ەلىنەن بەزگەن ەر بولماس

«امەريكادا ادامدار ءومىر سۇرەدى, ال بىزدە تەك تىرشىلىك ەتەدى», دەپتى بۇگىندە اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا تۇرىپ جاتقان ايدانا ەسىمدى قازاق قىزى. «ءومىر بىزدە بىرەۋ-اق بولعاندىقتان, ونى وسىندا وتكىزۋدى شەشتىم», دەيدى ول ودان ءارى ءوزىنىڭ نەلىكتەن قازاقستاننان كەتكەندىگىن ناقتىلاي ءتۇسىپ. ايدانانىڭ بۇل پىكىرىن NUR.KZ سايتىنا التىن نىعمانوۆا ەسىمدى جۋرناليست جاريالاپتى. ايتقانداي, «ءوز ەلىڭدە سۇلتان بولعاننان, بوتەن ەلدە ۇلتان بولعان ارتىق» دەگەن-ءدى اقش-تا تۇراتىن تاعى ءبىر قازاق جىگىتى تاياۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنا بەرگەن سۇحباتىندا. «جوقتىق ۇيات ەمەس, توقتىق مۇرات ەمەس» دەگەن قازاق ماقالىنىڭ اسەرىنەن بە, ايتەۋىر جوعارىدا ايتىلعانداردى ەستىپ بىلگەن كەزدە مەن ويلانىپ قالدىم. وركەنيەتتى, ەكونوميكاسى ورگە باسقان مەملەكەتتەردە تۇراتىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاڭا دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ول بۇگىن اشىلعان جاڭالىق ەمەس. ونىڭ ءوزى زاڭدى قۇبىلىس بولعاندىقتان, وندايعا تاڭداي قاعىپ, تاڭ قالۋدىڭ دا رەتى جوق. دەگەنمەن, ماسەلە وندا دا ەمەس. ماسەلە مەنىڭ پايىمداۋىمشا, تۋعان ەل, اتامەكەن دەگەن قاسيەتتى ۇعىمداردا. اناۋ ەلدەگى تۇرمىس بىزدەگىدەن گورى جاقسىراق ەكەن دەپ, اتا-باباڭ ءوسىپ-ونگەن, ءوزىڭنىڭ كىندىك قانىڭ تامعان جەردى تاستاپ, ەش ويلانباستان بوتەن ەلگە كەتىپ قالۋدىڭ ءجونى قالاي بولادى؟ بۇل جەردە مەن ءتىپتى ءجيى قايتالاناتىن پاتريوتيزم دەگەن ءسوزدى قولدانىپ تا وتىرعان جوقپىن. ويتكەنى, بۇكىل ماقسات-مۇرات اقشاعا, بايلىققا تىرەلىپ تۇرعان قازىرگىدەي نارىق زامانىندا الدەبىرەۋلەردىڭ ءپاتريوتيزمىڭ وزىڭە, ال ماعان تاماعىمنىڭ توقتىعى كەرەك دەپ بەتتەن قاعۋى دا مۇمكىن. ونىڭ سىرتىندا ناعىز پاتريوتيزم قۇر كوپىرمەمەن ەمەس, ناقتى ىسپەن دالەلدەنۋى ءتيىس. سوندىقتان, تىم اسقاق سوزدەرگە بوي الدىرماي-اق, ءوز كوزقاراسىمدى قاراپايىم تۇردە, كوپشىلىككە ۇعىنىقتى تىلمەن جەتكىزىپ كورمەكپىن. سونىمەن, ايتپاعىم نە؟ ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان دامۋ دەڭگەيى بولادى. بۇل – باسقالاردى بىلاي قويعاندا, مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ وزىنە دە ءمالىم جاعداي. ەگەر تاريحقا كوز جۇگىرتەر بولساق, دامۋى كەنجەلەپ قالعان ەلدەر حالىقتارىنىڭ وركەنيەتكە ەرتەرەك جەتكەن ەلدەرگە قاراي, مۇندا تۇرمىس جاقسى ەكەن دەپ, تۇرا قاشقان جاعدايلارىن كەزدەستىرۋ وتە قيىن. قانداي قيىنشىلىقتار ۇشىراسىپ, نەبىر اۋىرتپالىقتار الدان توسىپ تۇرسا دا ءار حالىق ءوز وتانداستارى­مەن بىرگە ءوز جەرىندە ءومىر سۇرگەن. كوپتەگەن ۇلت­تار جول-جونەكەي كەزدەسكەن كەدەرگىلەردەن ءوتىپ, قيىن­دىقتاردى جەڭە وتىرىپ, جاقسى تۇرمىسقا قول جەتكىزگەن. ايتا بەرسەك, «ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك» دەگەن ماتەلدىڭ دە وسىنداي سەبەپتەردەن پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. تاۋەلسىزدىگىن العانىنا 25 جىل ەندى عانا تول­عالى وتىرعان قازاقستاننىڭ ءالى دە وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلا قويماعانى, ەكونوميكالىق تۇرعىدا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتاردى باستان كەشۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانى راس. بۇل ورايدا داعدىلى ادەتپەن «جۇمىستى اقساتتى» دەپ ءباز بىرەۋلەردى كىنالاۋعا دا بولار ەدى. بىراق ودان ەشتەڭە وزگەرە قويمايدى جانە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز دا مۇلدە ول ەمەس. اڭگىمەنىڭ توقەتەرىنە كەلسەك, ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدى تەسىپ تۇرعان جايت بىرەۋ. ول – ەگەر ءبىز ءبارىمىز مۇنداعى جاعداي ناشار دەپ, جايلى جەر ىزدەپ سىرتقا قاراي قاشا بەرسەك, قازاقستانداعى جاع­دايدى كىم جاقسارتادى دەگەن ساۋال. بۇل سياقتى سۇراققا جەڭىل ءومىر ىزدەگەن ايدانا تارىزدىلەردىڭ مەن جالعىز ءوزىم نە بىتىرەمىن, قاي جىرتىققا جاماۋ بولامىن دەپ جاۋاپ بەرۋى ابدەن مۇمكىن. ول دا راس. بىراق قازاقستاندا ايدانا سياقتى قىزدار مەن جىگىتتەر بىرەۋ نەمەسە ەكەۋ ەمەس, ميلليونداپ سانالادى عوي. «كوپ تۇكىرسە – كول» دەمەكشى, ەگەر دامىعان ەلدەردىڭ قانداي بولاتىنىن جانە وعان ولاردىڭ قانداي جولمەن جەتكەنىن بىلەتىن جاستار جىلى-جۇمساق, جەر ىزدەپ قۇبا جونعا قاراي بەزۋدىڭ ورنىنا, وزدەرىنىڭ تۋعان جەرىن دە ءدال سول ەلدەردەگىدەي وركەندەتۋگە ۇلەس قوسىپ جاتسا نەسى ايىپ؟ ءبىر-ەكى جىلدا جۇماقتىڭ ورناي قويمايتىنىن دا ەشكىم تەرىسكە شىعارماق ەمەس. «ءومىر دەگەنىمىز – كۇرەس» دەگەن ۇلعاتتى ءسوز دە سوندىقتان ايتىلعان. جالپى, الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ دەڭ­گەيىنە ءۇڭىلىپ قارار بولساق, دۇنيە جۇزىندە وركە­نيەتكە جەتكەندەردەن گورى, وركەندەۋ جولىنا ەندى عانا تۇسە باستاعان ەلدەردىڭ كوبىرەك ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. سوندا دەيمىز-اۋ, ەگەر ەكونوميكاسى ءالسىز ەلدەردىڭ تۇرعىندارى وزدەرى ءۇشىن قولايلى قونىس ىزدەپ, جاپپاي كوشە باستاسا, دۇنيە نە بولماقشى؟ ءتىپتى, ەلدەرىندەگى سوعىس سالدارىنان ەۋروپاعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان بوسقىنداردىڭ دا دەنى ەگەر اتىس-شابىس توقتاسا, ءوز وتانىمىزعا قايتىپ ورالار ەدىك دەيتىن كورىنەدى. بۇل دا بولسا, كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, تۋعان جەردىڭ ادام ءۇشىن قانشالىقتى ىستىق ەكەنىن كورسەتەدى. «ەل-ەلدىڭ ءبارى جاقسى, ءوز ەلىڭ بارىنەن دە جاقسى» دەگەن ەكەن تۋعان جەردىڭ قادىرىن باعالاي بىلگەن اتا-بابالارىمىز. ال ول تۋعان جەردىڭ اۋاسىنا, سۋىنا, شوبىنە ەشتەڭەنىڭ دە جەتپەيتىنىن, ءار ادامنىڭ ءوزى تامىر جايعان جەردە عانا قۇندى بولا الاتىنىن بىلدىرەدى. ءتىپتى, باقۋاتتى ءومىر كەشىپ جاتقان ەلدەرگە بارىپ كويلەگىمىز – كوك, قارنىمىز توق بولعان كۇننىڭ وزىندە, الىستا قالعان ەل-جۇرتىڭ ەسىڭە تۇسكەندە, كوڭىلىڭ قۇلازىپ, جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشەتىنىڭدى دە ەستەن شىعارماعان ءجون. ولاي بولسا, تۇرمىس اۋىر ەكەن دەپ تۋعان جەردەن تۇرا قاشۋ قانشالىقتى دۇرىس؟.. سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»