسۋدە دە ءوزىنىڭ جالعاستى سيپاتىن تاپقان ەدى. مەملەكەت باسشىسى ونەر مەن ادەبيەت قايراتكەرلەرىن مەملەكەتتىك ءتىلدى, ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەتىمىزدى جان-جاقتى يگەرۋمەن قاتار, وزگە ۇلت تىلدەرى مەن وزگە دە ۇلت مادەنيەتتەرىن قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىن ايتتى. پرەزيدەنت اڭگىمە بارىسىندا تۋىنداعان سۇراقتار مەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, كەلەشەكتە قازاق ءتىلىن بىرتە-بىرتە لاتىن الفاۆيتىنە كوشىرۋ وتاندىق مادەنيەتىمىزدى الەمدىك ەركىن كەڭەستىككە الىپ شىعىپ, دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن ويىمەن ءبولىستى. ۇلت جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار دەيتىن ىرگەلى ۇعىمداردى اركەز نازارىندا ۇستايتىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2013 جىلعى جۇمىس كەستەسىن سارالاپ وتىرىپ باتىس پەن شىعىس اراسىندا جاتقان اتاجۇرتىمىزدىڭ حالىقارالىق ابىروي-بەدەلىن قامتاماسىز ەتەتىن قىم-قۋىت مەملەكەتتىك قىرۋار شارالار اراسىنان ادەبيەتىمىزگە, ونەرىمىزگە, تاريحىمىزعا قاتىستى وقيعالارعا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعانىن كورەمىز. اسىرەسە, ەل تاريحىندا ورىندارى ايرىقشا ەكى ۇلى تۇلعانىڭ: تولەبيدىڭ 350 جىلدىعى مەن ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعى تۇسىنداعى ەلباسىنىڭ ەل وتكەنى مەن ۇلت تاريحى تۋراسىنداعى تولعانىستارىن بولە-جارا ايتۋ كەرەك. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2 قازان كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى. اۆتور ەرلىك پەن ورلىكتىڭ, تاباندىلىق پەن كۇرەسكەرلىكتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتكەن كەشەگى اقىلدى بيلەر مەن ايبىندى حانداردىڭ, وت اۋىز, وراق ءتىلدى اقىندار مەن قارا نارداي قايىسپاس قاھارمان باتىرلاردىڭ داۋىرىنە «ابىلاي ءداۋىرى – الىپتاردىڭ ءداۋىرى بولدى» دەگەن باعا بەرەدى; ماقالانى «ابىلاي حان قىزعىشتاي قورىپ, تۇمارىنداي ءتاۋ ەتكەن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە بىزدەر, بۇگىنگى بۋىن قازاقستاندىقتاردىڭ جەتكەنى ءۇشىن دە شەكسىز تاۋبە ايتىپ, بولىنۋگە باستايتىن جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىق دەرتىنەن ارىلعان ءجون. سەبەبى, بۇگىنگى زاماننىڭ جاڭاشا تۇرلەنگەن قاۋىپ-قاتەرى كەشەگىدەن كەم سوقپايدى. ەندەشە ابىلايدىڭ ارمانىنا قازىرگى قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەنىن ەرەكشە ماقتان تۇتىپ, ىشكى ىنتىماعىمىزدى, سۇتتەي ۇيىعان تاتۋلىعىمىزدى ساقتاۋعا قىزمەت ەتۋ بارشامىزدىڭ پارىزىمىز» دەگەن سوزدەرمەن تۇيىندەيدى. ەلباسى اۋزىمەن جاڭا ءداۋىر ۇرپاقتارىنا قاراتىلىپ ايتىلعان وسىناۋ باياندى وي, باعدارلى ءسوزدىڭ توركىنىنەن ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, الەمنىڭ الىس-جاقىن ەلدەرىمەن, ەركىن بايلانىس ورناتا باستاعانىنا 22 جىل تولعان قازاق مەملەكەتىنىڭ جۇرەك سوعىسىن, ماقسات-مۇراتىن, تىنىس-تىرشىلىگىن تولىق اڭعارۋعا بولادى. ويى قازاق دەپ بۇلقىنىپ, جۇرەگى الاش دەپ سوعار بۇگىنگى ەل تۇتاستىعى جولىندا جۇرگەن وعىلان مىنەزدى ۇرپاقتىڭ ويى ەلباسى سوزىمەن ۇندەس ەكەنى ءشۇباسىز. «ونەگە بولار ۇرپاققا ايتەكە مەن قازىبەك ءادىلىن ايتار ەر ەدى... تەرەزەم تەڭ بوپ سولارمەن, ەلىمنىڭ بيىك تورىنەن ورىن العان تولە ەدىم... بەرەكە-ءبىتىم بولعاندا ەڭسەسى بيىك ەل ەدىم... قايسى ەلىڭنەن كەم ەدىم؟!» – دەپ ءۇش عاسىر ىلگەرىدە ايتىلعان ارۋاقتى ءسوزدىڭ ەلباسى اۋزىمەن قايىرا جاڭعىرىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىن بەكىتۋگە, ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاۋعا بويىمىزدى دا, ويىمىزدى دا جۇمىلدىرىپ وتىرعانىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنەمىز. وسى كەزدەسۋدەن مەنىڭ ەسىمدە قالعان مىنا ءبىر تۇس ءالى كۇنگە جادى تورىندە جاڭعىرادى. «زيالى قاۋىم ءجيى ايتاتىن» ۇلتتىق يدەولوگيا تۋرالى! كەز كەلگەن وتانشىلدىق رۋح توركىنىندە «ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ» تۇراتىنى زاڭدى... مىسالى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى ەڭ مىقتى بىردەن-ءبىر دەموكراتيالىق ەل اقش دەيتىن بولساق. مەنىڭ تۇسىنىگىمدەگى بۇل ەلدىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى – گولليۆۋد! بىزگە دە وسىنداي كوركەم تاربيە بەرەتىن ونەر كەرەك! ۇلتتىق يدەولوگيامىزدى ساناعا, ويعا, جۇرەككە سىڭىرەتىندەي مىقتى ونەر كەرەك!» دەپ ەدى... ... مىنە, ەلباسى ۇسىنار كوركەمونەر جاساۋدىڭ كونتسەپتۋالدى قازىعى, جوبالاپ ايتساق, وسى! *** 2013 جىلدىڭ ايدارىن ايرىقشا جەلبىرەتەر ەل ومىرىندەگى ىرگەلى شارالاردىڭ ءبىرى – «قازاقستان 2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستاپقى ساتىسىنىڭ جەتى باعىتىن بەلگىلەپ بەرۋى. بۇگىندە ساياسي الەۋمەتتىك ءومىرىمىزدىڭ وزەگىنە اينالىپ, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق باعدارلاماسى تۇپكى ماقسات, ءتۇبىرلى مەجە تۇتقان ەلىمىزدىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال جاساپ كەلە جاتقان سول باعىتتاردى وقىرمان ەسىنە قايىرا ءبىر تۇسىرە ەتكەندى وڭ كوردىك. سول جەتى باعىت مىنالار: ءبىرىنشى, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تابىسى مەن پەرسپەكتيۆالىعىنىڭ كەپىلى; ەكىنشى, ەحرO-2017 – يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كاتاليزاتورى; ءۇشىنشى, ازىق-ت ۇلىك سالاسى – پەرسپەكتيۆالى يننوۆاتسيالىق كلاستەر; ءتورتىنشى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ; بەسىنشى, قارجى جۇيەسىن نىعايتۋ; التىنشى, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ پروتسەسى; جەتىنشى, اكىمشىلىك رەفورما. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ كەلتىرگەن تسيفرلار مەن ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, قازاقستاننىڭ الەمنىڭ اناعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ العى شارتتارىن بەلگىلەپ بەرگەن 2013 جىل بويىندا «شەتەلدىك ساپارلاردى, وڭىرلەرگە جۇمىس ساپارلارىن, ءتۇرلى وتىرىستار مەن ماجىلىستەردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردىڭ جۇمىسىنا, كونفەرەنتسيالار مەن سەزدەرگە قاتىسۋ, شەتەل مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن قابىلداۋ, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋ, ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىساندارعا بارۋدى قوسا العاندا, جىل بويى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن 700-دەن استام حاتتامالىق ءىس-شارا بولىپ وتكەن». ورتاشا ەسەپپەن العاندا ەلباسى 365 كۇننەن تۇراتىن (سەنبى, جەكسەنبى, دەمالىسىن قوسا ەسەپتەپگەندە) ءبىر جىلدىڭ ءار كۇنىندە ەكى شاراعا قاتىسىپ وتىرعان. ءار شارا ەل مەن ەل تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەر ويدى, قيالدى, ءسوزدى, ءىستى كەرەك ەتەتىنى بەلگىلى. 2013 جىلدىڭ تولىق كەسكىنى مەن كەلبەتىن ەلەستەتۋ ءۇشىن, ۇكىمەت, پارلامەنت, اتقارۋ ورىندارى مەن الۋان ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان اتقارىلعان ۇلان-اسىر ءىس-شارالاردى تۇگەندەپ جاتپاي-اق (ول مۇمكىن دە ەمەس), ءبىر ەلباسىنىڭ جۇمىس كەستەسىنە كىرگەن شارالاردىڭ ورىندالۋىن, جۇزەگە اسۋىن زەردەلەسەك تە جەتكىلىكتى بولارى انىق. ويتكەنى... ەلباسى ءومىرى ەل ومىرىمەن ءبىرتۇتاس. قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, ەل ومىرىنە يننوۆاتسيالىق وزگەرىستەردى ەركىن ەنگىزۋ, عىلىم مەن ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ, ادەبيەت پەن ونەردى ورىستەتۋ, وركەندەتۋ, ۇلت گەنوفونى سانالار اۋىل ءومىرىن كوركەيتۋ, مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىن ورتالىقسىزداندىرۋ, اكىمشىلىك رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ, قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭعىرتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ... مىنە... قازاقستان سەكىلدى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن بۇل ايتۋلى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەن ۇلتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني دامۋ پرينتسيپتەرىن انىقتاۋ مىندەتتەرى 2013 جىلدىڭ ەنشىسىنە تيگەنىن بايقايمىز. قازاقى ۇعىممەن ايتار بولساق, پالەن اتانعا جۇك بولار, ناردىڭ نارى عانا قايىسپاي كوتەرەر وسىناۋ ءداۋىر اماناتىنىڭ قالاي اتقارىلعانى, اتقارىلىپ كەلە جاتقانى – قارا ورمان جۇرتىنىڭ نازارىندا. بۇل جىلى اتقارىلعان شارالاردىڭ قاي-قايسىنان دا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ رۋحى اڭعارىلىپ تۇرادى. مەنىڭ ەسىمدە ايرىقشا قالعان حالىقتىق سيپاتتا وتكەن بىرەگەي شارالاردىڭ ءبىرى – ەل شەجىرەسىنە ايشىقتى ارىپتەرمەن تۇسەتىن ەلەۋلى وقيعا – اۋداندىق ماڭىزداعى قالالار, سەلولىق وكرۋگتەر, سەلولىق وكرۋگتەردىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن پوسەلكالار مەن سەلولار اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى. ءيا... دەموكراتيانىڭ التىن ارقاۋى قۇقىقتىق قوعام بولعان دا, نەگىزى – سايلاۋ. بۇل – ۋاقىت, زامانالار سىنىنان مۇدىرمەي ءوتىپ كەلە جاتقان شىندىق. سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندەگى الەمنىڭ گەوساياسي كارتاسىنا ءتۇبىرلى, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن تاريحي وقيعالاردىڭ بىردەن-ءبىر الىپ كەڭىستىگىنە اينالىپ وتىرعان ەۋرازيا كونتينەنتىندەگى جاھاندانۋدىڭ ءارالۋان كورىنىستەرى دەموكراتيا دەيتىن اسا نازىك قۇرالعا ۇلكەن بىلگىرلىكپەن قاراۋدىڭ قاجەت ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزە تۇسۋدە. بۇل – ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلار كەز كەلگەن ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەردىڭ باستى قاعيداسى. بۇل – عالامدىق قاعيدا! عالامدىق قاعيداعا باعىنباۋدىڭ اقىرى – قاتەر. عالامدىق قاعيدانى ءوز ىڭعايىنا بەيىمدەۋ – نارازىلىق باسى. نارازىلىق تا, قاتەر دە ءتۇپتىڭ-ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. قازاق تىلىندە سويلەپ, قازاق تىلىندە ءتۇس كورۋ, قازاق تىلىندە ويلاپ, قازاق تىلىندە مەملەكەت ءىسىن جۇرگىزۋ مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى پەشەنەسىنە جازىلعان بۇگىنگى ۇرپاق ۇلت پەن ۇلىس تۇتاستىعىن ساقتاۋدىڭ, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر ومىرشەڭ ۇلگىسى مەن ءورىس كەڭەيتەر قاعيداسى دا وسى دەموكراتيا دەيتىن اسا نازىك, الماستاي وتكىر قۇرالدى قالاي پايدالانا بىلۋىمىزگە تىكەلەي قاتىستى ەكەنىن جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنە تۇسۋدەمىز. جالپى, قازاقستاننىڭ 7 جارىم ميلليوننان اسىپ جىعىلار قوماقتى بولىگىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن, سول ەل-ەلدە, جەر-جەردە تۇرىپ جاتقان اۋىل, سەلو, شاعىن سەلولىق كەنتتەردەگى وتانداستارىمىزدىڭ, تۋراسىن ايتساق, كۇنگە كۇيىپ جەر ەمىپ, جەلگە توتىعىپ جۇرگەن قاراكوزدەرىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىن تارازىعا سالعان بالامالى نەگىزدە وتكەن بۇل سايلاۋعا بۇرىنعى اكىمدەرمەن قاتار, ءبىراز جاڭا, جاس ەسىمدەر دە ەركىن كەلىپ, ءوز باقتارىن سىناپ باقتى. ءتىپتى, كەيبىر وكرۋگتەردە كۇتپەگەن ەسىمدەر ات ويناتىپ, مارەگە بۇرىن كەلىپ تە جاتتى. جاناما سايلاۋدىڭ ارقاسىندا ەل سايلاعان اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى ءوز قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالاندى. ءيا... «كوپپەن كورگەن – ۇلى توي», كوپتەن كۇتكەن ۇلكەن ناۋقان اكىمدىكتەن دامەلى ءبىراز ازاماتتارىمىزدىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ, وكىندىرگەنى دە, وپىندىرعانى دا, ءبىراز ازاماتتارىمىزدىڭ جۇرەگىن شىمىرلاتىپ, تىزەسىن دىرىلدەتكەنى, سالماق جۇكتەگەنى دە راس. قالاي بولعاندا دا, بارىنشا قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق ۇستانىمعا قازىق بايلاپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭ اياسىندا وتكەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ سايلاۋى ءوز مارەسىنە جەتكەن بولاتىن. 2013 جىلدىڭ 16 قاڭتارى كۇنى «ەلىمىزدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى شىعىپ, بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن كوميتەتتەر قايتا ۇيىمداستىرىلدى. م.ءتاجين قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت حاتشىسى قىزمەتىنە, ب.ساعىندىقوۆ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى قىزمەتىنە, م.قۇل-مۇحاممەد مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىنە, ە.دوساەۆ ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. «نۇر وتان» پارتياسى ورتالىق اپپاراتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى پارتيا توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسى بيۋروسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وتىرىستا «نۇر وتان» پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە باۋىرجان بايبەك تاعايىندالدى. *** كورىپ وتىرسىزدار, ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن جەلكەندى جەتى باعىت ارادا وتكەن ءۇش جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ەل ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىنىڭ قانات جايىپ دامۋىنا مول مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە, بۇل باعىتتاعى اتقارىلعان ىستەر التى قۇرلىق اياسىن قىسپاققا الىپ, جەر ءۇستى تىرشىلىگىن قيىنداتىپ جىبەرگەن قارجى داعدارىسى تۇسىندا ەل تۇرمىسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىنا جول بەرمەگەنى ءبارىمىزدىڭ جادىمىزدا. ارينە الىپ دۇنيەنىڭ ءبىر ءبۇتىن, ءبىر تۇتاس عالام ەكەنى قالاي اقيقات بولسا, سول الىپ عالامدا بولىپ جاتقان كۇنگەيلى, كولەڭكەلى قۇبىلىستار مەن وقيعالاردىڭ جۇمىر جەردىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنا, كەز كەلگەن ەلىنە سالقىنىن تيگىزبەۋى مۇمكىن ەمەسى دە سونداي شىندىق. بۇل, اسىرەسە, قازىرگىدەي جاڭا ءداۋىر قالىپتاستىرىپ وتىرعان جاھاندانۋ جاعدايىنداعى اسا كۇردەلى ءومىر, زامان مىنەزى ەكەنى ايتپاي بەلگىلى. بۇل تىعىرىقتان الەمدى تەك تەڭ دارەجەلى, تەڭ يىقتى كەلىسسوزدەر مەن شەبەر مامىلەگەرلىك قانا الىپ شىعاتىنىنا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. وسى رەتتە قازاقستان اتىنان وركەنيەتتەر ءورىسىن تارىلتپاي مۇددەلەر مەن ماقساتتاردىڭ ۇددەسىنەن شىعا وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كەترين ەشتوندى, سونداي-اق يران يسلام رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد ءدجاماليدى قابىلداۋى ەكى عاسىر توعىسىنداعى مامىلەگەرلىكتىڭ جاڭا تىنىسىن اشقان تاريحي قادام بولعانىن ۇلكەن دۇنيە لاجسىز مويىندادى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە الماتى قالاسىندا يران جانە يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋشى ەلدەر «التىلىعىنىڭ» ەكى راۋندپەن, سونداي-اق اۋعانستان ماسەلەسى بويىنشا ىستانبۇل پروتسەسىنە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مينيسترلىك كونفەرەنتسياسىنىڭ وتكىزىلۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى ديپلوماتيانىڭ جەتىستىگى مەن جەڭىسى بولعانى بەلگىلى. قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى ۇلى دالا توسىندە كوك تۋىن كوتەرگەن كۇننەن باستاپ, الاشتىڭ اتا جۇرتى بەيبىت سۇيگىش ەل ەكەنىن دالەلدەپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنا ونداعان عاسىرلار دارىتقان ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءورىستى, وركەندى ۇلگىسى. وسى قالىپ, وسى ۇلگى, وسى قاسيەت ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدى ونداعان ۇلى قىرعىندار مەن سانداعان سوعىس ورتىنەن تىزەسىن بۇكتىرمەي, نامىسىن ىقتىرماي امان الىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ حالىق – وسىناۋ ۇلى بايتاقتى سەمسەردىڭ ءجۇزى, نايزانىڭ ۇشىمەن عانا قورعاماعان, قاجەتتى جەرىندە اقىل مەن پاراساتتى ىسكە قوسىپ, ءسوز دەيتىن ۇلى قۇرالدى دا شەبەر پايدالانا بىلگەن ءارى جاۋىنگەر, ءارى مامىلەگەر ەل. تۇرلاۋلى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالىپ بارا جاتقان 2013 جىلدىڭ ايدىندى كەڭىستىگىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلى تاريحىنا ەنەر الدەنەشە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ جۇزەگە اسقانىن زور ريزاشىلىقپەن ايتقىمىز كەلەدى. وسى جىل ىشىندە قازاق ەلىنىڭ باسشىسىنىڭ 7 شەتەلدىك ساپاردا (3 رەسمي, 4 جۇمىس ساپارى) بولعان. بۇل بارعان ەلدەردىڭ قاتارىنان قىتاي, رەسەي, وزبەكستان, موناكو, يسپانيا, يران سەكىلدى الەم نازارىندا تۇرعان ەلدەر بار. اسىرەسە, قازاقستان سەكىلدى ەكى مادەنيەت پەن ەكى وركەنيەتتىڭ شەكاراسىندا ورنىققان, كۇردەلى گەوساياسي كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرى كەڭ, حالقى از, ۇلتتىق قۇرامى ءار تەكتى مەملەكەت ءۇشىن مۇنداي بەدەلدى بايلانىستاردىڭ قاجەتتىلىگى ەش داۋ تۋدىرماسا كەرەك. ىرگەڭنىڭ بەرىكتىگى جاقىن كورشىڭمەن تاتۋ, الىس كورشىڭمەن سىيلاس بولۋعا بايلانىستى ەكەنىن 2013 جىل اشىق دالەلدەدى. ءبىزدىڭ جادىمىزدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 22 جىلى, مىنە, وسىنداي قازىنالى مىنەزىمەن, قابىرعالى ءىس-ارەكەتىمەن قالارى ءشۇباسىز. نۇرلان ورازالين, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى