قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان « ۇلى دالا ەلى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 نەگىزى» اتتى اكتسيا باستاۋ الدى. 25 جۇلدىزدى كۇن اياسىندا وتەتىن شارالار ءجۇرىپ وتكەن جەمىستى جىلداردىڭ ناتيجەسىن جاريا ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. ايتۋلى شارانىڭ العاشقى كۇنى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالسا, بۇگىنگى مەزەت – مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنىنە ورايلاستىرىلدى.
1991 جىلعى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋى بولاشاق ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مالىبەك ۇلىنىڭ دا تاعدىرىن كۇرت وزگەرتتى. وسى جىلدىڭ اياعىندا ول ءامىر تەمىر كەشەنىن جاساۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونكۋرسقا قاتىسۋ ماقساتىندا قىزۋ دايىندىق جاساپ جۇرگەن بولاتىن. ءبىر كۇنى الماتىدان جەرلەستەرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىنىڭ, ەلتاڭباسىنىڭ جانە ءانۇرانىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرس تۋرالى» اقپاراتتىڭ شىققانىن حابارلاپ, سوعان نەگە قاتىسپايسىڭ دەگەن ساۋالدار قويدى. بۇل توتەنشە حابار اناۋ-مىناۋعا قوزعالا قويمايتىن, جاسى ەلۋدى القىمداپ قالعان ساۋلەتشىنىڭ وتانىنا دەگەن سەزىمىن وياتىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانى داۋسىز. ەڭ باستىسى, تۋعان ەلدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى دۇنيە جاساۋ نيەتى, سوعان ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلىس كۇندىز-ءتۇنى مازالاپ, ويدان شىقپاي قويدى. تولىپ جاتقان تاريحي جانە ارحەولوگيالىق ەڭبەكتەردى اقتاردى. ورتالىق ازيا مۇراجايلارىنا قويىلعان ساقتاردىڭ ەكسپوناتتارى جانە عىلىمي ادەبيەتتەرمەن تانىستى. سودان ەلتاڭبا قازاق تۇرمىسىنىڭ عاسىرلارعا كەتكەن تاريحى مەن بۇگىنگى كۇنىن بىرىكتىرۋى, ول ءۇشىن ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ تاريحى ءۇش مىڭ جىلدان اساتىن, ەجەلدەن تۇراعى, قۇتتى مەكەنى, يماندىلىق ۇياسى, ءداستۇرلى ورداسى بولىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى دە كيەلى كيىز ءۇيدى يدەيانىڭ ارقاۋى ەتۋ كەرەك دەگەن وي سانادان شىقپاي قويدى. كوشپەلى سكيف تايپالارىنىڭ كيىز ۇيدە تۇرعانى گەرودوت, ت.ب. ەرتەدەگى گرەك تاريحشىلارى جازبالارىنان بەلگىلى. «شاڭىراعىڭ شايقالماسىن!», «كەرەگەڭ كەڭ, بوساعاڭ بەرىك بولسىن!» دەگەن باتالار ۇلتىمىزدىڭ ساناسىندا بەرىك ورناعانى قاشان. قازىر كيىز ءۇي مەكەنجايدىڭ تۇرمىستىق سيمۆولىنا اينالىپ كەلە جاتسا دا, ءوزىنىڭ ومىرگە قولايلىلىعى, قۇرىلىمىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن اسەمدىگى كاسىپكەرلەردى قىزىقتىرىپ, ولار وسى جوبامەن ىشتەرى كەڭ دە ءزاۋلىم رەستوراندار سالۋلارى تەگىننەن-تەگىن ەمەس.
جانداربەك مالىبەك ۇلى ءوز يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارىن سالدى, ۇلگەردى, بايقاۋ تالابىنا سايكەس بولاشاق ەلتاڭبانىڭ جوباسىن تاشكەنتتەن الىپ كەلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭسەسىنە تاپسىرادى. سودان 293 جۇمىستان كوميسسيا نازارىنا 10-ى ىلىكتى. ول جوبالار سان رەت ساراپقا سالىندى. سولاردىڭ ىشىندە جانداربەك مالىبەك ۇلىنىڭ جۇمىسىنا قىزىعۋشىلار قاتارىنىڭ كوپتىگى ءبىردەن كوزگە ءتۇستى. الايدا, ماكەتتەگى «قوشقار ءمۇيىزگە» كونەرگەن دەپ ۇركە قاراعاندار, «جۇلدىزعا» كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالدىعى دەۋشىلەر كوميسسيا قاتارىندا بولماي قالمادى.
1992 جىلعى ماۋسىمنىڭ 4-ءى كۇنى جوعارعى كەڭەستىڭ سالتاناتتى ءماجىلىسىندە قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمەن رەسمي تانىسۋ بولدى. وسىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «ۇلتتىق رۋحتى وسىنشاما كەمەل جەتكىزگەن ەلتاڭبا الەمدە سيرەك كەزدەسەدى دەسەك تە ارتىق بولماس. قازاق ءومىرىنىڭ ۇلى بەلگىسى – شاڭىراقتان تاراعان تاڭ شاپاعاتىنداي ۋىقتار اياسىنداعى اي ءمۇيىزدى, التىن قاناتتى عاجايىپ پىراقتار حالقىمىزدىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان اسقاق ارمانىنىڭ بەينەسىندەي بولىپ كورىنەدى. قوس پىراقتىڭ ورتاق شاڭىراقتى قاناتىمەن قورعاپ تۇرعانى دا كوپ وي سالادى. ەلتاڭبادا وتە-موتە كەلىستى كوركەمدىك شەشىمىن تاپقان ۇلى يدەيا – ەركىندىك يدەياسى ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازاقتىڭ: «وتان ءۇشىن كۇرەس – ەرگە تيگەن ۇلەس» دەگەن قاناتتى ءسوزىن ەسكە سالىپ تۇراتىن بولسىن. ايبىنىمىزدى اسىرىپ, رۋحىمىزدى اسپانداتار ەلتاڭبامىز قۇتتى بولسىن!».
بۇدان كەيىن تاپسىرما بويىنشا ءۇش ايدىڭ ىشىندە ەلتاڭبانىڭ قولادان قۇيىلعان ۇلگىسى دايىندالىپ, 1992 جىلى ول رەسمي تۇردە قابىلداندى. ال 1996 جىلعى قاڭتاردىڭ 24-ىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك رامiزدەرi تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشi بار جارلىعىمەن ەلتاڭبانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالدى.
ەلتاڭبا وتە كۇردەلى, تولىپ جاتقان قىزىقتى دا كيەلى ءمانى بار كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى, ۋىعى, جەلباۋى, كەرەگەسى, باسقۇرى, بوساعاسى سياقتى امبەباپ ۇعىمدارعا تولى. سول سەبەپتى ونى وسى كەزگە دەيىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋمەن كەلەمىز. ول ورىندى. ءبىز دە ەلتاڭبا تۋرالى كەيبىر تۇسىنىكتەرگە ءوز قاتىسىمىزدى بىلدىرە كەتكەندى ءجون كوردىك. ويتكەنى, بۇل ونىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن اشا, ايقىنداي تۇسەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ءرامىزدەرىنىڭ ءبىرى – ەلتاڭبا قازىر مەملەكەتتىڭ مادەني جانە تاريحي ءداستۇرىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق ءمانى بار ۇيلەسىمدى پىشىندەر مەن بەينەلەر جيىنتىعىن بىلدىرەدى. ول قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرىنەن تۋعان ۇعىم, بەينە. تاڭبا – قازاقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان مەنشىك يەسىنىڭ دە بەلگىسى. جىلقىعا دا تاڭبا باسقاندى, ۋاق مالدارعا دا ەن سالعاندى بالا كەزىمىزدە تالاي كورگەنبىز.
ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ قول ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى ءدال جانە اسەم بەينەلەنگەن, تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى باستاۋىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالعان, كوك كۇمبەزدى ەسكە تۇسىرەتىن, كوگىلدىر ءتۇس اياسىنداعى ەڭ باستى جوعارى جۇيە قۇراۋشى بولىگى شاڭىراق بەينەسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ نەگىزگى بولىگى. بۇل ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق قاسيەتتى قونىسىن, ءبىرتۇتاس وتانىن بەينەلەيدى.
شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى مەن بەرىكتىگى كۇن ارايلارىن ەسكە ءتۇسىرەتىن ونىڭ ۋىقتارىنا بايلانىستى. كۇن ساۋلەسى سەكىلدى تاراعان, كەرەگە مەن شاڭىراقتى جالعاستىرىپ تۇرعان 72 دانا ۋىق تاۋەلسىز ەلدىڭ بىرلىگى مەن ءتىرلىگىن يىقتاسا كوتەرىپ تۇرعان كوپ ەتنوس وكىلدەرىن تانىتىپ تۇر. جانە ول ۋىقتار سونشالىقتى ءبىر-ءبىرىنە ۇقساعانمەن ارقايسىسىنىڭ شاڭىراق قالامدىعىندا وزىنە عانا ءتيىستى ورنى بار. كەز كەلگەن ۋىق كەز كەلگەن جەرگە قادالا دا, ورنالاسا دا بەرمەيدى.
شاڭىراقتىڭ وڭ جانە سول جاعىنا ورنالاستىرىلعان بەينەلەر – اڭىزدارداعى قاناتتى پىراقتار. بۇل – قازاق پوەزياسىندا كەڭ تاراعان, قالاعان ۋاقىتىڭدا ۇلى دالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنەن جەتكىزەتىن قۇستاي ۇشقان ءدۇلدۇل بەينەسى ۇشقىر ارماننىڭ, سامعاعان قيالدىڭ, تالماس تالاپتىڭ, اسىل مۇراتتىڭ كورىنىسى. ول ەر-ازاماتتىڭ سايگۇلiك سەرىگى, جاۋعا شابار ەڭ باستى كولىگى, جەڭiسكە جەتكىزەر قايراتى, جاسىماس جiگەر مەن مۇقالماس قاجىردىڭ قۋاتى, العا, ەركىندىككە قۇلشىنىستىڭ بەينەسi. پىراقتىڭ قاناتى – كوپ ەتنوستى حالقىمىزدىڭ شىنايى بيىككە سامعاعان وي-ارمانى مەن جاسامپازدىققا قۇشتارلىعىنىڭ بەلگىسى. ال تۇلپاردىڭ ماساقتى بەينەلەگەن التىن قاناتتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن ماتەريالدىق يگىلىكتەرىن تانىتادى.
ەلتاڭبانىڭ جوعارى بولىگىندە – قيىلعان كونۋستىڭ ءبۇيىر بەتىنە كولەمدى بەس بۇرىشتى جۇلدىز ورنالاسقان. ونى ادامزات ەجەلگى زاماننان بەرى پايدالانىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ءتاجi ءتارىزدى جۇلدىز قازاقستاندىقتاردىڭ الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا نيەتتى ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن تانىتۋمەن قاتار, ءوز باقىتىن, ءوز جۇلدىزىن تابۋدى بەينەلەيدى.
شىنىنا كەلگەندە, ءاربiر ادامنىڭ جول نۇسقايتىن جارىق جۇلدىزى بار, سوندىقتان ول ارۋاقىتتا قازاقتىڭ «جۇلدىزىڭ جانسىن, جۇلدىزىڭ جارقىراسىن» دەپ باتا بەرگەندەگى قاسيەتتى ىرىمدىق ۇعىمدى تانىتىپ تۇر. ىرىمنان كوپ قاشا بەرمەۋ كەرەك. بۇل ادامنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋدىڭ پسيحولوگيالىق, رۋحتىق جولى بولعان, سولاي بولىپ كەلەدى.
ەلتاڭباداعى ءمۇيىزدى كوشپەندىلەر ءوز ادەت-عۇرىپتارىندا كيەلىلىكتىڭ, ەرەكشەلىكتىڭ, وقشاۋلىقتىڭ, قاسيەتتىلىكتىڭ سيمۆولىنداي پايدالانىلعان. دالا تاعىلارى اقبوكەن مەن بۇعى ءمۇيىزىنىڭ شيپالىق قاسيەتى ەجەلدەن بەلگىلى. سوندىقتان, كوكتىڭ سىيىن, جەردىڭ يگىلىگىن, جورىقتىڭ جەڭىسىن ءارتۇرلى جانۋارلاردىڭ ءمۇيىزى ارقىلى بەينەلەۋ كوپتەگەن حالىقتاردىڭ سيمۆولدىق كومپوزيتسيالارىندا ەلەۋلى ورىن الادى.
شاڭىراق تابانىنا سيممەتريالى ورنالاسقان كەرەگە – كيىز ءۇي تۇلعاسى. كيىز ءۇيدىڭ الدىڭعى شىعىڭقى بولىگى, ەلتاڭبادا كەرتپەش ەلەمەنتتەرمەن بىرگە تومەنگى بولەكتە ورنالاسقان بوساعانىڭ ورتاڭعى بولىگىندە ءىرى ارىپپەن جازىلعان «قازاقستان» دەگەن قاسيەتتى ءسوز بارلىق بەلگىلەردى بىرىكتىرىپ ۇستاپ ءارى كوتەرىپ تۇر. بۇل – ەركىندىك العان, بوستاندىققا جەتكەن, ءوز بيلىگى وزىندە, ءوز باقىتىن ءوزى جاسايتىن تاۋەلسىز قازاق حالقىنىڭ التىن ءارىپتى جارقىراپ تۇرعان وتانىنىڭ اتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى دوڭگەلەك نىساندى. بۇل – ۇلى دالا كوشپەندىلەرى ايرىقشا قاستەر تۇتقان, دوڭگەلەنىپ كەلىپ تۇراتىن ءومىر مەن ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى. سونىمەن قاتار, ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگىزگى ءتۇس – التىننىڭ ءتۇسى اشىق اسپان مەن تىنىش تىرشىلىك ۇعىمدارىن تانىتىپ تۇر. التىن ەجەلگى قازاق ۇعىمىندا بايلىقتىڭ سيمۆولى, مەتالدىڭ ەڭ اسىلى دا تازاسى جانە ادام ومىرىنە پايدالىسى.
قورىتا كەلە ايتقاندا, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا قازاق ەلىنىڭ ساق داۋىرىنەن سوڭعى عاسىرلارداعى مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, فيلوسوفياسىن, وي-قيالىن, ارمان-مۇددەسىن, تالعام-تۇسىنىگىن تانىتا وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن, ۇلتتىق ۇيلەسۋ مەن جاراسىمدىلىقتى تاماشا ۇشتاستىرعان. سوندىقتان دا بۇل سيمۆولدىق كومپوزيتسيانىڭ ماندىلىگى مەن مازمۇندىلىعى, تارتىمدىلىعى مەن اسەمدىگى, كوركەمدىگى مەن كورىكتىلىگى عاجايىپ تا ومىرشەڭ, باياندى دا جاسامپاز.
مۇنىڭ بارلىعى ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ اتا-بابا مۇراسىن, ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمەن تانىستىعىن, ونىڭ اسىلدارىن جۇيەلى يگەرگەنىن بايقاتادى. اسەمدىككە قۇمارلىق, ەرەن ەڭبەكقورلىق, العان ىسكە دەگەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك ونى ءومىر بويى العا تارتىپ, جەڭىسكە جەتكىزدى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك اسىل رامىزدەرىنىڭ ءبىرىن دۇنيەگە كەلتىرۋگە جەتەلەدى.
ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ تۋعان ەلىمەن بايلانىسى 1998 جىلداردان باستالدى. ول قىزىلورداداعى ايتپاي مەشىتىن قايتا قالىپقا كەلتىرىپ, اسقار توقماعامبەتوۆ اتىنداعى فيلارمونيا رەكونسترۋكتسياسىن جاساپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتتى. ال 2002 جىلى استانادان قونىس تاپقاننان كەيىن ونىڭ ساۋلەت سالاسىنداعى جۇمىسى قىزا ءتۇستى. 15-تەن استام ءىرى نىساننىڭ جوباسى دايىندالدى. نەيروحيرۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزىن دايىنداۋعا, «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ ەسكيزدىك جوباسىن قالىپتاستىرۋعا, وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرسقا قاتىسىپ, «ەكسپو-2017» الىپ قۇرىلىس نىسانىندا سالىنىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق قۇرمەتىنە ارنالعان سيمۆولدىق عيمارات بار.
تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن دۇنيەگە كەلگەن مەملەكەتتىك ەلتاڭبا سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا بيىلعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما بەس جىلدىق تويىنا بايلانىستى جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارت (قر ست 989-2014) ۇلگىسىنە يە بولىپ, ونىڭ قىرىقتان استام ەلەمەنتى بەلگىلى اتاۋلاردى يەمدەندى. ەندى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ءھام ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىن بويىنا جيناقتاعان ەلتاڭبا ماڭگىلىك ەلدىڭ دە باستى مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ ءبىرى بولا بەرەتىنىنە سەنىم مول.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان « ۇلى دالا ەلى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 نەگىزى» اتتى اكتسيا باستاۋ الدى. 25 جۇلدىزدى كۇن اياسىندا وتەتىن شارالار ءجۇرىپ وتكەن جەمىستى جىلداردىڭ ناتيجەسىن جاريا ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر. ايتۋلى شارانىڭ العاشقى كۇنى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالسا, بۇگىنگى مەزەت – مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنىنە ورايلاستىرىلدى.
1991 جىلعى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋى بولاشاق ەلتاڭبا اۆتورى جانداربەك مالىبەك ۇلىنىڭ دا تاعدىرىن كۇرت وزگەرتتى. وسى جىلدىڭ اياعىندا ول ءامىر تەمىر كەشەنىن جاساۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونكۋرسقا قاتىسۋ ماقساتىندا قىزۋ دايىندىق جاساپ جۇرگەن بولاتىن. ءبىر كۇنى الماتىدان جەرلەستەرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىنىڭ, ەلتاڭباسىنىڭ جانە ءانۇرانىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرس تۋرالى» اقپاراتتىڭ شىققانىن حابارلاپ, سوعان نەگە قاتىسپايسىڭ دەگەن ساۋالدار قويدى. بۇل توتەنشە حابار اناۋ-مىناۋعا قوزعالا قويمايتىن, جاسى ەلۋدى القىمداپ قالعان ساۋلەتشىنىڭ وتانىنا دەگەن سەزىمىن وياتىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانى داۋسىز. ەڭ باستىسى, تۋعان ەلدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى دۇنيە جاساۋ نيەتى, سوعان ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلىس كۇندىز-ءتۇنى مازالاپ, ويدان شىقپاي قويدى. تولىپ جاتقان تاريحي جانە ارحەولوگيالىق ەڭبەكتەردى اقتاردى. ورتالىق ازيا مۇراجايلارىنا قويىلعان ساقتاردىڭ ەكسپوناتتارى جانە عىلىمي ادەبيەتتەرمەن تانىستى. سودان ەلتاڭبا قازاق تۇرمىسىنىڭ عاسىرلارعا كەتكەن تاريحى مەن بۇگىنگى كۇنىن بىرىكتىرۋى, ول ءۇشىن ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ تاريحى ءۇش مىڭ جىلدان اساتىن, ەجەلدەن تۇراعى, قۇتتى مەكەنى, يماندىلىق ۇياسى, ءداستۇرلى ورداسى بولىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى دە كيەلى كيىز ءۇيدى يدەيانىڭ ارقاۋى ەتۋ كەرەك دەگەن وي سانادان شىقپاي قويدى. كوشپەلى سكيف تايپالارىنىڭ كيىز ۇيدە تۇرعانى گەرودوت, ت.ب. ەرتەدەگى گرەك تاريحشىلارى جازبالارىنان بەلگىلى. «شاڭىراعىڭ شايقالماسىن!», «كەرەگەڭ كەڭ, بوساعاڭ بەرىك بولسىن!» دەگەن باتالار ۇلتىمىزدىڭ ساناسىندا بەرىك ورناعانى قاشان. قازىر كيىز ءۇي مەكەنجايدىڭ تۇرمىستىق سيمۆولىنا اينالىپ كەلە جاتسا دا, ءوزىنىڭ ومىرگە قولايلىلىعى, قۇرىلىمىنىڭ كۇردەلىلىگى مەن اسەمدىگى كاسىپكەرلەردى قىزىقتىرىپ, ولار وسى جوبامەن ىشتەرى كەڭ دە ءزاۋلىم رەستوراندار سالۋلارى تەگىننەن-تەگىن ەمەس.
جانداربەك مالىبەك ۇلى ءوز يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارىن سالدى, ۇلگەردى, بايقاۋ تالابىنا سايكەس بولاشاق ەلتاڭبانىڭ جوباسىن تاشكەنتتەن الىپ كەلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەڭسەسىنە تاپسىرادى. سودان 293 جۇمىستان كوميسسيا نازارىنا 10-ى ىلىكتى. ول جوبالار سان رەت ساراپقا سالىندى. سولاردىڭ ىشىندە جانداربەك مالىبەك ۇلىنىڭ جۇمىسىنا قىزىعۋشىلار قاتارىنىڭ كوپتىگى ءبىردەن كوزگە ءتۇستى. الايدا, ماكەتتەگى «قوشقار ءمۇيىزگە» كونەرگەن دەپ ۇركە قاراعاندار, «جۇلدىزعا» كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالدىعى دەۋشىلەر كوميسسيا قاتارىندا بولماي قالمادى.
1992 جىلعى ماۋسىمنىڭ 4-ءى كۇنى جوعارعى كەڭەستىڭ سالتاناتتى ءماجىلىسىندە قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتتىك رامىزدەرىمەن رەسمي تانىسۋ بولدى. وسىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «ۇلتتىق رۋحتى وسىنشاما كەمەل جەتكىزگەن ەلتاڭبا الەمدە سيرەك كەزدەسەدى دەسەك تە ارتىق بولماس. قازاق ءومىرىنىڭ ۇلى بەلگىسى – شاڭىراقتان تاراعان تاڭ شاپاعاتىنداي ۋىقتار اياسىنداعى اي ءمۇيىزدى, التىن قاناتتى عاجايىپ پىراقتار حالقىمىزدىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان اسقاق ارمانىنىڭ بەينەسىندەي بولىپ كورىنەدى. قوس پىراقتىڭ ورتاق شاڭىراقتى قاناتىمەن قورعاپ تۇرعانى دا كوپ وي سالادى. ەلتاڭبادا وتە-موتە كەلىستى كوركەمدىك شەشىمىن تاپقان ۇلى يدەيا – ەركىندىك يدەياسى ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازاقتىڭ: «وتان ءۇشىن كۇرەس – ەرگە تيگەن ۇلەس» دەگەن قاناتتى ءسوزىن ەسكە سالىپ تۇراتىن بولسىن. ايبىنىمىزدى اسىرىپ, رۋحىمىزدى اسپانداتار ەلتاڭبامىز قۇتتى بولسىن!».
بۇدان كەيىن تاپسىرما بويىنشا ءۇش ايدىڭ ىشىندە ەلتاڭبانىڭ قولادان قۇيىلعان ۇلگىسى دايىندالىپ, 1992 جىلى ول رەسمي تۇردە قابىلداندى. ال 1996 جىلعى قاڭتاردىڭ 24-ىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك رامiزدەرi تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشi بار جارلىعىمەن ەلتاڭبانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالدى.
ەلتاڭبا وتە كۇردەلى, تولىپ جاتقان قىزىقتى دا كيەلى ءمانى بار كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعى, ۋىعى, جەلباۋى, كەرەگەسى, باسقۇرى, بوساعاسى سياقتى امبەباپ ۇعىمدارعا تولى. سول سەبەپتى ونى وسى كەزگە دەيىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋمەن كەلەمىز. ول ورىندى. ءبىز دە ەلتاڭبا تۋرالى كەيبىر تۇسىنىكتەرگە ءوز قاتىسىمىزدى بىلدىرە كەتكەندى ءجون كوردىك. ويتكەنى, بۇل ونىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن اشا, ايقىنداي تۇسەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ءرامىزدەرىنىڭ ءبىرى – ەلتاڭبا قازىر مەملەكەتتىڭ مادەني جانە تاريحي ءداستۇرىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق ءمانى بار ۇيلەسىمدى پىشىندەر مەن بەينەلەر جيىنتىعىن بىلدىرەدى. ول قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرىنەن تۋعان ۇعىم, بەينە. تاڭبا – قازاقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان مەنشىك يەسىنىڭ دە بەلگىسى. جىلقىعا دا تاڭبا باسقاندى, ۋاق مالدارعا دا ەن سالعاندى بالا كەزىمىزدە تالاي كورگەنبىز.
ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ قول ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى ءدال جانە اسەم بەينەلەنگەن, تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى باستاۋىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالعان, كوك كۇمبەزدى ەسكە تۇسىرەتىن, كوگىلدىر ءتۇس اياسىنداعى ەڭ باستى جوعارى جۇيە قۇراۋشى بولىگى شاڭىراق بەينەسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ نەگىزگى بولىگى. بۇل ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق قاسيەتتى قونىسىن, ءبىرتۇتاس وتانىن بەينەلەيدى.
شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى مەن بەرىكتىگى كۇن ارايلارىن ەسكە ءتۇسىرەتىن ونىڭ ۋىقتارىنا بايلانىستى. كۇن ساۋلەسى سەكىلدى تاراعان, كەرەگە مەن شاڭىراقتى جالعاستىرىپ تۇرعان 72 دانا ۋىق تاۋەلسىز ەلدىڭ بىرلىگى مەن ءتىرلىگىن يىقتاسا كوتەرىپ تۇرعان كوپ ەتنوس وكىلدەرىن تانىتىپ تۇر. جانە ول ۋىقتار سونشالىقتى ءبىر-ءبىرىنە ۇقساعانمەن ارقايسىسىنىڭ شاڭىراق قالامدىعىندا وزىنە عانا ءتيىستى ورنى بار. كەز كەلگەن ۋىق كەز كەلگەن جەرگە قادالا دا, ورنالاسا دا بەرمەيدى.
شاڭىراقتىڭ وڭ جانە سول جاعىنا ورنالاستىرىلعان بەينەلەر – اڭىزدارداعى قاناتتى پىراقتار. بۇل – قازاق پوەزياسىندا كەڭ تاراعان, قالاعان ۋاقىتىڭدا ۇلى دالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنەن جەتكىزەتىن قۇستاي ۇشقان ءدۇلدۇل بەينەسى ۇشقىر ارماننىڭ, سامعاعان قيالدىڭ, تالماس تالاپتىڭ, اسىل مۇراتتىڭ كورىنىسى. ول ەر-ازاماتتىڭ سايگۇلiك سەرىگى, جاۋعا شابار ەڭ باستى كولىگى, جەڭiسكە جەتكىزەر قايراتى, جاسىماس جiگەر مەن مۇقالماس قاجىردىڭ قۋاتى, العا, ەركىندىككە قۇلشىنىستىڭ بەينەسi. پىراقتىڭ قاناتى – كوپ ەتنوستى حالقىمىزدىڭ شىنايى بيىككە سامعاعان وي-ارمانى مەن جاسامپازدىققا قۇشتارلىعىنىڭ بەلگىسى. ال تۇلپاردىڭ ماساقتى بەينەلەگەن التىن قاناتتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن ماتەريالدىق يگىلىكتەرىن تانىتادى.
ەلتاڭبانىڭ جوعارى بولىگىندە – قيىلعان كونۋستىڭ ءبۇيىر بەتىنە كولەمدى بەس بۇرىشتى جۇلدىز ورنالاسقان. ونى ادامزات ەجەلگى زاماننان بەرى پايدالانىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ءتاجi ءتارىزدى جۇلدىز قازاقستاندىقتاردىڭ الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا نيەتتى ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن تانىتۋمەن قاتار, ءوز باقىتىن, ءوز جۇلدىزىن تابۋدى بەينەلەيدى.
شىنىنا كەلگەندە, ءاربiر ادامنىڭ جول نۇسقايتىن جارىق جۇلدىزى بار, سوندىقتان ول ارۋاقىتتا قازاقتىڭ «جۇلدىزىڭ جانسىن, جۇلدىزىڭ جارقىراسىن» دەپ باتا بەرگەندەگى قاسيەتتى ىرىمدىق ۇعىمدى تانىتىپ تۇر. ىرىمنان كوپ قاشا بەرمەۋ كەرەك. بۇل ادامنىڭ وزىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋدىڭ پسيحولوگيالىق, رۋحتىق جولى بولعان, سولاي بولىپ كەلەدى.
ەلتاڭباداعى ءمۇيىزدى كوشپەندىلەر ءوز ادەت-عۇرىپتارىندا كيەلىلىكتىڭ, ەرەكشەلىكتىڭ, وقشاۋلىقتىڭ, قاسيەتتىلىكتىڭ سيمۆولىنداي پايدالانىلعان. دالا تاعىلارى اقبوكەن مەن بۇعى ءمۇيىزىنىڭ شيپالىق قاسيەتى ەجەلدەن بەلگىلى. سوندىقتان, كوكتىڭ سىيىن, جەردىڭ يگىلىگىن, جورىقتىڭ جەڭىسىن ءارتۇرلى جانۋارلاردىڭ ءمۇيىزى ارقىلى بەينەلەۋ كوپتەگەن حالىقتاردىڭ سيمۆولدىق كومپوزيتسيالارىندا ەلەۋلى ورىن الادى.
شاڭىراق تابانىنا سيممەتريالى ورنالاسقان كەرەگە – كيىز ءۇي تۇلعاسى. كيىز ءۇيدىڭ الدىڭعى شىعىڭقى بولىگى, ەلتاڭبادا كەرتپەش ەلەمەنتتەرمەن بىرگە تومەنگى بولەكتە ورنالاسقان بوساعانىڭ ورتاڭعى بولىگىندە ءىرى ارىپپەن جازىلعان «قازاقستان» دەگەن قاسيەتتى ءسوز بارلىق بەلگىلەردى بىرىكتىرىپ ۇستاپ ءارى كوتەرىپ تۇر. بۇل – ەركىندىك العان, بوستاندىققا جەتكەن, ءوز بيلىگى وزىندە, ءوز باقىتىن ءوزى جاسايتىن تاۋەلسىز قازاق حالقىنىڭ التىن ءارىپتى جارقىراپ تۇرعان وتانىنىڭ اتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى دوڭگەلەك نىساندى. بۇل – ۇلى دالا كوشپەندىلەرى ايرىقشا قاستەر تۇتقان, دوڭگەلەنىپ كەلىپ تۇراتىن ءومىر مەن ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى. سونىمەن قاتار, ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگىزگى ءتۇس – التىننىڭ ءتۇسى اشىق اسپان مەن تىنىش تىرشىلىك ۇعىمدارىن تانىتىپ تۇر. التىن ەجەلگى قازاق ۇعىمىندا بايلىقتىڭ سيمۆولى, مەتالدىڭ ەڭ اسىلى دا تازاسى جانە ادام ومىرىنە پايدالىسى.
قورىتا كەلە ايتقاندا, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا قازاق ەلىنىڭ ساق داۋىرىنەن سوڭعى عاسىرلارداعى مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, فيلوسوفياسىن, وي-قيالىن, ارمان-مۇددەسىن, تالعام-تۇسىنىگىن تانىتا وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن, ۇلتتىق ۇيلەسۋ مەن جاراسىمدىلىقتى تاماشا ۇشتاستىرعان. سوندىقتان دا بۇل سيمۆولدىق كومپوزيتسيانىڭ ماندىلىگى مەن مازمۇندىلىعى, تارتىمدىلىعى مەن اسەمدىگى, كوركەمدىگى مەن كورىكتىلىگى عاجايىپ تا ومىرشەڭ, باياندى دا جاسامپاز.
مۇنىڭ بارلىعى ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ اتا-بابا مۇراسىن, ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمەن تانىستىعىن, ونىڭ اسىلدارىن جۇيەلى يگەرگەنىن بايقاتادى. اسەمدىككە قۇمارلىق, ەرەن ەڭبەكقورلىق, العان ىسكە دەگەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك ونى ءومىر بويى العا تارتىپ, جەڭىسكە جەتكىزدى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك اسىل رامىزدەرىنىڭ ءبىرىن دۇنيەگە كەلتىرۋگە جەتەلەدى.
ەلتاڭبا اۆتورىنىڭ تۋعان ەلىمەن بايلانىسى 1998 جىلداردان باستالدى. ول قىزىلورداداعى ايتپاي مەشىتىن قايتا قالىپقا كەلتىرىپ, اسقار توقماعامبەتوۆ اتىنداعى فيلارمونيا رەكونسترۋكتسياسىن جاساپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتتى. ال 2002 جىلى استانادان قونىس تاپقاننان كەيىن ونىڭ ساۋلەت سالاسىنداعى جۇمىسى قىزا ءتۇستى. 15-تەن استام ءىرى نىساننىڭ جوباسى دايىندالدى. نەيروحيرۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزىن دايىنداۋعا, «نۇر استانا» مەشىتىنىڭ ەسكيزدىك جوباسىن قالىپتاستىرۋعا, وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جوباسىنا جاريالانعان كونكۋرسقا قاتىسىپ, «ەكسپو-2017» الىپ قۇرىلىس نىسانىندا سالىنىپ جاتقان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق قۇرمەتىنە ارنالعان سيمۆولدىق عيمارات بار.
تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن دۇنيەگە كەلگەن مەملەكەتتىك ەلتاڭبا سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا بيىلعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما بەس جىلدىق تويىنا بايلانىستى جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارت (قر ست 989-2014) ۇلگىسىنە يە بولىپ, ونىڭ قىرىقتان استام ەلەمەنتى بەلگىلى اتاۋلاردى يەمدەندى. ەندى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ءھام ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىن بويىنا جيناقتاعان ەلتاڭبا ماڭگىلىك ەلدىڭ دە باستى مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ ءبىرى بولا بەرەتىنىنە سەنىم مول.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
سوڭعى جاڭالىقتار
مادەنيەت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ستيپەنديا سانى ەكى ەسە ارتادى
مادەنيەت • كەشە
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن اندرەي بابيش شاعىن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى
پرەزيدەنت • كەشە
مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا سمارتفون قولدانۋعا تىيىم سالىنۋى مۇمكىن
پارلامەنت • كەشە
پرەزيدەنت اقوردادا چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترىن قارسى الدى
پرەزيدەنت • كەشە
«قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسى جەلىسىمەن جي-فيلم ءتۇسىرىلدى
جاساندى ينتەللەكت • كەشە
پىكىر • كەشە
