سوت جۇيەسىن نىعايتۋ جولى

سوناۋ 1996 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلىمىز سۋديالارىنىڭ 1-ءشى سەزى ءوتىپ, وندا سۋديالار وداعى قۇرىلعانى, سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى بويىنشا بىرقاتار شارالاردىڭ قابىلدانعانى ەسىمدە. ول كەزدە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ ماسەلەلەرى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولاتىن. مەن ول كەزدە وسى سەزگە تالدىقورعان وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى رەتىندە قاتىستىم. جالپى, سۋديالاردىڭ ءاربىر سەزىندە دە اۋقىمدى ماسەلەلەر قارالىپ, مەملەكەت باسشىسى سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ باعىتىندا العا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن سەزدەر ناتيجەسىندە سۋديالاردى تاعايىنداۋدا كادرلاردى ىرىكتەۋدىڭ ايقىندىعى, سۋديالاردى مامانداندىرۋ جانە سوت ءوندىرىسىن وڭايلاتۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. 2009 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن بەسىنشى سەزدە سۋديالاردىڭ ەتيكا كودەكسى قابىلداندى. قازىرگى كەزدە سوتتار – قوعامداعى قا­تىناستاردى تۇراقتاندىرۋعا با­عىت­تالعان زور وكىلەتتىلىكتەرى بار بي­لىك­تىڭ شىن مانىندەگى دەربەس تاۋەلسىز تار­ماعى. قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە سە­­نى­مى جىلدان-جىلعا ارتىپ, سونىمەن قاتار سۋديالار مەن سوتتاردىڭ جۇ­­مىسىنا تالاپ تا كۇشەيە ءتۇستى. ەلى­­مىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا سۋديالاردىڭ جۇ­مى­­س­ىنا, سونىمەن قاتار, سۋديالاردى ىرىك­تەۋ پرين­تسيپ­تە­رى­نە, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتاڭ تا­لاپتار قويۋى بە­كەر ەمەس. سوندىقتان الداعى سەزدە ەلى­مىز­دىڭ سۋديالارىنىڭ تالقىلايتىن باس­تى ماسەلەسى – سۋديالاردىڭ كا­سى­بي جانە مورالدىق كەلبەتىنە قوعام­نىڭ قويىپ وتىرعان تالابى, سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كو­دەكسىن قابىلداۋ. بۇل بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زا­مان­عى مەملەكەت» ۇلت جوسپارىنىڭ 19-قادامىن ءىس جۇزىندە ورىنداۋ بولىپ تابىلادى. سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ جو­با­سىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ, قوعام­نىڭ سۋديالارعا قويىپ وتىرعان بار­لىق تالاپتارى ەسكەرىلگەن. كودەكس سۋديالاردىڭ مىنەز-ق ۇلىق, ءجۇ­­­رىس-تۇرىس ۇستانىمدارىنىڭ بان­گو­لور پرينتسيپتەرىنە جانە وزىق ح­ا­لىقارالىق تاجىريبەلەرگە نە­گىز­دەل­گەن. ويتكەنى, سۋديا ازاماتتىق قو­­عام­نىڭ جانە مەملەكەتتىڭ ءمۇد­دەلەرىن قورعاۋدىڭ جاراسىمدى ۇيلەسىمىن قامتاماسىز ەتىپ, تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن قولداۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇقارا حالىقتىڭ سوت­قا سەنىمىن نىعايتۋ ماقساتىندا مىنەز-ق ۇلىق پەن ادەپتىڭ جوعارى ستان­دارتتارىن قالىپتاستىرۋعا جانە دامىتۋعا مىندەتتى. ادەپ كودەكسىن قابىلداۋمەن قا­تار, تۇتاستاي سوت جۇيەسىنە جانە جەكە سۋديالارعا قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەردى تالقىلاعان دۇرىس دەپ وي­لايمىن. ماسەلەن, ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاي وتىرىپ سۋديا پروتسەسكە قا­تىسۋشىلار تاراپىنان, نە بولماسا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تا­را­پىنان بولماسىن, قانداي دا ءبىر ىقتيمال قىسىمنان قورعالۋ قۇقىن سەزىنۋگە ءتيىس. جاسىراتىنى جوق, سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار, ءاسى­رە­سە, جەڭىلىپ قالعان جاق, جوعارى تۇر­عان سوت ساتىلارىنا جولداعان شا­عىمدارى مەن جۇگىنىستەرىندە ءوزىنىڭ پاي­داسىنا شەشىلمەگەن سوت اكتىسىن شى­عارۋشى سۋديانىڭ اتىنا كىر كەل­تىرۋگە دەيىن بارادى. سونىمەن قاتار, پروتسەسكە قاتىسۋشىلار باق گا­زەتتەر, تەلەارنالار مەن ينتەرنەت پور­تال­دارى ارقىلى سۋديالارعا عانا ەمەس, ءالى زاڭدى كۇشىنە ەنىپ ءۇل­گەر­مەگەن سوت اكتىلەرىنە قاتىستى دا سىن­دار ايتىپ جاتادى. «بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭنىڭ 25-بابىندا شىندىققا سايكەس كەل­مەيتiن مالiمەتتەردi تاراتۋ, ازامات­تاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ ار-وج­­دانى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەل­­­تىرۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­­رى ارقىلى سوتقا ىقپال جاساۋ زاڭ بويىنشا جاۋاپتىلىققا اكەپ سوعاتىندىعى جانە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالىنىڭ يەسi, تاراتۋشىسى, باس رە­داكتورى, تاراتىلعان حابارلار مەن ماتەريالداردىڭ اۆتورلارى جاۋاپتى بولاتىندىعى كوزدەلگەن. الايدا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق تۋرالى كودەكستىڭ 26 نەمەسە 33-تاراۋىندا سوت جۇيەسىنىڭ جانە جەكە­لەگەن سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن اتقا­رۋ­داعى بەدەلىنە نەگىزسىز نۇقسان كەل­تىرىلگەنى, بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارىندا شىندىققا سايكەس كەل­مەيتىن جانە تەكسەرىلمەگەن ءما­لىمەتتەردى جاريالاعانى ءۇشىن جاۋ­اپ­كەرشىلىك قاراستىرىلماعان. ناتيجەسىندە, سۋديا قور­عان­­سىز قا­لادى. ول ءوزىنىڭ اتى­نا ناقاق ايىپ تاق­قان­دار­­عا جاۋاپ بەرە المايدى ءجا­­نە ءوزىن قورعاي دا المايدى. اي­نا­لىپ كەلگەندە, ول سوتتاعى ءوزىنىڭ ءارىپ­تە­­سى­نە شاعىمدانىپ با­­رامايدى عوي. بۇل ءما­سەلە زاڭ تۇر­عى­سىندا شە­­­شى­لۋ­گە ءتيىس دەپ ەسەپ­­­تەيمىز. سۋ­­­ديا­­نى ما­زاق ەت­كەنى, ار-وج­دا­نى مەن ابى­روي­ىنا نۇقسان كەل­تىرەتىن ءما­لى­مەت­تەردى جاريا­لا­عا­نى ءۇشىن دەربەس جاۋ­­اپ­­كەرشىلىك قا­را­ستىرىلۋى قا­جەت. سۋديانى باق تاراپىنان شاب­ۋىلداردان قور­عايتىن وكىلەتتىلىك بەرىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن «بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ­دا جانە باس­قا زاڭداردا وسىنداي ارەكەتتەرى ءۇشىن باق-تىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگىن قاراستىراتىن دەربەس باپ بولۋى ءتيىس. بارلىق سوتتار سۋديالار وداعى قو­عامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى بول­­عاندىقتان, ولار شاعىمدانعان جاع­­دايدا وداق قولدا بار بارلىق ءادىس­­تەر­مەن, ونىڭ ىشىندە سوتقا ءجۇ­گىنۋ ار­قىلى دا سۋديالاردىڭ قۇقىق­تا­رى مەن تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋى ءتيىس دەپ وي­لايمىن. پروتسەسكە قاتىسۋشىلارعا قا­تىس­­تى ايتاتىن تاعى ءبىر ما­ڭىز­­دى ماسەلە بار. مەنىڭشە, ازا­­مات­تىق ىستەر بويىنشا پروتسەس­كە­ قاتىسۋشىلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ازا­­­مات­تىق-قۇقىقتىق داۋلاردا سوت­تا­ شىندىققا ساي كەلمەيتىن ءدا­لەل­دە­­مەلەردى جانە ادەيى جالعان ءما­لىم­­­­ەتتەردى بەرگەندەردىڭ اكىمشىلىك ءجا­­­نە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن زا­ڭ­­­­دىلىق تۇرعىسىندا بەكىتۋ قا­جەت. مۇنداي ۇسىنىستىڭ تۋىنداپ وتى­ر­­­عان سەبەبى, كەيدە ازاماتتىق پرو­­تسەستە تاراپتار قاتە پوزيتسيا ۇس­تا­نىپ, سوتقا جالعان, بۇرمالانعان ءما­­لىمەتتەر مەن ايعاقتار بەرەدى. مۇن­داي جاعدايلار شى­عارىلاتىن سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭ­دى­لىعى مەن ءادىل­دى­گى­نە كەرى ىقپال ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, اكىمشىلىك قۇ­­­قىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كو­دەكستىڭ 653-بابىندا سوتتى قۇر­مەت­­تەمەۋشىلىك, پروتسەسكە قا­تى­سۋ­­شى­لاردىڭ جانە وزگە دە ادام­دار­­دىڭ سوتقا دالەلسىز كەلمەگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەر قا­­را­لعان. كەيدە قاتىسۋشىلار پرو­تسەسكە دالەلسىز كەلمەي, سوتقا قۇر­مەتتەمەۋشىلىك كورسەتەدى. بىراق جو­عارىدا اتالعان باپ بويىنشا «ولاردىڭ قاتىسۋىنسىز سوتتىڭ iستi ودان ءارi قاراۋى مۇمكiن بولمايتىن جاع­دايلاردا...» دەلىنىپ مىندەتتەۋ شار­تى كوزدەلمەگەندىكتەن, ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسويتىپ, ازاماتتىق ىستەر بويىن­شا تاراپتار مەن باسقا دا پروتسەسكە قاتىسۋشىلار سوتقا قاتىسپاۋعا قۇ­قىلى. ەگەر سوت ولاردىڭ كەلۋىن ءمىن­دەت­تى دەپ تاپپاسا, وسىنىڭ سالدارىنان ولار سوت ءماجىلىسىن جانە تۇتاستاي ال­عاندا بيلىكتىڭ سوت تارماعىن ەلەۋسىز قال­دىرعان بولىپ شىعادى. مۇنداي جاعداي اكىمشىلىك قۇقىق بۇ­­زۋشىلىق جونىندەگى كوپتەگەن ءىس­تەردە كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار, ات­قارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى دە سوت پروتسەستەرىنەن جالتارىپ جۇرەدى. بىزدىڭشە, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ سوتتىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەلۋى مىندەتتى نورما بولىپ تابىلىپ, ونى بۇزۋشىلارعا قاتال جانە قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلۋى ءتيىس. وسىعان بايلا­نىستى اقبتك 653-بابىنىڭ 1-تار­ما­عىنداعى  «ولار­­دىڭ قا­تى­سۋ­ى­ن­­­- س­ىز سوتتىڭ iستi ودان ءارi قا­را­ۋى ءمۇم­كiن بول­مايتىن جاع­داي­لار­دا» دە­گەن سوزدەردى الىپ تاستاۋ­دى ۇسى­نا­مىن. سونىمەن قا­تار, سۋديا­لار­دىڭ سوت ءتو­رە­لىگىن ات­قا­رۋ­ بويىن­شا جۇ­مىس ۋا­قىت­­تا­رىن ءتيىم­دى پاي­دا­­لا­نىپ, تەح­­ني­­كالىق ءجا­نە قوسالقى ءما­­­سە­­لە­لەردى شەشۋ­گە الاڭ­­داماۋى ءجا­نە ۋا­قىتىن شى­عىن­دا­ماۋى ءۇشىن سۋ­­ديا­لار­­دىڭ كو­مەك­­شىسى لا­­ۋ­ازىمىن ەن­­گىزۋ قا­جەت دەپ سانا­ي­مىن. باقىتبەك بەگاليەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى