تاۋەلسىزدىك تىرەگى – كونستيتۋتسيا

قازىرگى دۇنيەدەگى كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن تاۋەلسىزدىگىمەن قاتار, كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋدان باستايدى. بۇل – سول مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ عاسىرلاردان جيناقتالعان وزىنە ءتان ۇستا­نىمىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, جۇر­گەن جولدارىنىڭ وزەگىنەن ءور­بي­تىن, كەلەشەگىنە باعدار جاساي­تىن باستى بەلگى. وسىدان 21 جىل بۇرىن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, ەلىمىز جاسامپاز جاڭا داۋىرگە نىق قادام باستى. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا, جال­پى­حالىقتىق رەفەرەن­دۋم­­دا قازاقستان حالقى كونس­تيتۋ­تسيانى قابىلداۋعا داۋىس بەرىپ, وزدەرىنىڭ ورتاق ماعى­نالى تاڭداۋىن – تاۋەلسىزدىكتى, وركەن­دەۋدى, دەموكراتيانى قولدادى. قۇجاتتى ازىرلەۋگە ەلباسى ن.نازارباەۆ تىكەلەي ات سالىسىپ, بىلىكتى زاڭگەرلەر مەن شەتەلدىك ماماندار قاتىستى. تاۋەلسىزدىك تاريحىندا تۇڭعىش رەت بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا سالىنعان دا, ەلدىڭ كوپتەگەن پىكىرى ەستىلگەن نەگىزگى زاڭ دا وسى كونستيتۋتسيا. بۇل جونىندە پرەزيدەنت: «1995 جىلى كونس­تي­تۋتسيا تاقىر جەردەن پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاق­­ستاندا كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىس ورناتۋ ءۇشىن بۇرىننان جيناقتالعان تاجىريبەلەردى, سونداي-اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەس كەلەتىن ەڭ پروگرەسشىل شەتەلدىك تاجىريبەلەردى بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدى. سوندىقتان دا, كىمدە-كىم ەلى­مىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىن­گىسى كەلسە, ونى جاساۋدىڭ, قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ تاريحىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى ءبىزدىڭ جەتىلىپ كە­لە جاتقان, ەل تاريحىن بەس ساۋ­سا­عىن­داي بىلە­تىن جاس ۇر­پاققا وسى كونستيتۋ­تسيا­مىزدىڭ تەمىر­قازىعى سوناۋ «ەسىم حان­نىڭ ەسكى جولى, قاسىم حاننىڭ قاس­قا جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنان» باستاۋ ال­­عان­­دىعىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ نە­گى­زگى زاڭى رەتىندە ەگە­­­مەن­­دىگىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى­­نىڭ, قوعام, مەملە­كەت تۇ­راق­­تىلىعىنىڭ ىرگە­تا­سى بول­­دى. وسى 1995 جىلى قابىل­دان­عان اتا زاڭى­مىزدىڭ باس­تى قۇن­­دى­لىعى رەسپۋب­ليكا­نىڭ ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىر­لى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك دەپ جاريالانۋمەن قاتار, نەگىزگى باس­تاۋى حالىق ەكەندىگىن اي­قىن­داپ بەردى. ەلىمىزدىڭ بۇل نەگىزگى زاڭى ءبىرىنشى رەت قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىن پرەزيدەنتتىك باس­قارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت دەپ جاريا ەتتى. زاڭ­دى مەملەكەتتىڭ قۇزىرىنا ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, سىرتتان قولسۇعىلماۋىن جانە بولىن­بەۋىن قامتاماسىز ەتۋ تولى­عىمەن جاتقىزىلادى. كونستيتۋتسيادا دەموكرا­تيا­نىڭ تۇپكى ءمانى ەرەكشە ايقىندالادى. «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ ناقتى جازىلعان. كونستيتۋتسيادا رەسپۋب­ليكا­داعى مەملەكەتتىك بيلىك ءبىرتۇتاس دەپ تۇجىرىمدالعان. سونداي-اق, وسى جىلدارى دەمو­كراتيانىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى – پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. جالپى, اتا زاڭىمىزداعى ەڭ باستى قۇندىلىق – بۇل ادام­نىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىن قور­عاۋ بولىپ تابىلادى. ءار ادام وسى ەلدە ومىرگە كە­لىپ, تۇرمىس-تىرشىلىك جاساپ جات­قاندىقتان, ولاردى تىلىنە, تۇرىنە جانە ناسىلىنە قاراپ الالاۋ جوق. بايىرعى قازاق جەرىندە تاعدىرلارى توعىسقان بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ىنتىماعى جاراسىپ, ورتاق مۇددە جولىندا ءومىر ءسۇرىپ جات­قانى بىزدەر ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق سانالادى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر باستى ارتىقشىلىعى – مەنشىكتەردىڭ ارالۋاندىعىن مويىنداپ, ونى زاڭ جۇزىندە بەكىتۋى. ەندى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار جەكەمەنشىك تە ءوز كۇشىنە ەنىپ, زاڭمەن قور­عالۋدا. مەملەكەتىمىزدىڭ باستى زاڭى كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تى قورعاۋدىڭ, نەگىزگى زاڭ­نىڭ قۇقىقتىق ءورىسىن جانە تۇراقتىلىعىنىڭ قو­سىم­شا كەپىلدىگى رەتىندە پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ ءرولىن بەكىتتى. وسى تۇپماتىندە پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قور­عاۋ قىزمەتىنىڭ باستى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭ­دىلىقتى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جار­لىقتارىنىڭ جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتى­­­لەر­دىڭ دالمە-ءدال ءارى بىر­كەل­كى قول­دانىلۋىن جوعارى قا­د­ا­­عا­لاۋدى جۇزەگە اسىرادى, زاڭ­دىلىقتىڭ كەز كەلگەن بۇزى­لۋىن انىقتاۋ مەن جويۋ جونىندە شارالار قولدانادى, سونداي-اق زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە نارازى­لىق ءبىلدىرۋ كونستيتۋتسياعا ساي­كەس پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇكتەلگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى وڭىردەگى 11 مىڭنان استام ازاماتتىڭ, سونىڭ ىشىندە 4 مىڭ ءجاسوسپى­رىمنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تارى قورعالدى. ەڭبەك قاتى­ناستارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى قولدانىلعان شارالار ناتيجەسىندە 77 ميلليون تەڭگەدەن استام جالاقى قارىزى قايتارىلدى. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرى بويىن­شا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 1,5 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات قۇ­يىل­دى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, ەڭبەكشىلدەر اۋدانى پروكۋرورىنىڭ ۇسىنىسى بو­يىنشا «كوكشە-تسەمەنت» جشس-نە 700 ميلليون تەڭگە­دەن استام قوسىمشا سالىق ەسەپ­تە­لىپ, بيۋدجەتكە تولەندى. سونداي-اق, پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شارالارى ارقىلى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1 ميل­ليارد تەڭگە بيۋدجەت قارا­جا­تىن زاڭسىز جۇمساۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ جولى كەسىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدە­لىن تۇسىرەتىن تەرىس قىلىق­تارى ءۇشىن, پروكۋرورلىق ىق­پال ەتۋ اكتىلەرى بويىنشا 14 لاۋازىمدى تۇلعا, سونىڭ ىشىندە 11 باسشى تارتىپتىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلدى. تابيعات رەسۋرستارىن قور­عاۋ ماقساتىندا وبلىس پرو­كۋ­را­تۋراسى استانا قالاسى ما­­ڭىن­داعى ايماقتا كەڭ تارال­عان پايدالى قازبالاردى زاڭ­سىز وندىرۋگە قارسى ءىس-ارەكەت بويىنشا ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جول كارتاسىن ازىرلەدى. سونىڭ شەڭبەرىندە وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باس­تاماسىمەن قورشاعان ورتانى لاستاۋدان كەلتىرىلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋ ەرەجەسىنە وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. پروكۋراتۋرا ورگان­دارى­نىڭ قىزمەتى كاسىپ­كەرلەردىڭ قۇقىقتارىن ناقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, سونىڭ ىشىن­دە زاڭدىق تالاپتاردى بۇزۋ­شى­لىققا جول بەرمەۋ ارقى­لى تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەت­كىزۋگە باعىتتالدى. بۇل ورايدا, «شەنەۋنىك جانە كاسىپكەر», «پروكۋرور تۇسىندىرەدى» اكتسيالارى تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلەدى. سونداي-اق, «قىلمىستىق پرو­تسەستە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ» قاناتقاقتى جوباسىنىڭ كىرىكتىرىلۋى ماڭىز­دى سيپات الۋدا. جوبانىڭ ماق­ساتى كاسىپكەرلەردى قىل­مىس­تىق پروتسەسكە نەگىزسىز تارتۋ­عا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن جاعداي­لاردى جويۋ بولىپ تابىلادى. پروكۋراتۋرانىڭ ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىر­لەسىپ جۇرگىزگەن الدىن الۋ جۇمىسى كامەلەتكە تولما­عان­داردىڭ اراسىنداعى قىلمىس­تاردىڭ 123-تەن 93-كە دەيىن ازايۋىنا مۇمكىندىك بەردى. وب­لىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باستاماسىمەن «قاۋىپسىز عالامتور», «قۇربان بولماۋ ءۇشىن نەنى ءبىلۋ قاجەت» باعدارلامالارىنىڭ ازىر­لەنىپ, ىسكە قوسىلۋى جۇرت­شىلىق ىقىلاسىن تۋدىردى. پروكۋراتۋرا ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن جۇگىنە الاتىن قولجەتىمدى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. پروكۋرورلار ءاربىر ازاماتتى تىڭداپ, بۇزىلعان قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا شارا قابىلداۋعا ءازىر. جىل سايىن اقمولا وب­لىسىنىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا 10 مىڭنان استام ازامات جانە 2,5 مىڭداي زاڭ­دى تۇلعا جۇگىنەدى. بىزدە پرو­كۋ­راتۋرا ورگاندارى ارداگەر­لەرىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋى بەلسەندى جۇمىستار اتقارىپ وتىرعانىن ايتقىم كەلەدى. بۇل اقمولالىقتاردىڭ پروكۋرور­لىق قىزمەتكە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتقاندىعىن بىلدىرەدى. قاداعالاۋ قىزمەتىنەن باس­قا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنىڭ قۇرمەتىنە اق­مولا وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى 25 قوعامدىق-ماڭىزدى ءىس-شارالار اتقارۋدى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋدە. بۇل «جاسىل بولاشاق» جاسامپازدىق اكتسيا­سىمەن باستالدى. ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى – كونس­­تيتۋتسيامىزدىڭ ماڭىز­دىلىعىن ءبىر ساتكە دە جوعالت­پاي ساقتاۋ. اتا زاڭدى قۇر­مەت­تەۋ –تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلى مۇراتتارىنان ءوربيتىن جال­پىحالىقتىق ورتاق ۇستا­نىمدى ەرتەڭگى كۇنگە ەڭسەلەندىرىپ جەتكىزۋ دەگەن ءسوز. مۇراتبەك يساديلوۆ, اقمولا وبلىسىنىڭ پروكۋرورى,  مەم­لەكەت­تىك ادىلەت كەڭەسشىسى اقمولا وبلىسى