قاريالارىمىز – قازىنامىز
قاريالارىمىز – حالقىمىزدىڭ قياداعىنى شالاتىن قىراعى جانارى,
قوعامىمىزدىڭ قادىرلى قازىناسى.
«قارياسى بار ەل – قازىناسى بار ەل» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ءبارىمىز بىلەتىن جانە ءجيى ايتاتىن بۇل ءسوز – حالقىمىزدىڭ قادىرلى ۇعىمىنىڭ ءبىرى. جالپى, قاناتتى قاعيدالار قاعابەرىستە, جاي انشەيىن ايتىلا سالمايدى. ومىردەن كورگەن ءتۇيىن, تۇرمىستان كورگەن تاجىريبە باعالى ءسوزدىڭ سالماعىن ساناعا سالادى. تۋعان اۋىلدىڭ تاۋ جاق بەتكەيىندەگى ءپىل ساۋىرلى جاسىل توبەنىڭ شالعىنىندا, مال كەلەر قارساڭدا مالداسىن قۇرىپ, ازىلدەسە جارقىلداپ وتىراتىن اكەممەن قۇرداس قارتتاردى كەزىندە كوپ كوردىم, كوپ تىڭدادىم. ولار مەنىڭ العاشقى وقۋلىقتارىم ەدى. جازدىڭ جايماشۋاق كەزىندە, ۇشقوڭىر جايلاۋىندا, جىلدىڭ وسى تاماشا مەزگىلىندە بالالىق بالداۋرەننىڭ باقىتىنا ءبىر كەنەلەر ەدىك. قاتار-قاتار ساپ تۇزەگەن كيىز ۇيلەردىڭ ماما اعاشتارىنا بايلانعان اتتارىنان اسىقپاي ءتۇسىپ, ءبىر-بىرىمەن ءتوس ءتۇيىستىرىپ, ەمەن-جارقىن ەسەندەسىپ, ازىلدەسكەن اعالاردىڭ الدىنان شىعىپ امانداسىپ, مارقايىپ قالۋشى ەدىك. قاريالار تۋرالى, ولاردىڭ ەلىمىزدەگى ءومىرى مەن تۇرمىسى تۋرالى ويلانعاندا, ەسىمە سول كەزەڭدەر ءتۇسىپ, سولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ايتقان سوزدەرى مەن بەرگەن اقىلدارىن جادىمدا جاڭعىرتىپ وتىرامىن. اكە كورگەن, اعا سىيلاعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. حالىقتىق تاربيەنىڭ مەكتەبىنەن وتتىك. وق جوندىق, تون پىشتىك... دەگەندەي. قالاي بولعاندا دا اعا ۇرپاقتىڭ ماڭداي تەرى مەن ەسەلى ەڭبەگىن جوققا شىعاراتىن توپتان ەمەسپىز. كەڭەستىك داۋىردە «قارتتارعا اركەز قۇرمەت, جاستارعا قاشاندا جول اشىق» دەگەن كەڭ تاراعان ءان بولاتىن. كەڭەستىك كەزەڭدە تۋدى دەمەسەڭ, ورىندى دا ويلى ءسوز. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى جەتپىس ەكىگە جەتتى. بۇل دەگەن – وتە جاقسى كورسەتكىش. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلدىق كەزەڭىندە حالىق جاسىنىڭ بۇلايشا جوعارى كوتەرىلۋى ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ دە ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا ساي كەلەتىندىگىن ايقىن كورسەتەدى. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. جاس وسەدى, ۇرپاق جاڭارادى. وسكەن جاستىڭ ءورىسىن تارىلتپاي, جاڭاعا جول اشىپ, جاقسىعا تىلەكتەس بولۋدان ارتىق قانداي ابزال ازاماتتىق بولۋى مۇمكىن؟ وسى ورايدا مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىن سارالاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ دامۋىن ودان ءارى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا زەينەتكەرلەردىڭ جالپى سانىن ازايتۋ ءۇشىن ول دەڭگەيدى الپىستان الپىس ءۇش جاسقا كوتەردىك. بۇل – قاريالارىمىزعا دا, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا دا ءوزىنىڭ يگى اسەرىن تيگىزەتىن ساياسي شەشىم. ەگەر ءبىز قاريالارىمىزدى قادىرلەۋدى تەك قانا ونى زەينەتكەرلىككە جىبەرمەۋ عانا دەپ تۇسىنسەك, ول قاتە بولار ەدى. بۇلاي بولعان كۇندە جاستاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ, جۇمىسسىزدىق كولەمى ءوسىپ, ءىس باسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ بولاشاقتا زەينەتاقى الۋ جاعدايى قيىنداپ كەتەر ەدى. ءبىز ەل دامۋىنداعى ءاربىر جاعدايدى الدىن الا بەزبەندەپ, دەر كەزىندە شەشىم قابىلداپ وتىرۋىمىز كەرەك. اتادان بالاعا, كەيىنگى ۇرپاققا وركەندى ونەگە مەن جاقسى ءسوز جەتەدى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەلىنەتىنى دە سوندىقتان. قارتتىقتىڭ قادىرلىسى – وزىق داستۇرلەردى, حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋعا وزىندىك ۇلەس قوسۋ. بايىرعى تاريحىمىزعا وي كوزىمەن قاراساق, قاي كەزەڭدە دە قازىنالى قاريالار ەلدى بىرلىك پەن ادال ەڭبەككە جەتەلەپ وتىرعان. داۋدى ءادىل شەشىپ, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي, ادىلدىكتىڭ تۋىن جىقپاي, تۋعانىنا تارتپاۋىمەن كوپكە ۇلگى, جاسقا ءتالىم بەرگەن. ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى سالت-داستۇرلەرىن ءومىر مەكتەبى رەتىندە ودان ءارى دامىتىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ كەمەل دەڭگەيگە جەتۋىنە تىكەلەي اتسالىسقان. مۇقاعالي اقىننىڭ «قاريالار ازايىپ بارا جاتىر» دەگەن بەلگىلى جىرىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ويلانا قاراساق, ول جولداردىڭ سىرى ودان ءارى اشىلا تۇسەدى. ابزال اقساقالدىق, قادىرلى قاريالىق سەكىلدى حالىقتىق ۇعىمداردىڭ ءوز سالماعىن جوعالتا باستاعانداي تۇستارى دا بوي كورسەتىپ قالعانداي. زامانمەن بىرگە ادام دا وزگەرەدى. بۇل – تابيعي زاڭدىلىق, ادامزاتتىق دامۋدىڭ قاعيداتى. الايدا, ءبارىن دە زامانعا جابا بەرۋگە بولمايدى. ادامدىق بولمىستى ساقتاپ قالۋدىڭ تاريحي مەكتەبىن ءبىز ءاز بابالارىمىزدىڭ عۇمىرىنان, ولار قالدىرعان ونەگەلى وسيەتتەردەن, ءورىستى ويلاردان الا ءبىلۋىمىز كەرەك. جۇرتىمىزدىڭ باعزىدان بەرگى بولمىس-تىرلىگىندە اقساقالدىق ونەگە قوعامدىق ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ بۇتىندەي ءبىر ينستيتۋتى بولعان. ول تۇستا سوت تا, پوليتسيا دا, پروكۋراتۋرا ورگاندارى دا بولماعان. بارشا ءادىل قازىلار القاسىنىڭ قىزمەتىن قادىرمەندى اقساقالدارىمىز اتقارعان. وسى جەردە ءبىر ناقتىلاي كەتەتىن نارسە, «اقساقال» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى تەك ساقالدىڭ اعارۋىنا عانا بايلانىستى ايتىلماعان-اۋ. قازاق – اق ءتۇستى توتەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن حالىق. ماسەلەن, «اققا قۇداي جاق» دەگەننەن باستاپ, اق باتا, اق نيەت, اق جول, « ۇلىس وڭ بولسىن, اق مول بولسىن» دەگەنگە دەيىنگى ارالىقتاعى ايشىقتى سوزدەردىڭ ءبارى سونى اڭعارتسا كەرەك. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر اتاپ ايتا كەتەتىن نارسە, ول – اقساقال قاتارىنىڭ ەڭ ەگدەسى دەگەندى دە بىلدىرمەيتىندىگى. اقساقال – ءوزى قۇرالپىلاستارى قاتارىنداعى اناعۇرلىم كونەكوز ەمەس, نەعۇرلىم كوگەنتۇبى. «كوپ جاساعاننان سۇراما, كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەگەن سۇڭعىلا ءسوز سودان قالعان بولار؟ دەمەك, اقساقال – اۋىل-ەلدەگى قاريالاردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, ايتقانىنا سەندىرىپ, جۇرتتى سوڭىنان ەرتە بىلەتىنى, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن اعايىندى مويىنداتا الاتىنى. سوندىقتان دا ونداي ادامنىڭ ابىرويى اسقاقتاپ, زور بەدەلگە يە بولعان. وعان حالقى قۇرمەتپەن قاراپ, ايتقان ۋاجىنە قۇلاق اسقان. ارينە, كوپشىلىك كىم كورىنگەندى ولاي الپەشتەي بەرمەيدى. ەندەشە, اقساقال اتانعان اتا-بابالارىمىز سول سىنداردىڭ ەشقايسىسىنان سۇرىنبەي, تۋرا جۇرىسىنەن تانباي وتكەن ايرىقشا اقجارىلقاپ تۇلعالار بولعانى عوي. ەل بولعان سوڭ, ءومىر بولعان سوڭ, باس جارىلىپ, كوز شىقپاعانىمەن, جاعا جىرتىسىپ, ءسوز تالاستىراتىن كەزدەر كەزدەسپەي تۇرعان با؟ ونداي اۋىل ءىشىنىڭ تەنتەكتەرىن تەزگە سالۋدان تارتىنباي, ءجونسىز قىلىق, انتەك ادەتتەردەن ساقتاندىرۋ, كەم-كەتىككە كومەكتەسۋ سياقتى كۇندەلىكتى تىرلىكتەگى بار ماسەلە سونداي ارداقتى اقساقالدارىمىزدىڭ ارقاسىندا ادال ارناسىنان اۋىتقىماستان بۇگىننىڭ بەدەرىنە جەتكەن. وسىعان وراي ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەيىكشى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز قازاق اۋىلدارىندا جەتپىسىنشى جىلداردىڭ جارتىسىنا دەيىن ەسىكتەرىندە ق ۇلىپ اتاۋلىنىڭ بولماعانىن جاقسى بىلەدى. اعايىندارىمىز بار مال-مۇلكى مەن باۋ-باقشاسىن كورشىلەرىنە اماناتتاپ, اپتالاپ-ايلاپ قۇدا-جەكجاتتارىنا قىدىرىستاپ كەتە بەرەتىن. ال كورشىلەر بولسا, ناق وزىنىكىندەي سيىرىن ساۋىپ, مايىن شايقاپ, باقشاسىن سۋارىپ, امان-ەسەن يەسىنە قايتا تاپسىرار ەدى. ءيا, ارداقتى دا ابىرويلى اقساقالدارىمىز, قادىرمەندى قاريالارىمىز ۇلتتىق ۇلاعاتىمىزدىڭ, تەكتى تىرشىلىگىمىز بەن ساف التىنداي سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ساردار ساقشىلارى-تۇعىن. «قاسقالداقتىڭ قانىنداي» دەپ, اۋىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتۋدىڭ قاجەتى جوق, قازاقى قالپىن ساقتاپ, قاسيەتىن قوجىراتپاعان قاريالارىمىز قازىر دە بار. ماسەلە سولاردىڭ ومىرلىك مول تاجىريبەسى مەن ۇلگى-ونەگەسىن زامانا تالابىنا ساي ۇرپاق تاربيەسىندە ۇتىمدى پايدالانا بىلۋىمىزدە. ءارى ونى ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالۋعا دا بولمايدى. ء«بىرى ءمىنىپ كەلمەستىڭ كەمەسىنە, ءبىرى كۇتىپ انەكەي جاعادا تۇر...» دەمەپ پە ەدى مۇقاعالي مۇزبالاق؟! ەندەشە, قاريالارىمىزدىڭ جاعدايىنا قامقورلىق جاساۋ دا, قىمبات قازىنامىزدى قاپىسىز پايدالانۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى مىندەتتەر دەپ بىلگەنىمىز ءجون. اقساقالدىق – ابزال دا ابىرويلى قاسيەت. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە وسى ۇلتتىق قاسيەتىمىزگە ءبىرشاما كولەڭكە ءتۇستى. ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋدىڭ سالقىنى قاريالىق قاسيەتكە دە ءوزىنىڭ كولەڭكەسىن ءتۇسىردى. «اۋىلىڭدا توبە بولسا – ەرتتەۋلى تۇرعان اتپەن تەڭ, اۋىلىڭدا قاريا ۇلاعاتتى بولسا – جازۋلى تۇرعان حاتپەن تەڭ» دەگەن ءسوزدىڭ سالماعى جەڭىلدەپ, ۇلاعاتتى ۇعىمى سولعىن تارتقان ەدى. الايدا, ءبىز – اقساقالدىقتى ار مەن نامىستىڭ تۋى ەتىپ ۇستانعان ەلمىز. قاريانىڭ ءسوزى حالىقتىڭ ءسوزى دەپ ۇيرەنگەنبىز. وسى ۇلى ءداستۇردى جاڭاشا جاڭعىرتۋ, زامان بولمىسىنا قاراي تاربيەلىك-تاعىلىمدىق ۇردىسكە اينالدىرۋ ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ابزال ماقساتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ءداستۇرلى اقساقالدىق حالىقتىق ويدىڭ قاينارىنان, اتا-بابالارىمىزدىڭ باياندى تاريحىنان باستاۋ الىپ, داۋىرلەرگە ۇلاسىپ كەلە جاتىر. ول عۇرىپ جاڭا زامان جاعدايىندا كەزەڭدىك-كەمەلدىلىك جاعىنان تىڭ ساتىعا كوتەرىلىپ, ەل دامۋىنىڭ ەلەۋلى بەلەستەرىندە ءوزىنىڭ انىق قولتاڭباسىن كورسەتىپ وتىرۋى قاجەت. ارينە, ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار. مۇنى دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. قوعام بابالىق ءداستۇردىڭ دانالىق دارىستەرىن بويىنا سىڭىرە وتىرىپ, ونى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋدە ءوز ۇستانىمىن ايقىنداۋى ءتيىس. وسىناۋ وزىق سالتتىڭ سانامەن ۇشتاسقانى ماقۇل. سانا ادامي-يماني ءىس-ارەكەتتىڭ ىزگى جاقتارىن تەرەڭدەتىپ, ۇرپاق بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا ۇلاعاتتى قىزمەت اتقارادى. سوندا جاس ۇرپاق جاقسىنى ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنىپ, جان دۇنيەسىنە جاراسىمدى جول اشادى. قازىنا قارتتارعا دەگەن قالتقىسىز قۇرمەت ويدا دا, تويدا دا ءوزىنىڭ كوزقاراسىن ورىندى سوزبەن, ۇيرەنەر ۇلگىمەن ۇكىلەپ وتىرسا, كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر كەرى شەگىنەر ەدى. ونەگە جاقسى بولسا, ءورىس كەڭەيەدى. كوپتى كورىپ, كوڭىلىنە توقىعان قاريالىق پايىمدى ۇرپاق زەردەسىنە جەتكىزۋدە حالقىمىزدا قالىپتاسقان ۇلتتىق داعدىنى دامىتا, زامانعا بەيىمدەي وتىرىپ جاڭعىرتساق, ەل اراسىنداعى بىرلىك پەن ىنتىماق ودان ءارى تۇعىرىن بەكىتە تۇسەدى. تۇعىرى بەرىك توردەن ورنىن الادى. ءتالىمدى ونەگە تىرلىكتىڭ كىلتىن ۇستايدى. سانالى ءسوزدىڭ يەسى دە بار, كيەسى دە بار. جاقسىلىققا جۇمىلدىراتىن ءسوزدى بالا كەزدەن جاستارىمىزدىڭ قۇلاعىنا قۇيساق, ونىڭ قايتارىمى حالقىمىزعا ولجا, جۇرتىمىزعا جادىگەر بولماق. قاريالىق دانالىقتىڭ حالىقتىق دارالىققا جول اشۋى دا وسى جەردەن باستاۋ الادى. حالىقتىق باستاۋدىڭ قاينارىن ارقاشان تازالاپ وتىراتىن قاريالارىمىزدىڭ قاتارى ازايماسىن. ولار ايتار ۇلگىلى ءسوز سانالىعا ساباق بولسىن. قازىرگى كەزدە قاريالاردىڭ ايتار اقجارىلقاپ ءسوزى از با؟ جاستارعا ۇلگى ۇسىنىپ, ىزگىلىك پەن يگىلىككە ءجون سىلتەۋدە قاريالار الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەر – اردىڭ ءىسى, ابىرويدىڭ قارەكەتى. جاستار بويىنداعى جامان قاسيەتتەردى دەر كەزىندە بايقاپ, سانالى سوزىمەن, ساليقالى تاجىريبەسىمەن ءجون كورسەتۋدە اقساقالدىق قاسيەت اتتان تۇسپەۋى كەرەك. ابىز ابايدا: «اقساقالدار ايتپادى دەپ جۇرمەسىن» دەگەن ءسوز بار. ەل الدىنداعى ۇلى مىندەتتى ابايشا ءتۇسىنىپ, اقىل-وي تارازىسىن تەڭ ۇستاۋدا قاريالارىمىز قاتارىن سيرەتپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. جاستار قاشاندا جاڭاعا ۇمتىلعىش. بىراق جاڭانىڭ ءبارى جاقسى دا, ەسكىنىڭ ءبارى جامان دەپ كىم ايتتى؟ جاقسى مەن جاماندى ەكشەپ, جاستار بويىنداعى ىزگىلىك قاسيەتتەردىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن قاريالىقتىڭ قادىرلى مەكتەبىنىڭ پاراسات ەسىگى قاشاندا اشىق بولعانى ابزال. باعزى بابالاردىڭ, اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ اسىل سوزدەرىنە دەن قويساق, نەبىر حالىقتىق قازىنانىڭ قاينارىنان سۋسىندايمىز. ءتالىم دە, تاربيە دە, ۇلاعات تا وسىندا. وسى تۇرعىدا قايرات كورسەتۋ قاريالاردىڭ ماقساتىنا اينالسا, عانيبەت بولار ەدى. بىرلىك – حالقىمىزدىڭ ۇلان تاريحىنداعى ۇلى ءسوز. قازاقتى امان ساقتاعان دا, ۇلتتىق قاسيەتىن اسقاقتاتقان دا وسى ءسوز. «بىرلىك بار جەردە – تىرلىك بار» دەگەن قاراپايىم سوزدە اسا ماڭىزدى قۋات بار. حالىقتىق مۇددە, ەلدىك قاسيەت بار. تاۋەلسىزدىكتى العان كەزدەگى العاشقى ءىس-ارەكەتىمىز دە وسى ءسوز ۇدەسىندە بولدى. ءبۇتىن بولىپ جينالدىق. ءبىر ماقساتتىڭ جولىندا بارشانى ۇيىستىردىق. ساياسي تۇراقتىلىق اتتى تاريحي اتاۋعا يە بولعان تىركەستە حالقىمىزدىڭ «بىرلىك» اتتى ءسوزى تىرلىگىمىزدىڭ تىرەگى بولدى. اتا-بابالارىمىز اماناتتاپ, الامان جۇرتىمىزدى امان ساقتاۋدا ولشەۋسىز قىزمەت اتقارعان بۇل ءسوزدى بۇگىنگى قاريالارىمىز ودان ءارى قاستەرلەپ, سانالارعا سىڭىرگەندەرى دۇرىس. بۇل قاريالارىمىزدىڭ پاراساتتى پارىزى دەر ەدىم. ۇلت بولىپ ۇيىسۋدىڭ ۇلى يدەياسى – بىرلىك. تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولعا تيگەن العاشقى كۇننەن باستاپ ءبىز بىرلىك اتتى ۇلى ۇعىمدى مەملەكەتتىك ساياسات رەتىندە ۇستاندىق. ويتكەنى, بۇعان دەيىنگى تاريحتىڭ اششى ساباعى بۇزىلعان ءبۇتىننىڭ, ىدىراعان ىنتىماقتىڭ قانداي اۋىر حالگە دۋشار ەتەتىنىن قاپىسىز كورسەتكەن-ءدى. ءبىر وتباسىنىڭ وزىندە بىرلىك پەن بەرەكە بولماسا, شاڭىراق شايقالادى. عاسىرلىق عيبراتتان ۇلگى-ونەگە, سانالى ساباق الا وتىرىپ, مەملەكەت دامۋىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ بىرلىك اتتى باياندى مىندەتتى الدىمىزعا قويدىق. الىس-جاقىندا بولىپ جاتقان دۇربەلەڭدەردىڭ سەبەپ-سالدارىن سەزىنىپ, بىرلىگى جاراسقان ەل بولۋدىڭ ۇلتتىق ارقاۋىن ۇلىقتاۋعا ۇمتىلدىق. وسى ورايدا ەل اعالارىنىڭ, قادىرمەندى قاريالارىمىزدىڭ قايراتكەرلىك تانىتقانىن ءبىز ەشقاشان ەستەن شىعارمايمىز. وسى جاقسى ءۇردىستى ءۇزىپ الماۋ جولىندا جۇمىس ىستەي بەرەمىز. جاس ۇرپاق جاڭا كەزەڭنىڭ باقىتتى شاقتارىن باستان كەشۋدە. ۇشار قاناتتىڭ تالپىنىسىنا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە. ءبىزدىڭ حالقىمىز بارعا – قاناعات, جوققا – سالاۋات كەزەڭدەردى دە باستان كەشتى. قيىننان جول, كۇردەلىدەن شەشىم تاپتىق. مۇنىڭ ءبارى حالىق بىرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. بۇگىنگى كۇنى ەشبىر قازاق بالاسى جات ەلدە جاسىپ, جالشىلىق قىزمەتتە جۇرگەن جوق. بۇل – مەملەكەتتىڭ مەرەيى. بۇل – حالىقتىڭ باقىتى. باقىتتى باعالاي الساق, ونىڭ بايانى دا, باعاسى دا قاشاندا ۇزاعىنان سۇيىندىرمەك. ءومىر قاشاندا – كۇرەس. بۇكىل عۇمىرىڭ – ەڭبەك. ماڭداي تەردىڭ وتەۋى زامان الماسقان سايىن كۇردەلى بولا تۇسەدى. دۇنيە قازىر دۇربەلەڭ. اق پەن قارانىڭ ماڭگىلىك كۇرەسى ادامزاتتىڭ جاراتىلۋىنان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. ارىمىزدى داق تۇسىرمەي ساقتاعان حالىقپىز. بىراق سەن ساقتانعانمەن, سىرت كوز سۇعاناقتىعىن توقتاتپايدى. باقتالاستىق بەلەڭ الدى. ول دا قىزعانىش پەن كورە الماۋشىلىقتان تۋىندايدى. ءدىني ساۋاتسىزدىقتان, ادام ساناسىنداعى اداسۋشىلىقتان لاڭكەستىك ارەكەتتەر ءجيى بوي كورسەتكەن قازىرگى زاماندا جاستارىمىزدىڭ جامان جولعا تۇسۋىنەن ساقتاندىراتىن دا, ساقتايتىن دا قاريالارىمىز وسى جاعىنان ساناتكەر سەرگەكتىك تانىتسا دەيمىز. انانىڭ اقىل ويى ۇل-قىزعا, اعانىڭ اقىل-ويى ءىنى-قارىنداسقا ءتالىم بولسا, تاربيەنىڭ ۇلكەنى دە – سول. جاستار قاشاندا ەلىكتەگىش. سىرتتان كەلىپ جاتقان اتكوپىر اقپاراتتار, اعىل-تەگىل جاڭالىقتار, سان الۋان مادەنيەتتىڭ ساپالى-ساپاسىز دۇنيەلەرى وڭ-سولىن جەتە تانىپ ۇلگەرمەگەن جاستارىمىزدى جەتەكتەپ كەتىپ جاتادى. جاھاندانۋدىڭ تولاسسىز تولقىنى ۇلتتىق ۇعىمداردى تۇمشالاپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە جاستار تاربيەسىنە جاناشىرلىقپەن اتسالىسۋ – بارشامىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. وسى ورايدا اقساقالدىقتىڭ اسىل دارىستەرى دايەكتى ءجۇرىپ جاتسا, قاريالارىمىز ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, سانالى ءسوز ساناتقا كىرىپ جاتسا, ۇتارىمىز از بولماس ەدى. حالقىمىزدىڭ قيلى تاريحىندا ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ ءمان-مازمۇنى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. سىرتقى جاۋلارمەن عاسىرلار بويى شايقاسىپ, ازاپتى ارپالىستاردى باستان كەشكەن حالقىمىزدىڭ جانىن بەرسە دە ارىن بەرمەگەن, قانىن توكسە دە, قارىس جەرىن دۇشپانعا باستىرماعان ۇلى ەرلىگىن ۇلىقتاۋدا, ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋدە قاريالارىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان پارىز جەتەرلىك. ءبىز – ەرلىكتى ەجەلدەن ەنشى تۇتقان جۇرتپىز. ەلدىكتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن حالىقپىز. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن اقىلمەن جالعاعان, اتا جولىن پاراساتپەن ۇستاعان ەلمىز. وسىناۋ ۇلى تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جولىندا, ونى قاستەرلەي وتىرىپ, حالىق جادىنا جازۋدا اقساقالدىقتىڭ ورنى تىم بولەك. ءار اۋىلدا, ءار ۇجىمدا, ءار ورتادا اعالار كەڭەسى, اقساقالدار القاسى, ارداگەرلەر ۇيىمدارى قىزمەت جاساسا, ەلدىك قاسيەتتەرىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, ۇلى داستۇرلەرىمىز ودان ءارى دامي بەرمەك. كوپكە اقىلىن ايتىپ, جۇرتقا جاعىمدى مىنەزىمەن كورىنەتىن قاريالارىمىز قاي جەردە دە بار. تىڭدار قۇلاق, كورەر كوز بولسا, ولاردى تاۋىپ, ورتاعا تارتۋ كەرەك. ورايى كەلگەندە كەڭەسىپ, ەل بولۋدىڭ پايىمىن بىرلەسە ويلاستىرسا, حالىقشىل قاسيەتىمىز جاڭاشا قىرىنان جارقىراي كورىنەدى. كەزىندە كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە ەڭبەگىمەن دە, اقىل-پاراساتىمەن دە ءوز ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن اعا-اپالارىمىز بولدى. ولاردىڭ ءبىرتالايى قازىر دە وتانىمىزدىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە شىنايى اقىل-كەڭەستەرىمەن ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. ءوز كەزەڭىندە دالا اكادەميكتەرى اتانعان ەڭبەك قاھارماندارى شىعاناق بەرسيەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, ۇلبالا التايباەۆا, ءساليما جۇمابەكوۆا, زىليحا تامشىباەۆا, كامشات دونەنباەۆا, جولسەيىت مولداسانوۆ سەكىلدى جۇزدەگەن ۇزدىكتەر ەلدىڭ داڭقىنا داڭق, ابىرويىنا ابىروي قوسىپ, جاستارىمىز ەلىكتەيتىن ەرەن تۇلعالارعا اينالدى. بۇلار ءوز ماماندىعىنىڭ توپجارعاندارى ەدى. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەڭبەگى مەن اقىل-پاراساتى قاتار توعىسقان جاندار بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ يگى ىستەرىن, ىرگەلى جولىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان كەلەسى تولقىن دا وسى بيىكتەن كورىنۋدە. بۇل تولقىن جالعاسا, جاڭارا بەرەدى. اتا كورگەننىڭ اقىلى ارتىق, ءومىر كورگەننىڭ ونەگەسى ارتىق. جاس وسەمىن دەپ ۇمتىلسا, قارتتىڭ اقىلى دەمەۋ بولادى. جاس ۇيرەنەمىن دەپ قۇلشىنسا, جايساڭ ۇيرەتەرىن بۇگىپ قالمايدى. حالقىمىزدا «كوزبەن كورگەنىڭە قولىڭ جەتسىن» دەگەن باتالى ءسوز بار. دۋالى اۋىزدان شىققان دايەكتى ءسوز قاي ىستە دە قولباسشىلىق قۋاتىن جوعالتپايدى. قاريالارىمىزدىڭ حالىقشىل سوزدەرى جاستارىمىزدىڭ جان دۇنيەسىنە شۋاعىن تۇسىرگەي. ءبارىمىزدىڭ جانىمىزعا ەتەنە جاقىن ساعي اقىننىڭ: «دالامنىڭ ءيسى بۇرقىراپ, قارتتارىم, امان-ساۋ ءجۇرشى» دەگەن ءسوزىن مەيلى ول باسشى ما, قوسشى ما, ءاربىر ازامات ويىنان شىعارماي جۇرسە, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇلى كوشىن جاراسىممەن جالعاي بەرەدى. سوندا قاريالارىمىز دا قارىزدار بولىپ قالمايدى. امان بولسىن, ۇلى دالا ەلىنىڭ قاريالارى! عاسىرلار بويعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ ىلگەرى-كەيىندى شەجىرەسىندە حالىقشىل قاريالاردىڭ ەل ەسىنەن كەتپەيتىن ەستى سوزدەرى ءالى دە ات ۇستىنەن تۇسكەن جوق. وتارشىل يمپەريانىڭ قازاق جاستارىن قارا جۇمىسقا, قاسىرەتتى مايدانعا كوگەندەگەن كەسىرلى كەزەڭىندە قاريالارىمىزدىڭ اۋزىنان جەتكەن «بالا بەرسەك, بالا ولەدى, بالا بەرمەسەك, شال ولەدى, بالا ولگەنشە, شال ءولسىن» دەگەن ۇلى ءسوزى اقساقالدىقتىڭ اسقارالى ءسوزى. وسى قاراپايىم دا قاھارمان سوزدە قارتتىقتىڭ حالىقتىق قۋاتى مەن ۇلتتىق ۇرانى جاتىر. جاقسى قاريا – جان دوسىڭ. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭعى ارايىندا ابىز اقساقالدارىمىزدىڭ بەرگەن باتاسى قابىل بولدى. ەل بولىپ ەڭسە تىكتەدىك. مەملەكەت بولىپ مارتەبەمىز ءوستى. باتامەن ەر دە, ەل دە كوگەردى. ەگەمەندىكتىڭ ۇلى كوشى بىردەن تىكتەلىپ, داڭعىل جولعا ءتۇسىپ كەتە العان جوق. بۇعان حالقىمىز كۋا. قينالعان دا, ۇتىلعان دا جەرلەرىمىز بولدى, بىراق داعدارعان جوقپىز. جولىمىزدان جاڭىلمادىق. حالىقتىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن جەلكەن ەتىپ, جاقسى كۇندەرگە قول جەتكىزدىك. وسى كەزەڭدە قازىنالى قاريالاردىڭ دەمەۋى مەن سۇيەۋىنە يە بولدىق. «جاڭا ەكى دوستان, ەسكى ءبىر دوس ارتىق» دەگەندى ءوزىمىز ايتپاساق تا, وزىمسىنە ۇستانعان حالىقپىز. بۇل جەردە ەسكى دوس دەپ وتىرعانىمىز – قادىرلى قاريالارىمىز. بىزدە ارداگەرلەردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى بار. ول – جاندى, جىگەرلى ۇيىمداردىڭ ءبىرى. جۇمىستارى دا قاۋىرت. مەملەكەتتىڭ مەرەيلى دە ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ بارىندە ءۇن قوسىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋدا. مىنا ىرگەمىزدەگى تۇرىكمەن حالقىندا ء«وزىڭدى – ءسۇت, دوسىڭدى قايماق دەپ باعالا» دەگەن ءتامسىل بار. ءبىز دە قاريالارىمىزدى قايماق دەپ ەسەپتەيمىز. ولاردىڭ دوستىققا بەرىك, جولداستىققا ادال ەكەنىن ومىرلىك ءىس-ارەكەتتەرى دالەلدەۋدە. دالانىڭ دانا قارتتارى ءبىزدىڭ ۇلى تاريحىمىزدا ۇلىق مىندەتتەردى اتقارعان. ولار دا جاس بولعان, جالىندى بولعان. جانار كەزدە جانعان, وزار كەزدە وزعان. وسىدان بارىپ ۇلكەن ءومىردىڭ سۇزگىسى مەن سىنىن كورىپ, مول تاجىريبە جيناپ, اقىل مەكتەبىنىڭ العىر شاكىرتتەرىنە اينالعان. كوپتى كورگەندەردىڭ اقىل-ويى – ولاردىڭ تاجىريبەسى مەن اقىل-سەزىمىنىڭ قوسىندىسى. ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز دە جالىنداپ وسكەن جاستىق سەكىلدى. ءومىر وتەر, تالاي ۇرپاق اۋىسار, سوندا ەلىمىز دانا قارتتاي بايىپتى, دانىشپانداي ويلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ, الەمدىك وركەنيەتتىڭ الدىڭعى ساپىنداعى ەلدىڭ ءبىرى بولار. ۇلى دالامىزدىڭ ۇلىق تاريحىندا جانىڭ جادىرايتىن جاقسى قاسيەتتەر ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءبىرى – دالا دەموكراتياسى. ونىڭ باستى ۇرانى – ادىلدىك, بىرلىك جانە ۇلتتىق تۇتاستىق. اتاقتى بيلەردىڭ, ايبىندى اقىنداردىڭ اكسيوماعا اينالعان افوريزمدەرىنە وي جىبەرىپ قاراساڭ, ولارداعى حالىقتىق قاسيەت, ۇلتتىق ۇلاعات ايقىن كورىنەدى. سونداي كەزدە اقىلمان ابىزدىڭ وي تەرەڭدىگىنە ءتانتى بولىپ, دالا فيلوسوفياسىنىڭ ۇلى سارىنىن سەزىنەسىڭ. وزەگى – اقىل, ونەگەسى – ناقىل جۇرتىڭنىڭ اسىل سوزدەرى ۇرپاقتار ساناسىنا جەتىپ جاتسا, بۇدان ارتىق قازىنا بولا ما؟ وسىلاردىڭ ءبارى بىزگە جاس كۇنىمىزدەن قاريالارىمىزدىڭ ۇلگى-ونەگەسىمەن, سانالى سوزىمەن, ازاماتتىق قايراتكەرلىگىمەن جەتتى. اتادان بالاعا كوشىن بۇزباي ۇلاسىپ جاتاتىن كوشەلى ءسوز ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ جادىنا جازىلىپ, سونبەيتىن ساۋلەسىن تۇسىرگەن. اۋىل قارتتارىنىڭ اقىل مەكتەبىنەن ساباق العان ساناتكەر ۇرپاق حالقىمىز ءۇشىن قاتال سىن بولعان قيلى كەزەڭدەردەگى وقيعالاردان امان, ابىرويلى شىعىپ وتىردى. ىنجىلدە: «اۋەلى ءسوز بولعان» دەگەن تاريحي ۇعىم بار. سول ءسوز ەڭ اۋەلى ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزعا جەتكەن شىعار دەپ ويلايمىز. وسى قاسيەتتى قاعيدانى حالىق ساناسىنا سىڭىرگەن ساردارلار مەن سارۋارلارعا ارقاشان العىس ايتامىز. جاڭبىرمەن جەر كوگەرەدى, العىسپەن ەر كوگەرەدى. ەكەۋى كەمەلدەنگەندە ەل كوگەرەدى. ەل داميدى, وسەدى, تۇلعاسى بيىكتەيدى, تۇعىرى بەكيدى. ءبىز قازىر – قارتىمىز دا, جاسىمىز دا – وسى مىندەتتى ورىنداۋ جولىندا بىرلەسىپ كۇش جۇمساپ جاتىرمىز. بىرلىكتىڭ بارار جەرى – تابىس. قاريالارىمىزدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, ولاردىڭ ومىرلەرى جايلى بولۋى جولىنداعى جۇمىستا اتا-بابا ءداستۇرى قالىپتاستىرعان قاعيداتتار نەگىزىندە قىزمەت اتقارامىز. ويتكەنى, ۋاقىت دەگەن قاس-قاعىم, ەرتەڭ سەن دە ۇلكەيىپ, ونىڭ جاسىنا كەلەسىڭ, سوندا وسى ادەتتەردى جاسايتىن جاسقا سەن دە دىلگىر بولاسىڭ. ءومىر – كەزەك, ءداستۇر – ماڭگىلىك. ءومىر بويى بالا بولىپ قالا المايسىڭ. مەملەكەت باقىتتى قاريالىق عۇمىردى ۇزارتۋدىڭ بارلىق جاعدايىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ, جاقسىلىقتىڭ ءبارىن جاساۋعا ارقاشان دايىن. اعا ۇرپاقتىڭ الاڭداۋىنا نەگىز جوق. ويتكەنى, ءبىز ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ التىن كوپىرى – ابزال قاريالارىمىزعا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن بويىمىزدا ساقتاعان ەلمىز. ساقتاي دا بەرەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق كەزەڭىندە ءىس باسىندا بولعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرتالايى قازىر زەينەتكەرلىك كەزەڭگە جەتىپ, قادىرلى قارتتىقتىڭ قىزىعىن كورىپ وتىر. ولار ءالى دە قاتارىمىزدا. مەملەكەت دامۋىنىڭ بارلىق مارتەبەلى شاقتارىندا اقىل-ويىمەن, شىنايى پەيىلىمەن, جاستارعا ءتالىم-تاربيە بەرۋىمەن ۇلتتىق ۇلى داستۇرلەرىمىزدى ۇلاعاتتاپ, پاراسات بيىگىنەن كورىنۋدە. ەل ورتاق, جەر ورتاق, ەندەشە, ابىروي مەن بەدەل دە ورتاق. قازاقستان اتتى ۇلى كەمەمىزدىڭ اق جەلكەنى ءداۋىر ايدىنىندا اداسپاي ءجۇزىپ كەلەدى. «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەگەن حالىق ءسوزى بار. ءبىزدىڭ جانىمىز دا, ارىمىز دا تۋعان حالقىمىزدىڭ ابىز اقساقالدارىمەن بىرگە. ورتاق ابىروي – وتان قۋاتى. الەمدىك وركەنيەتتەن ءوز ورنىن تاپقان قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعى كەلەر ۇرپاققا ماڭگىلىك مىندەت, حالىقتىق قاسيەت بولىپ قالا بەرەدى. بۇل جولداعى اقساقالدارىمىز بەن كەيۋانالارىمىزدىڭ قوسار ۇلەسى ەل دامۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. قاريالارىمىز – قازىنامىز بار, دەمەك تۇعىرىمىز بيىك, تۋىمىز جوعارى بولاتىنىنا كۇمان جوق. تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاعان قازاققا اللانىڭ اق نۇرى جاۋا بەرسىن!
مۇراتى ءبىردىڭ – قۋاتى ءبىر
ءبىز – الىس ساپارعا بەل بۋىپ, كەمەمىزدى تاۋەكەل تەڭىزىنە تۇسىرگەن ەلمىز,
ەلەس ءۇمىتتى ەمەس, ەرلىك پەن ەلدىك مۇراتتى تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا تۋ ەتىپ بايلاعان ەلمىز.
بۇل كىتاپ نە ءۇشىن جازىلدى؟ ونىڭ ماڭىزدى سەبەپتەرى بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلدىق كەزەڭىن مەملەكەت دامۋىنىڭ يگىلىكتى ناتيجەلەرىمەن قارسى الدىق. الەمدىك وركەنيەتتەن ەگەمەن ەل قاتارىندا ءوز ورنىمىزدى تاپتىق. وزگەلەرمەن بويىمىز دا, ويىمىز دا تەڭەستى. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلدى ءارى بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە مارتەبەلى مىنبەرلەردەن ءسوز ۇستاپ, كوزقاراسىمىزدى كەڭىنەن تانىتۋعا قول جەتكىزدىك. مۇنىڭ ءبارى تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات سانالاتىن شيرەك عاسىردا جۇزەگە اسىرىلدى. قارۋدىڭ كۇشىمەن ەمەس, اقىل-پاراساتتىڭ, سارابدال ساياساتتىڭ قۋاتىمەن الەم نازارىن وزىمىزگە بۇردىق. تاۋەلسىز مەملەكەت اتانىپ, شەكارامىزدى شەگەندەدىك. ءتول تەڭگەمىزدى تورگە شىعارىپ, اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە مويىنداتتىق. مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى جۇمىر جەردىڭ قاي تۇكپىرىندە دە اسقاقتاتىپ كەلەمىز. الەم قازاق جەرىنىڭ كەڭدىگىن عانا ەمەس, بايلىعى مەن باقىتىن دا, بەيبىتشىلىك سۇيگىش جىگەرىن دە مويىندايتىن بولدى. مۇنىڭ ءبارىن از كەزەڭدە ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋ وڭاي بولدى ما؟ ارينە, جوق. بىراق بۇلاردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋعا بىزدە ەجەلدەن قالىپتاسقان حالىقتىق ءداستۇر, تاريحي ۇلگى بار ەدى. ەۋرازيانىڭ الىپ ايماعىن مەكەندەگەن قازاق جۇرتىنىڭ بۇرىنعى داڭقى مەن سالتى دەربەس مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا دانالىق داڭعىلى بولا الدى. ارعى تاريحي باستاۋلاردى ايتپاعاندا, بەرگى قازاق حاندىعىنىڭ داۋىرىندەگى تاۋەلسىز ەل بولۋدىڭ ۇلتتىق مۇراتى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كۇيزەلىسىنەن كەيىنگى جىلداردا بىردەن ەڭسە تىكتەپ, ىرگە بەكىتۋىمىزگە نەگىز قالادى. تەگىندە بار تەز وڭالار دەگەن وسى. اسىل ارمان الدىمىزداعى جولدى اشىپ وتىردى. مۇنىڭ ءتۇپ-توركىنى مەملەكەتتىك مۇراتتا, حالىقتىق ماقساتتا جاتىر. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي بىرىگىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ بايانىن ۇسىنعان بابالار تاريحىندا جاتىر. بايتاق كەڭىستىكتىڭ بايىرعى جۇرتى بولعاندىقتان, ءبىز ءوز جەرىمىزدە اسىل ارمانىمىزدىڭ قانات قاعۋىنا جاق-جاقتى قول جەتكىزدىك. ەل دامۋىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭدىك كەستەسىن ءتۇزىپ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتتىك مودەل جاسادىق. وتانىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ كوكەيىندەگى ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ارا سالماعىن دەر كەزىندە تارازىلاپ, كۇدىكتىڭ كولەڭكەسىن كۇنشۋاققا اينالدىرا الدىق. بىرەۋدەن وزدىق دەپ ماقتانباي-اق قويالىق, بىراق وزگەلەر ساباق الاتىن, ۇلگى تۇتاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم جاساقتاپ, تاۋەلسىزدىك تالاپتارىن تۇتاستىققا ۇلاستىردىق. ۋاقىت بىزبەن ساناستى. زامان بىزگە موينىن بۇردى. ەل ەسەيدى, ەلمەن بىرگە مەن دە ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتىم. قانداي قيىن كەزەڭدە دە حالقىمىزدىڭ بىرلىك پەن ىنتىماقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان ۇلتتىق ءداستۇرىن نىق ۇستاي وتىرىپ, كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن ءوزارا تۇسىنىستىگىن, سىيلاستىعى مەن توزىمدىلىگىن مەملەكەت دامۋىنىڭ تەمىرقازىعى ەتىپ قالىپتاستىردىق. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق الاپات قارۋدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتا وتىرىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتان, ىرگەلى مەملەكەتتەردەن بەيبىتشىلىگىمىزگە كەپىلدىك الدىق. بۇل قادام دا ىنتىماقشىل حالقىمىزدىڭ تاراپىنان ءوز كەزىندە قولداۋ تاپتى. مۇندا دا مۇراتىمىز ءبىر, ماقساتىمىز ورتاق بولدى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن تەرەڭنەن ويلاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى. بۇگىنگى تاڭدا 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا 100 ناقتى قادام – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا كىرىسىپ كەتتىك. ءبىز ءۇشىن بۇل دا سىندارلى كەزەڭنىڭ تاعى ءبىر سىناعى بولماق. مىنە, وسى تۇستا ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى قاشاندا ەل دامۋىنىڭ ناقتى كورسەتكىشىنە اينالادى. ءبىز ەگەمەن ەل بولۋ جونىندەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل ارمانىن جۇزەگە اسىردىق. ەلىمىزدىڭ ءوزى تاڭداعان دارا جولى بار, ول – بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن, قاۋىپسىزدىكتى قورعايتىن قازاقستان جولى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەسىنشى جىلىن جاڭا قازاقستاندىق ارماندى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايقىن جەتىستىكتەرىمەن قارسى الىپ وتىرمىز. ەل ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىنى مەن الەۋمەتتىك الەۋەتى الەمدىك داعدارىستىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىنە بەرىك شىداس بەرىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, حالقىمىزدىڭ كوڭىلىندە رۋحاني-پسيحولوگيالىق داعدارىس جوق. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسى جاڭا قۋاتپەن جۇزەگە اسۋدا. جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل. اتا-بابامىز قانىمەن, جانىمەن قورعاعان ۇلى دالادا ماڭگىلىك ەل قالىپتاستىرۋدىڭ بارلىق شارتتارى مەن مۇمكىندىكتەرى جاسالدى. مەملەكەتتىك ۇستانىم تۇعىرىن بەكىتتى. عاسىرلار توعىسىن ءبىز جاڭا ەلوردا تورىندە قارسى الدىق. ەندى, مىنە, ەكى عاسىر توعىسىندا, جاڭا مىڭجىلدىق تابالدىرىعىندا وشكەن جانىپ, ولگەن ءتىرىلىپ, كەتكەن ەسە تۇگەندەلىپ, جىعىلعان تۋ قايتا جەلبىرەپ, قۇلاعان وردا قايتا بوي كوتەرگەنىنە دە كۋا بولىپ وتىرمىز. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي, ۇلى جورىقتا قازىنامىز مولايىپ, قادىرىمىز ارتا تۇسكەي! ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى – تۇتاستىق, تاتۋلىق. «بىرلىگى جەتكەن ەل وزادى, بىرلىگى كەتكەن ەل توزادى» دەگەن ءسوزدى دە ايتقان دانا حالقىمىز. تۋعان جۇرتىڭا مۇمكىندىگىڭ جەتكەنشە تۇستاستىق تۋرالى ايتارىڭدى ايتىپ قالۋ كەرەك. ويتكەنى, بىرلىك – ءبىزدىڭ بارلىق جەڭىستەرىمىزدىڭ قاينار كوزى. وسىنى ءاردايىم جادىمىزدا ۇستاۋىمىز قاجەت. اتا تاريحىمىزدىڭ اماناتىن ەستە ۇستاپ, باعزى زامانداردىڭ شاڭداعىنداعى شەجىرەگە اينالعان ۇلتتىق ۇلاعات پەن تاريحي اقيقاتتى جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا مىقتاپ سىڭىرۋگە ءتيىسپىز. كوممۋنيستىك يدەولوگيا كەزىندەگى لەنيندىك ۇران بويىنشا ء«بىز قاي مۇرادان باس تارتامىز؟» دەگەن سۇراق كۇن تارتىبىنە قاتاڭ قويىلدى. بۇل سۇراقتىڭ جاتتاندى جاۋابى مەن بەيمالىم نۇسقاسىن بىزگە دە مىقتاپ تاڭدى. ءوز ىشىمىزدەن شىققان نەشە ءتۇرلى اعىمداردىڭ كوكپار تارتقانداي بولعان داۋرىقپا, ۇرانشىل ناۋقاندارى دا ارتتا قالدى. قاي كەزدە دە اسىرا سىلتەۋ مەن مانساپشىل ماڭگۇرتتىك حالىقتىڭ كوز جاسىمەن سۋارىلىپ وتىرعان. ول تاريحتى جاقسى بىلەمىز. كورگەننەن كەڭەس, قاتەلىكتەن ساباق الىپ وتىرساق, كوشىمىز ءوز باعىتىنان جاڭىلمايدى. ءبىز ۇلتتىق مۇرادان ەشقاشان باس تارتپايمىز. قالاي بولعاندا دا, ول – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىز. سول قىمبات قازىنانى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جاراتا ءبىلۋىمىز كەرەك. مارتەبەلى بولاشاق تۋرالى ارمانداي وتىرىپ, مەرەيلى وتكەنىمىزدى دە جادىمىزدا ساقتاعانىمىز ابزال. «وتكەننىڭ ونەگەسى – بۇگىننىڭ كەنەرەسى, ەرتەڭنىڭ كەرەگەسى» دەگەن ءتامسىلدى كوكەيىمىزگە جازىپ قويعانىمىز ءجون. 2015 جىلعى بۇۇ-داعى باسقوسۋدا قازاقستان الەمدىك ۇلكەن مىنبەردەن ءوزىنىڭ ۋاقىت الدىنداعى بورىشىن سەزىنۋ تۇرعىسىندا اسا ماڭىزدى بىرنەشە ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعىنا قاراي جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما – 2045 جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قادامى رەتىندە «جاڭا بولاشاق» تۇجىرىمداماسىن جاساۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن: «بۇۇ-نىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كەڭەسىن جاھاندىق دامۋ كەڭەسىنە اينالدىرۋ; بۇۇ-نىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ; سانكتسيالاردى ءوز ەركىمەن قولدانۋدى بۇۇ جارعىسى مەن حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا قايشى كەلەتىن قادام رەتىندە بولدىرماي تاستاپ, 2016 جىلى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ارقاۋلىق قاعيداتتارىن بەكىتۋگە ۇندەيتىن بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن شاقىرۋ; تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم قاتەرى جاھاندىق اۋقىم الىپ وتىر. بۇۇ تۋى استىندا حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تانىتاتىن ءبىرتۇتاس الەمدىك جۇيە قۇرۋ; بۇۇ-نىڭ «ورنىقتى ەنەرگەتيكا – بارشا ءۇشىن» باستاماسىن قولداۋ ماقساتىندا 2017 جىلى استانادا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا بۇكىلالەمدىك ەكسپو كورمەسى وتكىزىلەدى. ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى نەگىزىندە استانادا بۇۇ تۋى استىندا جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن اشۋ. بۇل ۇسىنىستاردىڭ ءبارىن سەسسيا دەلەگاتتارى تولىق قولداپ, ماقۇلدادى. ويتكەنى, بۇل پروبلەمالار تەك ءبىر ەلگە ەمەس, بارشا مەملەكەتتەرگە دە قاجەت, ورتاق ماسەلە. قازىر جەكە ەل رەتىندە نەمەسە جالعىز مەملەكەت بولىپ وزىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا الەمدىك تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق اۋاداي قاجەت. بۇل جەردە «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, كوپپەن ءجۇرىپ اداس» دەگەن ءسوزدى ەسكە الۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. بىراق كوپ بولىپ اداسۋ ءۇشىن ەمەس, كوپپەن بىرگە دۇرىس جول تابۋ ءۇشىن. ادام ساناسىنداعى وزگەرىستەر سوندا مەملەكەتتىك سانانىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە تۇعىر بولادى. جول ىزدەگەن جولاۋشىنىڭ, ارمان قۋعان جاستىقتىڭ جانە ەل بىرلىگى مەن تىنىشتىعىن تىلەگەن قارتتىقتىڭ جولى ءبىر. مەملەكەت دامۋىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەن ءوز ورنىن تاۋىپ, سول بيىكتەن ۇنەمى كورىنە بەرۋىنە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ساياساتكەر جولى دا سونداي. بۇلاردىڭ ءبارىن ادال مۇرات, اسىل ماقسات توعىستىرادى. مۇراتى ءبىردىڭ – قۋاتى ءبىر. ول قۋات ەلدىكتەن, دامۋدان, وركەندەۋدەن, بىرلىك پەن بەيبىت كۇندەردەن باستاۋ الادى. جانە ونىڭ باعىتى دا, باعدارى دا حالىقتىكى. حالىق ورتاق ارمان, ءبىر ماقساتقا بىرلەسە ۇمتىلسا – ونىڭ ەرتەڭى باقىتتى بولارىنا ەش كۇمان جوق. مەنىڭ مۇراتىم – ەلىمنىڭ بۇگىنگى بەيبىت ءومىرى, ەرتەڭگى نۇرلى بولاشاعى. كەلەر ۇرپاقتىڭ العىسى مەن ريزاشىلىعى ءبىزدىڭ بۇگىنگى ىستەرىمىزدىڭ جارقىن ناتيجەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. وسى جولدا حالىق بىرگە بولسا, قامال الامىز. وسى جولدا ماقسات ورتاق بولسا – قۋاتىمىز تاسىپ, كۇش-جىگەرىمىز ەسەلەنە تۇسەدى. سول جولدا مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسى ۇشتاسىپ جاتسا, مارتەبەلى مىندەت – وسى. جاس كەزىمدە ارمانشىل بولدىم. الدىما قويعان ماقساتىما جەتۋگە قاشاندا بار كۇشىمدى سالدىم. ەلىمنىڭ قاجەتىنە جارايتىن ءبىر ازاماتى بولسام دەگەن ارمان مەنى ۇنەمى بيىك شىڭدارعا جەتەلەپ وتىردى. ەڭبەكتىڭ قيىندىعىنان, ءومىردىڭ سىنىنان قاشىپ, تايساقتاعان كەزىم بولعان جوق. بۇل جونىنەن تۋعان ەلىمنەن ومىرلىك ساباق الدىم. ارينە, ول كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولام دەپ ارمانداعان جوقپىن. بىراق ادام ءوزىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىرىنان قاشىپ قۇتىلا المايدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى ەلباسى بولۋ تاعدىرى ماعان بۇيىردى. بۇل جولدا ايانىپ, جاسقانىپ قالعان جەرىم جوق. مەنىڭ باقىتىم – حالقىمنىڭ باقىتى. مەنىڭ جەڭىسىم – جۇرتىمنىڭ جەڭىسى. مەنىڭ تاپقانىم – ەلىمنىڭ قازىناسى. ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى وي اركەز, قايدا جۇرسەم دە ءبىر ساتكە دە تىنشۋ تاپتىرمايدى. كەيدە ءوزىمدى كوپتەگەن ۇلدارى مەن قىزدارى, نەمەرە-شوبەرەسى بار قارياعا, كوپتى كورگەن اتاعا ۇقساتامىن. «بالالى ءۇي – بازار» دەگەن حالقىمىزدىڭ قاناتتى ءسوزى بار عوي. ال كەيدە ءوزىمدى حالقىمنىڭ الدىندا بالاداي سەزىنەمىن. حالقىممەن بىرگە ءوستىم. بالالىق شاعىمنان باستاپ ءوزىمدى تۋعان ەلىمنىڭ ءبىر پايداسىنا جاراتسام, ابىز اباي ايتقانداي, ەلىمنىڭ ءبىر كىرپىشىنە اينالسام دەگەن ماقسات-مۇرات مەنىڭ ەرجەتۋ جولىنداعى باستى جولباسشىم بولدى. قاراپايىم اۋىلدا, كوپ بالالى ۇيدە ءوستىم. كوپشىل, حالىقشىل بولۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر دەپ ويلايمىن. جاقسىنى كورسەم, ۇمتىلىپ, سوعان تەڭەلۋگە تىرىستىم. ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە قامقور بولىپ ەرجەتتىك. وي ەركىندىگى ءسوز ەركىندىگىن تۋعىزادى. ءسوزى ەركىن باسقالاردان وزىق كورىنەدى. وزعان سايىن ونىڭ ءمانىن ۇعىنىپ, ءمانىسىن ءبىلىپ, كوڭىلىڭ كوككە كوتەرىلىپ, ءوزىڭدى ازامات رەتىندە سەزىنە تۇسەسىڭ. ءبىزدىڭ ۇرپاق – تەزىرەك ەرجەتۋگە اسىققان ۇرپاق. ءبىزدىڭ بالالىق بالداۋرەندى بەلشەدەن كەشىپ ۇزاق جۇرۋگە مۇمكىندىگىمىز دە بولمادى. ءبىر جاسقا كەلگەنىمدە ۇلى وتان سوعىسى باستالىپتى. اتا-انامىز سول ءبىر سۇراپىلدىڭ سۇمدىعىن جۇرتىمەن بىرگە كورىپ, ورتاق جەڭىسكە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ەلدەگى تىلدا كۇندىز-ءتۇنى بەل شەشپەي ەڭبەك ەتتى. مايداننان كەلگەن «قارا قاعازداردىڭ» قاسىرەتىن باستان كەشپەگەن شاڭىراق شامالعاندا دا بولماعان سەكىلدى. الىس مايداندا اتىلعان ءاربىر اجال وعى ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىزدى دا باۋداي ءتۇسىرىپ جاتتى. سول كەزدەگى حالىقتىڭ كوز جاسى, انالاردىڭ اڭىراعان ءۇنى مەن اكەلەردىڭ جەر شۇقىپ, كوكىرەگى قارس ايىرىلا كۇرسىنگەنى ءالى كوز الدىمىزدا. بىردە بايىبىنا بارىپ, بىردە بارا الماي, اركىمنىڭ بەتىنە جالتاق-جۇلتاق قاراعان جەتىمدەردىڭ بوتالاعان كوزىندەگى بادانا جاس بالا كوكىرەكتە قالىپ قويعانداي. ارينە, بەس جاستاعى بالاعا جەڭىستىڭ سالتاناتىن تولىق سەزىنۋ قيىن بولار. دەگەنمەن, اۋىلداعى ۇلان-اسىر قۋانىش پەن شاناعىنان اسىپ توگىلگەن شاتتىقتى انالارىمىزدىڭ اقجارقىن كۇلكىسىنەن, ءازىل-قالجىڭىنان سەزىنىپ, جەروشاق باسىنداعى سامساعان ساماۋرىندار مەن ءيىسى بۇرقىراعان قوزىقۇلاق باۋىرساقتاردان ءدام تاتقان سايىن بالاڭ جۇرەگىمىز تاماشا ءبىر قۋانىشتى سەزىنىپ, قىزىققا باتقانبىز. كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىن ءتۇرىپ تاستاپ, تورىندە ساقالىن ساۋمالاپ, تالاي جىل قاباعى قارس جابىلعان اقساقالدى اتالاردىڭ الدارىنا نەمەرەلەرىن الىپ, باستارىنان سيپاپ, ماڭدايلارىنان يىسكەپ وتىرعان سول ءبىر ءسات حالقىمىزدىڭ قيلى عۇمىرىنداعى ەڭ ءبىر باقىتتى كەزەڭى بولعان ەدى. قازاقستان حالقىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى, ىنتىماعى بۇزىلماسا, ءبىز الەمدەگى باقىتتى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالارىمىز ءسوزسىز. وتكەن تاريحتان «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەگەن ءسوز قالعان. ءبىز – سارىارقانىڭ سايىن دالاسىندا جاڭا ەلوردا تۇرعىزىپ, ونىڭ توسىنە سامۇرىق قوندىرعان ەلمىز. الىپ الەمنىڭ دامۋىندا ەندى سامۇرىقتار قانات قاعاتىن بولادى. ول قازاق ەلىنىڭ – ۇلى دالا ەلىنىڭ ازات اسپانىندا ماڭگى قالىقتاي بەرەدى. ەلدىڭ اتاۋى دا سول سياقتى. مۇندا دا تەرەڭ پايىم, تالعامپاز وي, تاريحي ساباقتاستىقتى ۇلتتىق ۇعىمعا ۇشتاستىرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا بولعانى ءجون. ءبىزدىڭ حالقىمىزدى كەزىندە «قىرعىز» دەپ اتادى, كەيىن, 1925 جىلى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, الاش ارىستارىنىڭ ارقاسىندا قازاق اتاۋىن ارەڭ دەگەندە الدىق. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەل اتاۋى قالاي بولادى دەپ قاتتى ويلاندىق. دامۋ ءۇردىسىن, قالىپتاسقان قاعيداتتار مەن كوپ ۇلتتى رەسپۋبليكانىڭ تۇراقتانعان اتاۋىن وزگەرتۋدى كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن قازىرگى اتاۋعا توقتادىق. بۇل قادامىمىزدىڭ دۇرىستىعىن قازىرگى كەزەڭدەگى ەل دامۋى كورسەتىپ وتىر. ەلدىڭ اتاۋى – بۇگىنگىنىڭ بايانى, ەرتەڭنىڭ مەرەيى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تورقالى تويىن نەگە ءبىز جالپىۇلتتىق مەرەكە, مەملەكەتتىك مەيرام رەتىندە اتاپ وتتىك؟ نە ءۇشىن تويلادىق؟ ەل مەرەيىنىڭ ءوسۋى ءۇشىن. وزگەلەر ءبىزدى تانۋى ءۇشىن. جاس ۇرپاق ساباق الۋى ءۇشىن. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جالعاسۋى ءۇشىن. تاريحىمىز جاڭاشا جاڭعىرسىن دەدىك. تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ ودان ءارى بەكي ءتۇسۋىن قالادىق. قول جەتكەن تابىستارىمىز تۇراقتى بولىپ, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى بىزبەن ساناسسىن دەدىك. وسى مەرەيتويدا ۇلى دالا ەلى دەگەن اتاۋدى ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇستىنى, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعدارى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ماڭگىلىك ەتۋ باعىتىنداعى نەگىزگى مىندەت دەپ قاراستىردىق. ءبىز وسى ورايدا مۇنىڭ ءمان-ماقساتىن اشاتىن «100 قادام» جالپىۇلتتىق جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى دەپ تۇجىرىمدايمىز. بۇل اسا ماڭىزدى دا كۇردەلى باعدارلامالار ۇلى دالا ەلى اتاۋىن الەمگە تانىتۋدىڭ باستاپقى تاريحي العىشارتى دەپ قابىلدانادى. ەل اتاۋىن اۋىستىرۋدا كەيدە اسىعىستىق پەن البىرتتىققا دا جول بەرىپ الامىز. كەيبىر ازاماتتار بۇل ورايدا مەنەن شاپشاڭدىق پەن شۇعىل شەشىم كۇتەدى. ء«ۇي مەنىكى دەمەڭىز, ءۇي ارتىندا كىسى بار» دەگەن ەمەس پە حالقىمىز؟ وزگەرمەلى الەمنىڭ قا
