الاش يدەياسىنىڭ جارشىسى

سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە وسىمەن 8-ءشى رەت حالىقارالىق «تورايعىروۆ وقۋلارى» عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. جان-جاقتان كەلگەن عالىمدار ءوز باياندامالارىنا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان كۇرەسكەر اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ارقاۋ ەتسە, زاگرەب ۋنيۆەرسيتەتى (حورۆاتيا) بيولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ملادەن كۋچينيچ حالىقارالىق زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى تۋرالى باياندادى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «الاش» قوزعالىسىنىڭ جاعىنا شىق­قانى, الاشوردالىقتارمەن بەلسەندى ارالاسقانى كەزىندە جابىق تاقىرىپ بولعانىمەن, قازىر انىق, ايقىن. سول كەزدەرى «سارى-ارقا» گازەتىندە ماقالالارى باسىلادى. ول «الاش» كوسەمدەرىنىڭ يدەيالارىن قولدايدى, ولارعا ارناپ ولەڭ جازادى. الاش كوسەمدەرى اقىن تۋىندىلارى ارقىلى ءوز يدەيا­لارىن ناسيحاتتايدى. ۋەز­دىك جانە بولىستىق «الاش» پارتيا­سىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ العاشقى باسشىلارى ا.بوكەيحانوۆپەن, م.دۋلاتوۆپەن, ا.بايتۇرسىنوۆپەن تىعىز قاتىناستا بولدى. قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى وزىق يدەيالاردى قولدادى. اقىن جىگەرلەندى. «الاش ۇرانى» ولەڭى جازىلدى. بيىلعى «تورايعىروۆ وقۋلا­رىنىڭ» دا نەگىزگى تاقىرىبى «الاش» يدەياسىن قولداعان اقىن­نىڭ «تانىستىرۋ» پوەماسىنا ارنالدى. «الاش» پارتياسى تۋىنىڭ استىندا ءبىزدىڭ يدەيا نۇرى عاسىر­لار بويى جوعالمايدى جانە ونى ەشكىم جويا المايدى» – دەپتى كۇرەسكەر اقىن. كەڭەستىك كەزدە «تانىستىرۋ» پوەماسىنا «الاشوردا باسشىلارىن دارىپتەيتىن شىعارما» دەگەن ات تاعىلسا, «ايتىس» پوەما­سى بايشىلدىق-ۇلتشىلدىقتى قولدايدى دەپ جاريالانبادى. سون­دىق­تان, بيىلعى «تورايعىروۆ وقۋلارىنىڭ» ءبىر ەرەكشەلىگى دە وسىندا, عالىمدار باس قوسقان عىلى­مي كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – «تانىستىرۋ» پوەماسىنىڭ ەلدى­گى­مىزدى دارىپتەيتىن, الاش ارىس­تارىن ارداقتايتىن ۇلتتىق قۇن­دى­لىق ەكەنىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ. بۇل پوەما 1917 جىلدىڭ كۇزى مەن 1918 جىلدىڭ قىسىندا سۇل­تانماحمۇت اباي ەلىندە بولعان كەزدە جازىلىپتى. – تورايعىروۆتىڭ بۇل پوە­مانى جازۋى كەزدەيسوق ەمەس. اقىن بۇل پوەماسىندا قازاقتى الاش قوزعا­لىسىنىڭ وكىلدەرىمەن تانىس­تىرادى, – دەدى وسى جيىندا «تانىستىرۋ» پوەماسىنداعى «الاش» تۇلعالارىنىڭ پورترەتى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايتمۇحانبەت تۇرىشەۆ. – ءسويتىپ, الاش زيالى­لارىنىڭ تاريحي گالەرەياسىن جاسايدى. «الاشتىڭ» تۇلعالارىن – احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەي­حانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, حالەل عابباس ۇلى, مۇ­قىش بوش­تاي ۇلى, جاقىپ اقپاي ۇلى, رايىم­جان مارسەك ۇلى, بياحمەت ءسار­سەن ۇلى, ءنازيپا قۇلجانوۆا, نۇر­عالي قۇلجانوۆ, شاكارىم قۇ­داي­­بەردى ۇلىن سۋرەتتەيدى. اباي قۇنانباەۆ, شاكارىم قۇداي­بەر­ديەۆ, الاششىل قىز – ءنازيپا قۇلجانوۆانى تانىستىرادى. بۇدان ءارى ا.تۇرىشەۆ: – بۇگىن الاش ارىستارىنىڭ بوستاندىق تۋرالى ءوز سوزدەرىمەن ايتساق, «اۋىز­دىقسىز» ارمانى, كورە الماي كەتكەن اسىل ارماندارى ورىندالدى. ۇرپاقتارى الاش ارىستارىنىڭ سالىپ كەتكەن جولىمەن كەلە جاتىر. بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىننىڭ, ءاليحان مەن سۇلتانماحمۇتتىڭ «ماڭگىلىك ەل» ءۇشىن ارپالىسقان ومىرلەرى زايا كەتكەن جوق. كەيىنگى ۇرپاقتارى, بىزدەر سول كۇندى كو­رىپ وتىرمىز. ۇلتتىق يدەيامىز «ماڭگىلىك ەلگە» جەتۋ, ونى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى: جەر, سۋ, ءتىل, ءدىن, تاريح سياقتى قۇن­دى­لىقتاردى بايان­دى ەتۋ بۇكىل قازاق­تىڭ, وسى جەردە تۋىپ-وسكەن وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ دە باستى ءمىن­دەتى بولىپ تابىلادى, – دەپ قورىتتى. ءيا, سۇلتانماحمۇت 27 جاس قىسقا ءومىر ءسۇرىپ, سوڭىنا مازمۇنى رۋحتى مول شىعارماشىلىق مۇرا قالدىردى. اقىننىڭ پوەزياسىندا ەركىندىكتىڭ دابىلى ەستىلەدى. ولەڭمەن جانە پروزامەن جازىلعان روماندار, فيلوسوفيالىق جانە الەۋمەتتىك پوەمالار, وچەركتەر جازدى. شىعارماشىلىعى ەركىن قوعام, قازاقتىڭ ەركىندىگى تۋرالى ارمانعا تولى, ەلگە, جەرگە دەگەن ۇلى سەزىمنەن تۇرادى. تۋعان حالقىن وتارشىلدىقتان, قاناۋدان ازات ەتۋگە, ەل بوستاندىعىنا جالىندى كۇرەسكەر رۋحتاعى ولەڭدەرىمەن ءۇن قوستى, دەدى عالىمدار. ءبىز «تورايعىروۆ وقۋلارىنان» سۇلتانماحمۇتتىڭ ەلدىك, ەگەمەن­دىكتى اڭساعان, قۇبىلىسى بولەك شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ­شىلەردىڭ باستى ماقساتى دا ونداعى الاش يدەياسىن ۇرپاعىنا جەتكىزۋ دەگەن وي تۇيدىك. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان» پاۆلودار