(تريپتيح)
3. اپكە
وڭتۇستىكتە اپكە دەگەن ءبىر ادەمى ۇعىم بار. قازىر ادەبي اينالىمعا ىرگەسى كەڭەيىپ, جالپىقازاقتىق ۇعىمعا اينالا باستادى. شۇمەيتىپ “اپشە” دەيتىنىمىزدى قايتەرسىڭ؟! قازاقتىڭ ءار ءسوزىنىڭ ءارىن كەلتىرىپ, ابىرويىن اسىرىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتە بەرگەنگە نە جەتسىن. ءتۇپ-تامىرى “اپا-ەكە...”-دەن قۇنار تارتاتىن “اپكە” كلاسسيك جازۋشىمىز دۋلات يسابەكوۆتىڭ «اپكە» پەساسى مەن ول بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدەن سوڭ, قولدانۋىن قايدام, قابىلدانۋ اياسى مەيلىنشە كەڭي ءتۇسكەندەي بولىپ وتىر. حالىقتىڭ وسى ءبىر ادەمى ۇعىمىن قازاقتىڭ ءبىر اياۋلى قىزى رۋحىنا جاسار رۋحاني دۇعاما تاقىرىپ ءھام مازمۇن ەتكىم كەلىپ وتىرعانى. ول – قازاقتىڭ ءبىر عاجايىپ وقىمىستى قىزى – الما قىراۋبايقىزى...
المانىڭ اكەسى ءمۇتالىپ قىراۋباي ۇلى وڭتۇستىك, سىر وڭىرىنە ەداۋىر تانىلعان حالىق اقىنى. سىردىڭ قىزى – الما جاستاي جىردىڭ قىزى بولىپ وسەدى. دارىندى قىز بالا اۋىلدا – ماقتانىش. مەكتەپتە – ماقتانىش. دومبىرا تارتادى. ءان سالادى. ولەڭ, ءاڭگىمە جازادى. بولساڭ – ءمۇتالىپقىزىنداي بول! – اتانىپ, جاستاي اۋىزعا ىلىگەدى.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە ول جونىندە اۋداندىق, وبلىستىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتىندە ۇلكەندى-كىشىلى ماتەريالدار باسىلادى. ءوزىنىڭ ءتولتۋما اڭگىمەلەرى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا ءالدەنەشە دۇركىن باسىلىپ, الما جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىن-اق ءتاپ-ءتاۋىر تانىلىپ ۇلگەرەدى.
ورتا بويلى, ءسال ەتجەڭدىلەۋ قاراتورى ادەمىشە قىز بالا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وسىلاي تانىلا كەلىپ, تالابى جانىپ, وقۋعا ءتۇستى. بۇل – 1965 جىل ەدى. ول تۇسكەن ورتا قازاقتىڭ شىن مانىندە دارىندى ۇل-قىزدارىنان باس قۇراعان ادەمى كۋرس بولاتىن. ول – ساعات اشىمباەۆ, نۇرلان ورازالين, ءۇمىت توقماعامبەتوۆا, فاۋزيا ورازباەۆا, ادىلبەك تاۋاساروۆ, ءشاربانۋ بەيسەنوۆا, الدان سمايىل, اشىربەك كوپىشەۆ, سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ, ريزابەك ءادۋوۆ سەكىلدى دارىندى جاستار ورتاسى! العاشقى جىلدىڭ وزىندە ءبىرىنىڭ ولەڭى, ءبىرىنىڭ ءاڭگىمە, نوۆەللاسى, تاعى ءبىرىنىڭ سىن ماقالاسى جارىق كورە باستادى. الما قىراۋباەۆانىڭ نوۆەللا دەرلىك اڭگىمەلەرى!
جاقسىنى نەگە جاقسى دەمەسكە؟! تۇتاس كۋرس ۇستازدار ماحابباتىنا ءبولەندى. ۋنيۆەرسيتەت جانىنان ىلگەرىدە پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ ۇيىمداستىرعان, ت.نۇرتازين, ز.قابدولوۆ, س.سادىرباەۆ ءار جىلدارى جالعاعان, كوزى كەتكەن سوڭ م.اۋەزوۆ اتىن العان ادەبي بىرلەستىكتى دە وسى كۋرس قولىنا الدى. ساعات اشىمباەۆ باسقاردى. ءبىرى قاۋىرسىن قانات شىعارماسىن ورتاعا سالادى. قالعانى جابىلا تالدايدى. ءبارى دە جاقسى كەلە جاتتى. تەك ءبىر جاعداي بولماسا؟! ول جاعداي الماعا قاتىستى. اڭگىمە جازىپ, جاپ-جاقسى كورىنىپ كەلە جاتقان الماعا باعىتىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. بارىنە سەبەپكەر – پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى!
المانىڭ جاقسى ساباق ۇلگەرىمى, زەردەلىلىگى, تابيعي تاربيەسى تۋا ۇستاز, تاباندى عالىم ىقىلاسىن اۋداردى. كافەدراعا شاقىرىپ الىپ, ءبىرسىپىرا ءاڭگىمەلەستى. اقىرى كەسىمدى ءسوزىن ايتتى.
– قىزىم, تۇركىتانۋشى بولاسىڭ.
– جازۋشى بولعىم كەلەدى, اعاي!
– جازۋشى كوپ, تۇركىتانۋشى جوق. كوپتىڭ سانىن كوبەيتكەنشە, جوقتى جاسايىق, قاراعىم.
«قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قارت پروفەسسوردىڭ ءتۇركولوگيا جايىنداعى جالىنىپ تا, قازىلىپ تا سويلەگەن سوزىنەن اكەلىك مەيىر, شىن ۇستازدىق بەيىل اڭعاردى. ەڭ باستىسى – ۇلت ادەبيەتىنىڭ تاعدىرى, ۇلت ادەبيەتىنىڭ التىن تامىرى جايلى اڭگىمەسى كوكەيىنەن كەتپەدى. كەلىستى اقىرى! شاكىرت شەشىمىنە ۇستاز قۋاندى. مۇحتار, مىرزاتاي, قابيبوللا قاتارىنا تاعى ءبىر تاباندى تۇركىتانۋشى قوساتىنىنا قۋاندى. «ەسكى» اتاپ, ەستەن شىعارعىسى كەلىپ جۇرگەن كونە داۋىرلەرگە ساياحاتىمىز ءساتتى بولار ينشاللا, دەدى ىشتەي. ءسويتتى دە اۋزىنان انا ءسۇتىنىڭ ءدامى جاڭا كەتكەن ۋىز ءشاكىرت – ستۋدەنت جاسقا مۇحامەد حورەزميدىڭ «مۇحاببات نامە» داستانىن تاقىرىپ ەتىپ ۇسىندى.
الما قىراۋبايقىزىنىڭ تەكتى ءتۇركولوگياعا بەتبۇرىسى وسىلاي باستالىپ ەدى...
...شاكىرت ىزدەنىسىن باستادى. باعىت بەرە وتىرىپ, شاكىرت الىمدىلىعىنا ۇستاز ءسۇيىندى. اڭگىمە اراسىندا سوڭىنان ىزدەپ, سوناۋ قىزىلوردادان اكەسىنىڭ كەلگەنىن ايتتى. ۇستاز ويىنا كەنەت الدەنە تۇسكەندەي:
– اكەڭنىڭ ەرتەڭ تۇستە ءبىزدىڭ ۇيدە قوناق بولۋعا ۋاقىتى قالاي ەكەن؟ ءبىلىپ, ايتارسىڭ, – دەگەنى.
– جو, جوق, اعاي... اۋرە بولماڭىزدار, ەرتەڭ اۋىلعا قايتادى, – دەدى اسىپ-ساسىپ شاكىرت.
– جوق, قاراعىم, ولاي ەتپە! ەرتەڭ تۇستە ول كىسىنى ءبىزدىڭ ۇيگە ەرتىپ الىپ كەل. اناڭنىڭ ءشايىن بىرگە ىشەلىك. سولاي ەتكىن! كۇلان, سەن دە بىرگە بول. قوناقتى ەكەۋلەپ اكەلىڭدەر, – دەدى سوسىن كافەدراداعى كومەكشىسى لابورانتقا قاراپ. قىز بالا قىسىلماسىن دەگەنى.
ەرتەڭىنە شويقارا ءمۇتالىپ پروفەسسور داستارحانىنان يمەنە ءدام تاتىپ وتىردى. پروفەسسور ءوزىنىڭ جەتىمسىز بالالىق شاعىنان اڭگىمە شەرتتى. «اپىر-اۋ, مەنىڭ ومىرىمە ۇقساس ءورىمدەر عوي مىناۋ», دەپ قوناق وتىر. قوناق اشىلسىن, قىسىلماسىن دەپ وقىمىستى اۋىل ومىرىنە جاقىن اڭگىمە ايتادى. اقىرى, قوناق قارت پروفەسسوردىڭ قولقالاۋىمەن تەرمە ايتىپ بەردى. ماڭدايىنان شىپ-شىپ شىققان تەردى الاقانداي ورامالىمەن ءسۇرتىپ-ءسۇرتىپ قويادى. قاراپايىم دا قادىرلى ادامنىڭ ىقىلاسىن كورگەن اكە اعىنان جارىلدى:
«الما – ناعاشىلارى ەركەلەتىپ وسىرگەن ىرىمالدى پەرزەنتىم. ءسىزدىڭ جاقسىلىعىڭىزدى اۋىلعا ايتا كەلگەن. سىباعا اكەلۋىم كەرەك ەدى. شىنىن ايتقاندا, باتا المادىق. ءومىر بولسا, كورەرمىز. ال مىنا قىزىمنىڭ بويىنان تالاپ كورىپ, تاربيەلەيمىن دەسەڭىز, نيەتىڭىزگە جەتىڭىز! بۇگىننەن باستاپ ءسىزدىڭ قىزىڭىز!»
– مەڭجامال, قىزدى بولدىڭ!
– ونسىز دا ءبىزدىڭ قىزىمىز الما! انا مۇحتار, رىمعاليلار وسى ءۇيدىڭ بالاسى. الما, سەن دە قىسىلماي كەلىپ ءجۇر, اينالايىن!
انالىق مەيىر قاي تىلدە دە اقجارقىن عوي. تاتار ماقامىمەن ايتىلعان انالىق مەيىر ءسوز قوناقتاردىڭ كوڭىلىنە نۇر شۋاق قۇيىپ جاتتى.
قارت پروفەسسور سول كۇنى كىتاپحاناسىنان سامويلوۆيچ باستىرعان «مۇحاببات نامەگە» باستاتىپ, كونە تۇركولوگياعا قاتىستى قيماس كىتاپتارىنان «ەنشى» ءبولىپ بەردى... «قايتارىمى – جاقسى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا!» دەدى نىعارلاپ تۇرىپ.
شىنايى ۇستاز پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ءۇشىن تالانتتى شاكىرت تاپقان كۇن – مەرەكە! پروفەسسوردىڭ اتالىق مەيىرى شاكىرتتى ونان سايىن قاناتتاندىرا ءتۇستى.
ستۋدەنت پارتاسىنان-اق المانىڭ العاشقى ماقالالارى توبە كورسەتە باستادى. شاكىرت ىزدەنىسى جاندانا ءتۇستى. ۇستاز ءۇمىتى جالدانا ءتۇستى. ءابىش پەن قادىردىڭ العاشقى اقىندىق الىمدى قادامدارىنا ءسۇيسىنگەن, مىرزاتايىنا ديسسەرتاتسيا قورعاتىپ, كوڭىلىن دەمدەگەن, ەندىگى كەزەك مۇحتار مەن قابيبوللانىكى دەپ قۋانىپ جۇرگەن ول تاعى ءبىر ۇكىلى ءۇمىتىم دەپ ءبىلدى المانى! ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاراپايىم ءتىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىنىڭ 1969 جىلعى 13 ماۋسىم كۇنگى 16-شى سانىندا «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن تاقىرىپتا سويلەپ, ويىن بىلاي ءوربىتىپتى جارىقتىق: «ەرتەدەگى جازبا ادەبيەتتەردى زەرتتەۋدە كوپتەگەن عالىمدار اراسىندا ءبىرجاقتى پىكىرلەر تۋىپ كەلگەن بولاتىن. مۇنى زەرتتەۋدە كوپ كەدەرگىلەر بولا بەرەتىن. ايتسە دە, جاس عالىم م.جولداسبەكوۆ بۇل سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ول جۋىردا عانا ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىستىلىعى ءجونىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. سونىمەن قاتار م.ماعاۋيننىڭ ء(حىV-ءحVى عاسىر), ق.سىديىقوۆتىڭ ء(حVىى-ءحVىىى عاسىر) ادەبيەتى جايلى زەرتتەۋلەرى – ءسوز جوق, اسا قۇندى ءدۇنيەلەر. ءسويتىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن سوناۋ ورحون داۋىرىنەن باستاۋعا ءمۇمكىندىك تۋدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ادەبيەتىن ارناۋلى كۋرستارعا ءبولىپ وقىتۋعا جاعداي تۋىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان عالىمدارىمىزدىڭ ءبارى دەرلىك وسى ءوز فاكۋلتەتىمىزدىڭ تۇلەكتەرى. ءاربىر ۇستاز لەكتسيا وقىپ قانا قويماي, ولار ءوز شاكىرتتەرىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, ولاردىڭ بويىنداعى عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىقتى وياتىپ, وعان قامقورشى بولا ءبىلۋى كەرەك. ولاي بولسا, عىلىمعا يكەمى, قابىلەتى بار جاستاردى ءبىز العاشقى كۋرستان باستاپ-اق قامقورلىققا الىپ, اقىل-كەڭەستەر بەرىپ وتىرامىز. ستۋدەنتتەردىڭ جىل سايىنعى عىلىمي كونفەرەنتسيالارىندا باياندامالار بەرەمىز. ايتەۋىر, قايتكەن كۇندە دە ونداي ادامداردى جوعالتپاۋعا, قايتكەن كۇندە دە ونداي ادامداردى ءوسىرىپ شىعارۋعا تىرىسامىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ ءوزى وسى جاستار ەمەس پە؟! فاكۋلتەتىمىزدە كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە مەن اسىرەسە الما قىراۋباەۆانى اتار ەدىم», دەدى ول!
مىنە, شاكىرتىن ءوز پەرزەنتىندەي كورىپ, ونىڭ ءاربىر ادىم-الىمىن ۇلكەن جەتىستىككە بالاپ, اقجارىلىپ قۋانا بىلگەن شىنايى ۇستاز, فيدايى عالىم بولمىسى! ال بار عۇمىرىن ۇلت ادەبيەتى تاريحىن تەرەڭدەتۋگە اياماي جۇمساپ كەلە جاتقان ۇلى ۇستاز-عالىمدى عىلىمداعى العاشقى اياق الىسىمەن قۋاندىرا بىلگەن تەگەۋرىنى مىقتى تالانتتى شاكىرتتى ايتسايشى, شىركىن!
ءسويتىپ, بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى الما قىراۋباەۆا بويىنداعى دارىن-قابىلەتتى ستۋدەنت پارتاسىنان باستاپ تانىپ, ونى ۇكىلەي ۇشتاپ, ۇلت ادەبيەتى ءۇشىن اسا ءزارۋ تىڭ ارناعا دەر كەزىندە باعىتتاي ءبىلدى.
1970 جىلى ماقتاۋلى كۋرس وقۋىن ءتامامدادى. داڭقپەن كەلىپ, ءبىرسىپىراسى داڭقتى ءبىتىردى جوعارى وقۋ ورنىن. ۇستازدار ءۇمىتى الداماپتى. بۇل توپتان تالانتتىلار كوپ شىقتى. سونىڭ ءبىرى – الما قىراۋبايقىزى!
المانى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا قىزمەتكە قالدىرعىسى كەلدى بەيسەكەڭنىڭ. ۇستاز شىرىلداپ, جوعارىعا تەلەفوندايدى.
– ءبىر ورىن بەرىڭىزدەر, قىراۋباەۆانى كافەدراعا الىپ قالايىق.
– ورىن جوق. بولمايدى, بەيسەكە!
– اسپيرانتۋراعا ءبىر ورىن.
– اتاماڭىز. بىلتىر ادەبيەتكە بەرگەنبىز ءبىر ورىن. بيىل كەزەك تىلدىكى!
– تالانتتى بالا ەدى. ەندى قايتتىك؟
– مەكتەپكە بارسىن. ەشتەڭەسى كەتپەيدى. ءپىسىپ, جەتىلىپ ورالادى.
– قىز بالا. بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن ۇستاسا كەتە بارادى دا, عىلىمعا قايتىپ ورالمايدى عوي... قاپ اتتەڭ-اي...
قارت پروفەسسور قارا اسپاندى سۋعا الدىرىپ سويلەپ جاتقاندا ارعى بەتتەگى كىسى تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويا سالدى. «گۋك...گۋك...گۋك...»
قارت پروفەسسور قاتتى شامىرقاندى.
وتىرا قالىپ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ومىربەك جولداسبەكوۆ اتىنا ءوتىنىش حات جازدى. الدىنا كىردى.
«ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى
پروفەسسور ءو.ا.جولداسبەكوۆكە
قۇرمەتتى ومىربەك!
«قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىن ۇزاق جىل باسقارىپ كەلەمىن. سەنىمدەرىڭىزگە تەك راحمەت ايتامىن. بىراق, بولاشاق – جاستاردىكى. ولاردى بىرتىندەپ عىلىمعا تارتا باۋلىپ, ءداستۇرلى تۇردە جەتىلدىرىپ, قاتارعا قوسىپ وتىرماساق بولمايدى.
بىزدە ەجەلگى ادەبيەت اتالاتىن, قيىندىقپەن وقۋ پروگرامماسىنا قوسىمشا ساعاتپەن كۇشتەۋمەن ەنگەن ءپان ءجۇرەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا ءتىل, ادەبيەت ماماندىعىن ۇزدىك بىتىرگەن قىراۋباەۆا المانى كافەدراعا الىپ قالساق دەگەن ەدىك, وعان مۇمكىندىك جوق ەكەنىن ايتىپ وتىرسىزدار. ساعات جوعىن مەن دە سەزەمىن. ءارى ويلاپ-بەرى ويلاپ ءبىر شەشىمگە بەكىنگەندەيمىن. مەن جاسىم كەلگەن كىسىمىن. مۇمكىندىگىنشە, مەنى نە جارتى ستاۆكاعا اۋىستىرىڭىزدار, ءتىپتى پەنسياعا شىعارساڭىزدار دا قارسىلىعىم جوق. قالاي دەگەندە دە, ءسويتىپ مەنىڭ ساعاتىممەن قىراۋباەۆا المانى «قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىنا الىپ قالىڭىزدار.
قىراۋباەۆا المانىڭ سەنىمدەرىڭىزدى اقتايتىنىنا ەش ءشۇبام جوق.
سىزگە دەگەن قۇرمەتپەن پروف. ب.ك.كەنجەباەۆ» دەلىنگەن ەدى تىلدەي حاتتا.
ەكى كوزى وت شاشقان ارىستان كەۋدەلى رەكتور پروفەسسوردىڭ جۇزىنە ءۇڭىلىپ قارادى, سىناي قارادى. «شىنى ما, كولگىرسۋى مە؟»
«الدىما كىم كەلمەيدى؟! بىراق, مۇنداي ۇسىنىسپەن كەلىپ وتىرعان ءبىرىنشى پروفەسسور! شىنىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىرجولاتا كەتپەككە بەكىنگەنى مە؟ ءوز مەرەيىن, مانسابىن ويلاۋدىڭ ورنىنا, ءشاكىرتىن العا تارتىپ. ابىرويلى كىسى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ اينىماس دوس تۇتقان, ەرەكشە ىقىلاستى بولعان دەسەتىن ەدى. ارلى باسىن قادىرلەگەنى-اۋ, شاماسى. راس بولعانى عوي. تەكتى كىسى ەكەن عوي بەيسەكەڭ. شاكىرتى ءۇشىن ءاربىر پروفەسسور وسىلاي شىرىلداسا عوي, شىركىن!؟»
– كوكە, – دەدى سوسىن.
– كوكە, اڭگىمە جوق, ءسىزدىڭ شاكىرتىڭىزگە ءبىر ورىن تابارمىز. ال ءوزىڭىز كەتەمىن دەگەندى ايتا كورمەڭىز. كەرەك بولسا مىنا مەن دە سىزگە ارقا سۇيەپ جاڭا قىزمەتكە كەلىپ وتىرعان جوقپىن با!؟
– ونداي بولسا, راحمەت, ومىربەك. ال, جاڭا كەلىپ جاتسىڭ قىزمەتكە. سەنىڭ دە دوسىڭ, دۇشپانىڭ بار. ءسوز كەلەتىن بولسا, مەن بۇگىن كەتۋگە دايىنمىن, قاراعىم.
– جو, جوق, كوكە, ءسوز كەلمەيدى. جىگىتتەرگە تاپسىرامىن. ءبارى دە ورىندالادى. قىزمەتىڭىزدى اتقارا بەرىڭىز!
الما قىراۋبايقىزىنىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءومىر جولى وسىلاي ساباقتالىپ ەدى...
پروفەسسور ءدارىس وقيدى. اسسيستەنت پراكتيكالىق ساباق جۇرگىزەدى. ۋاقىتىن عىلىمعا مولداۋ ءبولسىن دەپ كەلەر جىلى ۇستاز شاكىرتىن اسپيرانتۋراعا اۋىستىردى.
ۇمىتپاسام, 1973 جىلى «قازاقتىڭ حح عاسىر باسىنداعى دەموكرات جازۋشىلارى» اتالاتىن كۋرستان لەكتسيا وقيتىن پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى سىرقاتتانىپ قالدى دا ەمتيحاندى ءبىزدىڭ كۋرس ستۋدەنتتەرىنەن ەكى اسپيرانتى – اراپ ەسپەنبەتوۆ پەن الما قىراۋباەۆا قابىلدايتىن بولدى. ەكى توپ. بىرىنەن اراپ قابىلدايدى, كەلەسىسىنەن الما... ستۋدەنت ءۇشىن باعا ۇلكەن ماسەلە! باعا ماسەلەسىندە اراپ دارقانداۋ دا, الما قاتاڭداۋ...
مەنىڭ دە «بەيسەكەڭنىڭ شاكىرتى» اتانىپ, ماقالالارىممەن كورىنىپ قالعان كەزىم. بەيسەكەڭنىڭ ۇيىنەن تۇستىك ىشەمىن... شاماسى, داندايسۋ پايدا بولعان. بالكىم, ەمتيحاندى بەيسەكەڭنىڭ ءوزى الادى دەپ قالدىم با؟!.. ايتەۋىر, دايىندىعىم شامالى. ونى ءوزىم دە بىلەمىن. ونىڭ ۇستىنە اۋىر كۋرس. الما اپاي ءارى سۇرادى, بەرى سۇرادى. قوسىمشا سۇراق بەرىپ جەتەلەپ كوردى. جاۋابىم كوڭىلدەگىدەي بولمادى. «بەستىك» الارمىن دەگەن باسىم «ۇشتىكتى» توڭىرەكتەپ ءجۇرمىن. اڭگىمەگە اراپ ارالاستى. «تورتتىك» دەگەن باعا الىپ, باسىم سالبىراپ شىقتىم... باسىم سالبىراپ شىعىپ بارا جاتىپ, ەستىگەنىم «اعايدىڭ بالالارىمىز, ءبىز جاقسى وقۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوز بولدى.
ادەبيەت الەمىندەگى الما قىراۋباەۆانى العاش جاقىن تانۋىم سول جولى.
اراعا بىرەر جىل سالىپ الما كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
بەيسەمباي كەجەباي ۇلىنىڭ ول كۇنگى قۋانىشىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. پەرزەنتتى بولعاننان ارمەن قۋاندى. كۇنى بويعى اڭگىمەسى كونە ادەبيەت جانە الما بولدى. «تاقىرىبى قيىن ەدى. تاباندىلىعىمەن الىپ شىقتى» دەپ قويادى جارىقتىق, شاكىرتى ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كۇنى كىرپى ەتىپ قيعان شاشىن قولىمەن سيپاپ-سيپاپ جىبەرىپ.
كەيىن ويلاسام, اقساقالدىڭ قۋاناتىنىنداي بار ەكەن. بۇعان دەيىن م.جولداسبەكوۆ, م.ماعاۋين, ق.سىديىقوۆتى قورعاتىپ, ەرتە ءداۋىر ادەبيەتىن قۇلاققا ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەن ول, قىراۋباەۆا ديسسەرتاتسياسىمەن عىلىمداعى دۇشپاندارىن ءبىرجولاتا تۇقىرتا جەڭگەن ەكەن. «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» اتالاتىن تىڭ تاقىرىپتىڭ يگەرىلۋى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىن تۇركىتانۋ ارناسىنا زەرتتەۋدىڭ تياناقتى, تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسۋى, جانسەبىل عالىم تاريحي مەكتەبىنىڭ تولىق قالىپتاسۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ شىقتى.
دەسە دەگەندەي, الما قىراۋباەۆا ەڭبەگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى تۇركىتانۋ ءىلىمى ءۇشىن جاڭالىقتى دۇنيە ەدى. قۋانسا قۋاناتىنداي بار بولاتىن. تۇركولوگيالىق ورتالىقتان الىستا ءبىر شالعايدا جاتىپ, قازاق ادەبيەتى تاريحىن ورتاق ارنالارعا قاراي قانشاما كەرىلگەن كەرمەگە قاراماي, تاباندى سۇيرەپ كەلە جاتقان ارىپتەسى – «بەيسەمباي كەنجەباەۆيچ» ارەكەتىنەن بىردەڭە شىعاتىنىنا ماسكەۋلىك دوستارى دا سەنە باستادى. اسىرەسە, كوز كورگەن دوستارى – س.مالوۆ پەن ءامىر ءناجىپ.
«التىن وردا» ءداۋىرى ادەبيەتىن ا.قىراۋباەۆا تالماي زەرتتەپ, تالاي زەرتتەۋلەر جازدى. جان-جاقتى زەرتتەپ, كەڭ تانىتتى, كەمەل ەڭبەك بەردى. ءوزى «التىن وردا» ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ بىردەن-ءبىر ءبىلىمدى, تالانتتى زەرتتەۋشىسى رەتىندە مويىندالدى. «عاسىرلار مۇراسى» («مەكتەپ», 1988) اتاپ, تولىمدى ەڭبەك بەردى. ونى «بۇل ەڭبەگىمدى كەڭەسشى اعا, كەمەل ۇستازىم بولعان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ جادىمدا ماڭگى ساقتالاتىن جارقىن بەينەسىنە ارنايمىن! اۆتور» – دەپ كونە ادەبيەت كوشباسشىسى, ۇلى ۇستازى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى رۋحىنا باعىشتادى. ءارى «حش – ءحىV عاسىر ەسكەرتكىشتەرى تۇپكى باستاۋلارى تەرەڭدە جاتقان قازاق ادەبيەتىندەگى ەجەلگى داۋىرلەردىڭ ءبىر ارنالى بۇلاعى. ونى العاش بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى «التىن وردا داۋىرىندەگى تۇرىك ادەبيەتى» دەپ اتاپ, بۇل ءبىر ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى كەرەك ەكەندىگىن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الدىنا پروبلەما ەتىپ قويىپ بەرگەن ەدى» (اتالمىش ەڭبەك, 3-بەت) دەپ ادالىن ايتىپ, ۇستاز رۋحى الدىندا باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتتى.
راسىندا دا ا.قىراۋبايقىزىنىڭ بۇل كىتابى تىڭعا سالعان تۇرەن دەرلىك, زەرتتەۋسىز جاتقان تۇتاس ءبىر ءداۋىردى الدىمەن «قيسسا ءسۇل ءانبيا» مەن «مۇحاببات نامە» سەكىلدى ەكى ەسكەرتكىش ارقىلى تاريحي تالداۋ جاساپ, عىلىمي اينالىمعا اينالدىرعان, كەيىن كەلە تۇتاستىرا زەرتتەپ ارنالاندىرا تۇسكەن, عىلىمعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس دەرلىك عىلىمي ماڭىزدى ەڭبەك بولاتىن. كوز جۇمارىنىڭ الدىندا اتالعان ەڭبەگىن قايتا قاراپ, تىڭ ادەبي ەسكەرتكىشتەرمەن تولىقتىرا وتىرىپ «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» اتالاتىن تولىمدى عىلىمي ەڭبەك اياقتاعان بولاتىن. ۇمىتپاسام, كولەمدى ءۇزىندىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ال تۇتاس عىلىمي ەڭبەكتىڭ كەيىنگى تاعدىرىنان حابارسىزبىن.
الماداي شاكىرتىنە ديسسسەرتاتسيا قورعاتۋ جولىندا بەيسەكەڭنىڭ س.مالوۆ, ءا.ءناجىپ سەكىلدى سىيلاس ماسكەۋلىك عالىمداردى تىلەكتەستىكپەن قولداۋعا شاقىرا جانۇشىرعانىن جازىسقان حاتتارىنان, ءوزىنىڭ ايتۋىنان كەيىن ءبىلدىم. قالاي ايتقاندا دا «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» – الما قىراۋبايقىزىنداي شىنايى عالىمنىڭ باستى ەڭبەگى بولىپ قالا بەرمەك. ەڭبەكتىڭ تولىمدى نۇسقاسى ۇرپاقتارى قولىندا بولسا, تولىق كۇيىندە قايتا باستىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر. قولجازباسى تابىلسا قولقابىس جاسار ەدىك.
وقۋ ءبىتىرىپ ءبىز جايىمىزعا كەتتىك. الما اپايمەن قايتا جۇزدەسۋىمىز تاعى دا بەيسەكەڭنىڭ اينالاسىندا.
ءبىز بالا بولىپ بەيسەكەڭ قولىنا كىردىك. الما, اراپ, زينول, جانعارا, جاقا, زينا, كەڭەس, كاتيا... دەگەندەي جاستار قاريانى قاۋمالادى. بەيسەكەڭ ءتالىمىن السىن دەپ ءبىز ولارعا ەسىكتى ەركىن اشىپ قويدىق. مۇحتار, رىمعالي سىندى ءتول شاكىرتتەرى ءوز الدىنا, جاراسقان مەن ءشومىشباي شالدىڭ كوڭىلىن سۇراي كەلىپ, شاراپ ءىشىپ ەركەلەپ اتتانادى...
الما اپاي ءبىر كۇنى ۇيگە ءداۋ قارا شالدى ەرتە كەلدى. بالا كوزبەن قاراپپىز. ءايتپەسە ەلۋدىڭ ىشىندەگى كىسى بولسا كەرەك. الما اپايدىڭ اكەسى! ءمۇتالىپ قىراۋباەۆ! كوڭىلدى كىسى. حالىق اقىنى. دومبىرامەن تولعادى. اڭگىمە ايتتى. قارىق قىلدى. ەلدەن كەلگەن كىسى. قازاقشا سۇراستى. مەنىڭ اعام بولىپ شىقتى. قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن جاقىن اعايىن. ءاۋ باستاعى كەلىسى – قىزىنا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتقانى, تاربيەلەگەنى ءۇشىن العىس ايتۋ سەكىلدى. ءمۇتالىپ قاريا ءسوزىنىڭ اۋەنى – «اۋەل باستا قۇداي الدىندا سۇراۋسىز – ءسىزدىڭ قىزىڭىز دەگەم. سول ءسوزىم – ءسوز! قىز – سىزدىكى, مەن انشەيىن اعاسى رەتىندە قولىڭىزدى الىپ, العىس ايتىپ شىعايىن دەگەنىم عوي...»
الما اپاي بەيسەكەڭنىڭ ءحالىن بىلۋگە كەمى اپتاسىنا ءبىر رەت كەلىپ كەتەدى. ايەل ادام. بالالى-شاعالى. دۇشپانىڭا تىلەمەيتىن, مىنەزى ءبىرتۇرلىلەۋ ەرى بار. ولەڭ جازادى. ولەڭ دۇرىس قونباسا كىسىنى قيالي ەتىپ جىبەرەدى دەۋشى ەدى. سول راس بولماعاي دەپ ويلاپ قويامىن الما اپايدىڭ ەلىرمە مىنەز ەرىنە قاراپ. ادامعا اللاتاعالا بار باقىتتى بىردەي بەرە بەرمەيدى ەكەن-اۋ دەيمىن تاعى دا ىشتەي. اتتىلى كىسى دەرلىك اياۋلى المانىڭ كۇيەۋى جاياۋدان ءارمان. ءتىپتى قاي جاعىنان دا. وت باسىندا تولىپ جاتقان وسىنداي قيىندىقتارى بار الما اپاي اكەسىندەي بولعان ۇستازدىڭ ءحالىن بىلۋگە اپتاسىنا ۋاقىت تاۋىپ جاتادى. ادالدىعى. شىنىندا الما – بوياماسى جوق, بولمىسى تازا, شىنايى جان ەدى. بايان ەكەۋمىز (مەنىڭ جارىم) الما اپايدىڭ ۇيىنە سيرەك تە بولسا بارىپ تۇرامىز. اپايدىڭ كوڭىلىنە قارايمىز. ءۇيدى ۇقساتا ۇستاپ وتىرعان – الما. ايتپەسە, كۇيەۋى – قۇداي امانات جان! ءسويتىپ ءجۇرىپ قاز مۋ-دا ساباق بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءۇش قارعاسىنا قارايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ عىلىم جاسايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قازاق قىزدارىن ۇلتتىق داستۇردە ءتاربيەلەيتىن تۇرپاتى – ۇلتتىق, بولمىسى بولەك مەكتەپ پە, ليتسەي مە, ايتەۋىر ءبىر كىشى وقۋ ورنىن اشتى.
ءسويتىپ ءجۇرىپ كوگىلدىر ەكراننان ءان سالادى تامىلجىتىپ. جامبىلدىڭ جىراۋلىق اۋەنىن «جامبىل سازى» اتاپ كىتاپ جازىپ, تەوريالىق تۇرعىدان دايەكتەپ, ءوزى دومبىرادا ورىنداپ تىرىلتەتىنىن قايتەرسىڭ؟! ابىسىن-اجىندارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ «جامبىلدىڭ كەلىندەرى» اتاپ تولقىعان وي, توگىلگەن ءتىلدى وچەرك كىتابىن جازىپ اياقتادى. ابىسىندارى تۋرالى كەلىن تولعامى. قانداي ءتالىمدى! نە ايتسا ۇلتتىق داستۇردەن تۋىنداتا ايتادى. نە نارسە جازسا – ۇلتتىق بولمىستان تۋىنداتىپ تامىلجىتىپ تاماشا جازادى.تاباندى تابيعات, ماقساتتى ادام. ايەل باسىمەن وسىنداي ەرگە بەرگىسىز ءىرى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. باسى-قاسىندا جۇرەدى ەمەس-اۋ, ءزىل-باتپان مىندەتتى موينىنا ارتىپ ءبىر ءوزى ارقالايدى. تۋعان ەلى ءۇشىن تاۋ كوتەرگەن تولاعاي قىز...
ارمانى اسقاق ەدى الما اپايدىڭ.
كەيدە كوزىنە جاس الا ويعا العان ارماندارىن ايتىپ وتىراتىن. ارمان جەتكەن جەرگە عۇمىر جەتپەسىن ءبىلدى مە؟! كەيدە ءوزى باستاعان ىستەرى العا جۇرمەي, كوزىنە دۇنيە شەر بولىپ بايلانعان پەندەلەر جۇرگىزبەي قيىن قىلعاندا دىقارت بولىپ جاسىپ وتىراتىن. جاسىنداي جارقىلداپ عۇمىر كەشۋگە ءتيىستى ۇلكەن ويلى, جۇپار جۇرەكتى ءازيز جاننىڭ جاسىپ وتىرعانىن كورگەندە بىرگە جاسىپ قالۋشى ەدىك.
ونەرلى, ويلى جاننىڭ بار ارمان-مۇراتىن تىزبەلەپ وتىرۋ ورىندى بولا قويماس. ارمان تۇتىپ, العا مەجەلەپ قويىپ جۇزەگە اسىرعان, اسىرا باستاعان ىستەرىن اتاپ-اتاپ وتسەك تە از بولماس بىزگە. تۇرمىس اۋىرتپالىعىمەن تايتالاسا ءجۇرىپ تىندىرعان ءىسىنىڭ سالماعى قانداي الما اپايدىڭ؟
ۇستازى ۇسىنعان تاقىرىپ دارىندى شاكىرت ءۇشىن اۋىر بەينەت بولۋمەن بىرگە ابىرويمەن اتقارعان مىندەت تە بولىپ شىقتى اقىر كوگەنتۇپتە. الما تاقىرىپتى ارنالاندىرا ەڭبەك ەتتى. «عاسىرلار مۇراسى» مونوگرافياسى, «ەجەلگى ادەبيەت» وقۋلىعى, اقىن تورەگەلدى تۇياقباەۆپەن مويىنسەرىكتە تارجىمالاعان «ماحاببات نامە» – الما قىراۋبايقىزىنىڭ تۇركىتانۋ سالاسىنداعى تىندىرىمدى ۇزاق جاسايتىن باياندى ەڭبەكتەرى. ن.كونرادتىڭ شىعىستانۋشى ي.كراچكوۆسكي تۋرالى ايتاتىن ادەمى باعالاۋى بار. شىعىستانۋشى بولۋ – ءھام ءتىلشى, ءھام ادەبيەتشى, ءھام تاريحشى بولۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن. الما اپاي ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەرىندە شىعىستانۋشىعا قاجەتتى الگى قاسيەتتەردى تال بويىنا تابيعي جيناقتاعان ءىرى عالىم! المانىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرىن م.جولداسبەكوۆتىڭ, م.ماعاۋيننىڭ قادىرىنە جەتە باعالاعانىن بىلەمىز. تاقىرىپتاس ادامدار – تاعدىرلاس ادامدار. ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىنىڭ ەڭبەگىن ەكىنشىسىنىڭ قادىرىنە جەتە باعالاۋى دا, باعاسىن بىلە تۇرا قىزعانىپ, ءادىل ءسوزىن ايتپاۋشىلىق تا كەزدەسەدى. بەيسەكەڭ شاكىرتتەرى ءبىر ءۇيدىڭ ۇيەلمەن-سۇيەلمەندەرى سەكىلدى عوي. اتى اتالعان عالىمداردىڭ ءوزارا ىنتىماعىنا سۇيسىنەمىز. ارقايسىسىنىڭ ەڭبەگىن دەربەس باعالاپ مەرەيلەنەمىز. ءبىر وكىنىشى – سوڭعى جىلدارى العاش بەيسەكەڭ باعىتتاعان, شاكىرتتەرى تىندىرىمدى ءىس تىندىرعان ەجەلگى ادەبيەتكە قازىرگى جاستار زەرتتەۋگە بارمايتىن, باسپايتىن بولدى. وكىنىشتى.
ون التى اقىننىڭ ايتىسىن كولەمدى العىسوزبەن كىتاپ ەتىپ باستىرعان الما اپاي «حيسسا-داستاندار» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءتۇرلى سەبەپپەن كەشىكتىرىپ قورعاعانى بولماسا ءساتتى عىلىمي ەڭبەك جاسادى.
الما اپاي ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە تۇرىك قاعاناتى تاريحىنان جەكەلەگەن ءاڭگىمەلەر جازىپ, جاريالاي باستاعان ەدى. تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق ەجەلگى ادەبيەتتى زەرتتەگەننىڭ ءبىر پايداسى! تاريحتى دەرەكتى بايانداپ, اڭگىمە جازۋ – ورىس ادەبيەتىندە س.الەكسەەۆتىڭ تىنباي اتقارعان, بار ءومىرىن باعىشتاعان سۇيىكتى ءىسى. بۇرىن ازاماتتىق تاريحىمىزدا ايتىلماي كەلگەن, ايتتىرماي, ۇمىتتىرىپ جىبەرە جازداعان قىمبات تاقىرىپتا بالالار پسيحولوگياسىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگىنە ورايلاستىرىپ دەرەكتى اڭگىمە دەرلىك دايەكتى دۇنيەلەر جازۋ – الما اپايدىڭ عالىمدىعىمەن بىرگە شىنايى ۇستازدىعىنان دا تۋىنداپ جاتقان مىندەت بولاتىن. (الماداي كۋرستاسىنىڭ دەرەكتى اڭگىمەلەرىن ادەمى كىتاپ ەتىپ شىعارىپ بەرگەن اشىربەك كوپىشەۆكە ءوز باسىم ريزاشىلىعىمدى ايتا-ايتا وتىرامىن.) ول شىنايى ۇستاز بولاتىن.
جان جاك رۋسسونىڭ «ۇستازدىق ەتۋ – ۋاقىت ۇتۋ ەمەس, ءوز ۋاقىتىڭدى اياماۋ, ءوزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» (ز.قابدولوۆ قازاقشالاۋى) دەگەن ۇلاعاتىن الما ءمۇتالىپقىزىنا ارنايى ايتساڭ ابدەن جاراساتىن ەدى. شاكىرتتەرى جانىنا جاقىن جۇرەتىن. شاكىرتتەرى سەنىسىپ اڭگىمەسىن ايتىپ, اشىق سىرلاسار ەدى الما اپايمەن. ءتىپتى ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزدار, بۇرىمدى بويجەتكەندەر مەن بوزبالالار اناسىنداي كورەر ەدى الما اپايدى. الما اپاي دا ءشاكىرتتەرىن باۋىرىنان تاراعان بالاسىنان كەم كورمەس ەدى. ولاردىڭ كوڭىل-كۇي قۇبىلىستارىن باقىلاپ, كۇندەلىكتەرىن ءجۇرگىزەتىن. اقىل-كەڭەسىن اياماي سىرلاسا وتىرىپ, جۇرەكتەرىنە نۇر قۇيىپ بەرەتىن. تۇرمىستا باقىتتى بولا الماعان مۇڭدىق ۇستاز شاكىرت-قىزدارىنىڭ باقىتتى بولۋىن بار جان-تانىمەن تىلەۋشى ەدى انابەيىل الما! كىسى «جانىم ساداعا!» دەپ زارىعىپ كورگەن, قوراسانعا قوي ايتىپ ءجۇرىپ, موينىنا مونشاق تىلەپ, قۇدايدان سۇراپ العان تۋعان بالاسىنا عانا ايتار بولار. شاكىرتتەرىنىڭ باقىتىن ايالاۋمەن وتكەن الما ۇستاز ولاردىڭ ءومىرىنەن الىنعان ءتۇرلى شتريح, دەتالدەردى پايدالانا وتىرىپ جازعان پۋبليتسيستيكالىق كىتابىن «جانىم ساداعا!» اتاپ ەدى-اۋ! «جانىم ساداعا»... المانىڭ وسىلاي اتالاتىن ەڭبەگى قازاق تاربيە مەكتەبىندە سيرەك كەزدەسەر ءتالىم-تاربيەلىك ونەگەسى بويىندا تۇنىپ تۇرعان اسا قىزعىلىقتى, اسا ءبىر تاعىلىمدى ەتنوپەداگوگيكالىق پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەك. بىردە تورىمىزدە مۇڭدانىپ وتىرىپ: «ۇستاز بولىپ ساباق بەرگەن سوڭ بالالار ءبىلىمدى, باقىتتى بولسا دەگەن ويمەن بارىڭدى بەرەسىڭ. كەيدە ولار اقىل سۇراپ الاڭدايدى. تاپقانىڭدى ايتاسىڭ. كەيدە ويلايمىن: «وسى مەن بالالارعا كىتابي تاربيە بەرىپ ءجۇرگەنىم جوق پا؟ مەن ايتار اقىل-كەڭەس مىنا قۇبىلعان زاماناعا جارار ما؟ ادال تاربيەلەنگەندىكتەن ولار مىنا تەڭگەنىڭ سىلدىرىنا دەن قويعان زىرىلداق قوعام ۇدەرىسىنە ىلەسە الماي قالىپ قويىپ جۇرمەي مە؟ – دەپ پۇشايمان بولامىن» – دەگەنى بار.
كوردىڭىز بە, شاكىرتتەرىنىڭ تاعدىرىنا قالاي الاڭدايدى الما اپاي؟! كەيدە «اعىلشىن مەكتەبىندە تاربيە جولى بىلاي», «فرانتسۋز مەكتەبىندە ءدارىس ىڭعايى مىناداي» دەپ الەمدىك العى مەكتەپتەر تاجىريبەسىن اڭگىمەلەپ وتىرۋشى ەدى. وقىعانى-توقىعانى بار, ءوز تاجىريبەسىنەن تۇيگەنى بار, سولاردى جۇزەگە اسىرماق بولىپ, قاسكەلەڭنەن جەر الىپ, قىزدار ۇلتتىق ليتسەيىن اشتى. جۇمىسى ءجۇرىپ كەپ بەردى. بالالار ىقىلاستى. بالالارمەن بىرگە ولاردىڭ اتا-اناسى ىقىلاستى بولدى الما اشقان مەكتەپكە. بۇرىن اشىلعان, ابدەن قالىپتاسقان مەكتەپتەر جابىلىپ قالىپ جاتقاندا جاڭا مەكتەپتىڭ – جاڭا ءتيپتى مەكتەپتىڭ اياعىنان تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ كەتۋى ەكىتالاي ۋاقىتتار كەلدى دۇنيەنى اۋدارىپ-توڭكەرىپ. بىرەر رەت سارا الپىسقىزى جاردەم ەتتى. ساتىمپازدىق ارەكەت, پايداكۇنەمدىك پسيحولوگيا يەكتەدى اكىم-قارالاردى. اقىرى الما اپاي اشقان ۇلتتىق مودەلدى مەكتەپ جابىلىپ تىندى. ءۇيىن ەرىنە قالدىرىپ, بالالارىن جەتەكتەپ شىعىپ كەتىپ, پاتەر جالداپ كۇن كەشكەندە قاباعىن مۇڭ شالماعان, رەنىشكە بوي الدىرماعان الما اپاي مەكتەبى جابىلعاندا كۇيىپ كەتتى. كىسىسى ولگەندەي كۇيىككەشتى تىرشىلىك كەشتى...
الما اپاي, 1997 جىلى بولار, ەلۋ جاسقا تولدى. الماتىدا «عالىمدار ۇيىندە» ادەمى كەزدەسۋ بولدى. ءۇي حانشايىمى عاينەكەن بيباتىروۆا تۋعان اپاسىنا اينالىپ, باۋىرمالدىقپەن قىزمەت ەتتى الما اپاي تويىنا. توردە تۇرسەكەڭ – پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى وتىردى. كەشتى مەن جۇرگىزدىم. ءشاكىرتتەرى الما اپايدىڭ قۇرمەتىنە كوگەرشىن ۇشىردى. اقشامدا توي «پيونەرلەر ۇيىندە» جالعاستى. تويدى ءومىرحان ءابدىمانوۆ جالعاي جەتەلەدى. تويعا اناسى قاتىستى. كۋرستاستارى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءۇيىرىلىپ وتىردى, ءيىرىلىپ بيلەدى. وي, ءبىر تاماشا توي بولىپ ەدى. «ءبىر تويىم بولارى ءسوزسىز مەنىڭ...». قىرشىن تولەگەن عوي. المانىڭ دا ءبىر تويى ءوتتى سولاي!
ش.ىبىراەۆ ۇشەۋمىز مەكتەپكە ارناپ وقۋلىق جازباق ەدىك. تۇرىمتاي تۇسىمەن, ءبىز تۇركىستانعا كوشىپ كەتتىك. شاكىر – تۇركيەگە! سول وي اياقسىز قالدى.
الما اپايدى 2000 جىلى تۇركىستاندا اشىلعان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋ بىتىرۋشىلەردىڭ ەمتيحان ءتوراعالىعىنا شاقىردىق. 12 مامىر كۇنى كەلدى. الاقانعا سالىپ ايالاي كۇتتىك. تۇركىستان جەرىندە الما اپاي سول جولى كوپ شاكىرت تاپتى. كىسىنى تابيعي باۋراپ الا جونەلەتىن كىشىپەيىل, ءبىلىمدار, ونەرلى جان ەدى عوي الما اپاي. اۋديتوريادا ءدارىس تە وقىدى, مادەنيەت سارايىندا كەزدەسۋ-سىرلاسۋ ءان-كەشىن دە وتكىزدى الما اپاي! جۇرت ءتانتى. الما اپامىزدىڭ ومىرگە قۇشتار كوڭىلىنە ءدان ريزا بولىستىق. ومىردەگى قيىندىقتاردى جەڭىپ, ءومىردى قۇشتارلانا ءسۇيىپ ءوتىپ كەلەدى ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم ءوز باسىم. المادايىن عازيز جۇرەكتى اسىل ادامنىڭ تەكتى ۇستانىم, تەبىرەنىستى تىرشىلىك كەشۋىنە سونشاما قۋاندىم. ءبىر اي شاماسى تۇركىستاندا بولىپ الما اپاي الماتىعا قايتتى.
ارىپتەس اعاسى مىرزەكەڭ – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ شاقىرىپ, الما اپاي جاڭا وقۋ جىلىنان ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە پروفەسسورلىق قىزمەتكە اۋىستى. كوپ ۇزاماي سىرقاتقا ۇشىرادى. ايىقپاس دەرت. ارنايى بارىپ كوڭىلىن سۇرادىم. ارۋاققا اينالعان كەيپىن كورىپ جىلاپ قوشتاستىم. ۇلىن ءۇيلەندىردى. تويىنا بارا المادىم. ۇزاماي تۋعان اپكەمدەي بولعان اياۋلى جان دۇنيەمەن ءبىرجولاتا قوشتاستى. سوندا ويلايمىن-اۋ, تۇركىستانعا توركىندەي كەلگەندەي بولعان ەكەن-اۋ دەپ. سوندا ويلايمىن, تۇركىستانعا توركىندەۋگە عانا ەمەس, بوي جاساۋعا دا كەلگەندەي ەكەن-اۋ دەپ.
قازاقتا اپكە دەگەن ادەمى ۇعىم بار.
اسا دارىندى ادەبيەتشى عالىم, دارىندى ءانشى الما قىراۋبايقىزى تۋعان اپكەمدەي بولعان عازيز جۇرەك جان ەدى. «اقىننىڭ تويى تارقامايدى...». كىم ايتقانى ەسىمدە جوق. ومىردە كۇرسىنىسى كوپتەۋ عۇمىر كەشىپ, جاستاۋ كەتكەن الما اپاي دا تويى تارقاماس قازاقتىڭ اقىنجاندى عالىم قىزى ەدى, شىركىن!
قايران, قازاق قىزدارى!..
قۇلبەك ەرگوبەك. تۇركىستان.
وڭتۇستىكتە اپكە دەگەن ءبىر ادەمى ۇعىم بار. قازىر ادەبي اينالىمعا ىرگەسى كەڭەيىپ, جالپىقازاقتىق ۇعىمعا اينالا باستادى. شۇمەيتىپ “اپشە” دەيتىنىمىزدى قايتەرسىڭ؟! قازاقتىڭ ءار ءسوزىنىڭ ءارىن كەلتىرىپ, ابىرويىن اسىرىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتە بەرگەنگە نە جەتسىن. ءتۇپ-تامىرى “اپا-ەكە...”-دەن قۇنار تارتاتىن “اپكە” كلاسسيك جازۋشىمىز دۋلات يسابەكوۆتىڭ «اپكە» پەساسى مەن ول بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدەن سوڭ, قولدانۋىن قايدام, قابىلدانۋ اياسى مەيلىنشە كەڭي ءتۇسكەندەي بولىپ وتىر. حالىقتىڭ وسى ءبىر ادەمى ۇعىمىن قازاقتىڭ ءبىر اياۋلى قىزى رۋحىنا جاسار رۋحاني دۇعاما تاقىرىپ ءھام مازمۇن ەتكىم كەلىپ وتىرعانى. ول – قازاقتىڭ ءبىر عاجايىپ وقىمىستى قىزى – الما قىراۋبايقىزى...
المانىڭ اكەسى ءمۇتالىپ قىراۋباي ۇلى وڭتۇستىك, سىر وڭىرىنە ەداۋىر تانىلعان حالىق اقىنى. سىردىڭ قىزى – الما جاستاي جىردىڭ قىزى بولىپ وسەدى. دارىندى قىز بالا اۋىلدا – ماقتانىش. مەكتەپتە – ماقتانىش. دومبىرا تارتادى. ءان سالادى. ولەڭ, ءاڭگىمە جازادى. بولساڭ – ءمۇتالىپقىزىنداي بول! – اتانىپ, جاستاي اۋىزعا ىلىگەدى.
مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە ول جونىندە اۋداندىق, وبلىستىق, ءتىپتى رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتىندە ۇلكەندى-كىشىلى ماتەريالدار باسىلادى. ءوزىنىڭ ءتولتۋما اڭگىمەلەرى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا ءالدەنەشە دۇركىن باسىلىپ, الما جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىن-اق ءتاپ-ءتاۋىر تانىلىپ ۇلگەرەدى.
ورتا بويلى, ءسال ەتجەڭدىلەۋ قاراتورى ادەمىشە قىز بالا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وسىلاي تانىلا كەلىپ, تالابى جانىپ, وقۋعا ءتۇستى. بۇل – 1965 جىل ەدى. ول تۇسكەن ورتا قازاقتىڭ شىن مانىندە دارىندى ۇل-قىزدارىنان باس قۇراعان ادەمى كۋرس بولاتىن. ول – ساعات اشىمباەۆ, نۇرلان ورازالين, ءۇمىت توقماعامبەتوۆا, فاۋزيا ورازباەۆا, ادىلبەك تاۋاساروۆ, ءشاربانۋ بەيسەنوۆا, الدان سمايىل, اشىربەك كوپىشەۆ, سايلاۋبەك جۇمابەكوۆ, ريزابەك ءادۋوۆ سەكىلدى دارىندى جاستار ورتاسى! العاشقى جىلدىڭ وزىندە ءبىرىنىڭ ولەڭى, ءبىرىنىڭ ءاڭگىمە, نوۆەللاسى, تاعى ءبىرىنىڭ سىن ماقالاسى جارىق كورە باستادى. الما قىراۋباەۆانىڭ نوۆەللا دەرلىك اڭگىمەلەرى!
جاقسىنى نەگە جاقسى دەمەسكە؟! تۇتاس كۋرس ۇستازدار ماحابباتىنا ءبولەندى. ۋنيۆەرسيتەت جانىنان ىلگەرىدە پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ ۇيىمداستىرعان, ت.نۇرتازين, ز.قابدولوۆ, س.سادىرباەۆ ءار جىلدارى جالعاعان, كوزى كەتكەن سوڭ م.اۋەزوۆ اتىن العان ادەبي بىرلەستىكتى دە وسى كۋرس قولىنا الدى. ساعات اشىمباەۆ باسقاردى. ءبىرى قاۋىرسىن قانات شىعارماسىن ورتاعا سالادى. قالعانى جابىلا تالدايدى. ءبارى دە جاقسى كەلە جاتتى. تەك ءبىر جاعداي بولماسا؟! ول جاعداي الماعا قاتىستى. اڭگىمە جازىپ, جاپ-جاقسى كورىنىپ كەلە جاتقان الماعا باعىتىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى. بارىنە سەبەپكەر – پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى!
المانىڭ جاقسى ساباق ۇلگەرىمى, زەردەلىلىگى, تابيعي تاربيەسى تۋا ۇستاز, تاباندى عالىم ىقىلاسىن اۋداردى. كافەدراعا شاقىرىپ الىپ, ءبىرسىپىرا ءاڭگىمەلەستى. اقىرى كەسىمدى ءسوزىن ايتتى.
– قىزىم, تۇركىتانۋشى بولاسىڭ.
– جازۋشى بولعىم كەلەدى, اعاي!
– جازۋشى كوپ, تۇركىتانۋشى جوق. كوپتىڭ سانىن كوبەيتكەنشە, جوقتى جاسايىق, قاراعىم.
«قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قارت پروفەسسوردىڭ ءتۇركولوگيا جايىنداعى جالىنىپ تا, قازىلىپ تا سويلەگەن سوزىنەن اكەلىك مەيىر, شىن ۇستازدىق بەيىل اڭعاردى. ەڭ باستىسى – ۇلت ادەبيەتىنىڭ تاعدىرى, ۇلت ادەبيەتىنىڭ التىن تامىرى جايلى اڭگىمەسى كوكەيىنەن كەتپەدى. كەلىستى اقىرى! شاكىرت شەشىمىنە ۇستاز قۋاندى. مۇحتار, مىرزاتاي, قابيبوللا قاتارىنا تاعى ءبىر تاباندى تۇركىتانۋشى قوساتىنىنا قۋاندى. «ەسكى» اتاپ, ەستەن شىعارعىسى كەلىپ جۇرگەن كونە داۋىرلەرگە ساياحاتىمىز ءساتتى بولار ينشاللا, دەدى ىشتەي. ءسويتتى دە اۋزىنان انا ءسۇتىنىڭ ءدامى جاڭا كەتكەن ۋىز ءشاكىرت – ستۋدەنت جاسقا مۇحامەد حورەزميدىڭ «مۇحاببات نامە» داستانىن تاقىرىپ ەتىپ ۇسىندى.
الما قىراۋبايقىزىنىڭ تەكتى ءتۇركولوگياعا بەتبۇرىسى وسىلاي باستالىپ ەدى...
...شاكىرت ىزدەنىسىن باستادى. باعىت بەرە وتىرىپ, شاكىرت الىمدىلىعىنا ۇستاز ءسۇيىندى. اڭگىمە اراسىندا سوڭىنان ىزدەپ, سوناۋ قىزىلوردادان اكەسىنىڭ كەلگەنىن ايتتى. ۇستاز ويىنا كەنەت الدەنە تۇسكەندەي:
– اكەڭنىڭ ەرتەڭ تۇستە ءبىزدىڭ ۇيدە قوناق بولۋعا ۋاقىتى قالاي ەكەن؟ ءبىلىپ, ايتارسىڭ, – دەگەنى.
– جو, جوق, اعاي... اۋرە بولماڭىزدار, ەرتەڭ اۋىلعا قايتادى, – دەدى اسىپ-ساسىپ شاكىرت.
– جوق, قاراعىم, ولاي ەتپە! ەرتەڭ تۇستە ول كىسىنى ءبىزدىڭ ۇيگە ەرتىپ الىپ كەل. اناڭنىڭ ءشايىن بىرگە ىشەلىك. سولاي ەتكىن! كۇلان, سەن دە بىرگە بول. قوناقتى ەكەۋلەپ اكەلىڭدەر, – دەدى سوسىن كافەدراداعى كومەكشىسى لابورانتقا قاراپ. قىز بالا قىسىلماسىن دەگەنى.
ەرتەڭىنە شويقارا ءمۇتالىپ پروفەسسور داستارحانىنان يمەنە ءدام تاتىپ وتىردى. پروفەسسور ءوزىنىڭ جەتىمسىز بالالىق شاعىنان اڭگىمە شەرتتى. «اپىر-اۋ, مەنىڭ ومىرىمە ۇقساس ءورىمدەر عوي مىناۋ», دەپ قوناق وتىر. قوناق اشىلسىن, قىسىلماسىن دەپ وقىمىستى اۋىل ومىرىنە جاقىن اڭگىمە ايتادى. اقىرى, قوناق قارت پروفەسسوردىڭ قولقالاۋىمەن تەرمە ايتىپ بەردى. ماڭدايىنان شىپ-شىپ شىققان تەردى الاقانداي ورامالىمەن ءسۇرتىپ-ءسۇرتىپ قويادى. قاراپايىم دا قادىرلى ادامنىڭ ىقىلاسىن كورگەن اكە اعىنان جارىلدى:
«الما – ناعاشىلارى ەركەلەتىپ وسىرگەن ىرىمالدى پەرزەنتىم. ءسىزدىڭ جاقسىلىعىڭىزدى اۋىلعا ايتا كەلگەن. سىباعا اكەلۋىم كەرەك ەدى. شىنىن ايتقاندا, باتا المادىق. ءومىر بولسا, كورەرمىز. ال مىنا قىزىمنىڭ بويىنان تالاپ كورىپ, تاربيەلەيمىن دەسەڭىز, نيەتىڭىزگە جەتىڭىز! بۇگىننەن باستاپ ءسىزدىڭ قىزىڭىز!»
– مەڭجامال, قىزدى بولدىڭ!
– ونسىز دا ءبىزدىڭ قىزىمىز الما! انا مۇحتار, رىمعاليلار وسى ءۇيدىڭ بالاسى. الما, سەن دە قىسىلماي كەلىپ ءجۇر, اينالايىن!
انالىق مەيىر قاي تىلدە دە اقجارقىن عوي. تاتار ماقامىمەن ايتىلعان انالىق مەيىر ءسوز قوناقتاردىڭ كوڭىلىنە نۇر شۋاق قۇيىپ جاتتى.
قارت پروفەسسور سول كۇنى كىتاپحاناسىنان سامويلوۆيچ باستىرعان «مۇحاببات نامەگە» باستاتىپ, كونە تۇركولوگياعا قاتىستى قيماس كىتاپتارىنان «ەنشى» ءبولىپ بەردى... «قايتارىمى – جاقسى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا!» دەدى نىعارلاپ تۇرىپ.
شىنايى ۇستاز پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ءۇشىن تالانتتى شاكىرت تاپقان كۇن – مەرەكە! پروفەسسوردىڭ اتالىق مەيىرى شاكىرتتى ونان سايىن قاناتتاندىرا ءتۇستى.
ستۋدەنت پارتاسىنان-اق المانىڭ العاشقى ماقالالارى توبە كورسەتە باستادى. شاكىرت ىزدەنىسى جاندانا ءتۇستى. ۇستاز ءۇمىتى جالدانا ءتۇستى. ءابىش پەن قادىردىڭ العاشقى اقىندىق الىمدى قادامدارىنا ءسۇيسىنگەن, مىرزاتايىنا ديسسەرتاتسيا قورعاتىپ, كوڭىلىن دەمدەگەن, ەندىگى كەزەك مۇحتار مەن قابيبوللانىكى دەپ قۋانىپ جۇرگەن ول تاعى ءبىر ۇكىلى ءۇمىتىم دەپ ءبىلدى المانى! ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاراپايىم ءتىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» گازەتىنىڭ 1969 جىلعى 13 ماۋسىم كۇنگى 16-شى سانىندا «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن تاقىرىپتا سويلەپ, ويىن بىلاي ءوربىتىپتى جارىقتىق: «ەرتەدەگى جازبا ادەبيەتتەردى زەرتتەۋدە كوپتەگەن عالىمدار اراسىندا ءبىرجاقتى پىكىرلەر تۋىپ كەلگەن بولاتىن. مۇنى زەرتتەۋدە كوپ كەدەرگىلەر بولا بەرەتىن. ايتسە دە, جاس عالىم م.جولداسبەكوۆ بۇل سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ول جۋىردا عانا ورحون-ەنيسەي جازبالارىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىستىلىعى ءجونىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. سونىمەن قاتار م.ماعاۋيننىڭ ء(حىV-ءحVى عاسىر), ق.سىديىقوۆتىڭ ء(حVىى-ءحVىىى عاسىر) ادەبيەتى جايلى زەرتتەۋلەرى – ءسوز جوق, اسا قۇندى ءدۇنيەلەر. ءسويتىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن سوناۋ ورحون داۋىرىنەن باستاۋعا ءمۇمكىندىك تۋدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ادەبيەتىن ارناۋلى كۋرستارعا ءبولىپ وقىتۋعا جاعداي تۋىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان عالىمدارىمىزدىڭ ءبارى دەرلىك وسى ءوز فاكۋلتەتىمىزدىڭ تۇلەكتەرى. ءاربىر ۇستاز لەكتسيا وقىپ قانا قويماي, ولار ءوز شاكىرتتەرىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, ولاردىڭ بويىنداعى عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىقتى وياتىپ, وعان قامقورشى بولا ءبىلۋى كەرەك. ولاي بولسا, عىلىمعا يكەمى, قابىلەتى بار جاستاردى ءبىز العاشقى كۋرستان باستاپ-اق قامقورلىققا الىپ, اقىل-كەڭەستەر بەرىپ وتىرامىز. ستۋدەنتتەردىڭ جىل سايىنعى عىلىمي كونفەرەنتسيالارىندا باياندامالار بەرەمىز. ايتەۋىر, قايتكەن كۇندە دە ونداي ادامداردى جوعالتپاۋعا, قايتكەن كۇندە دە ونداي ادامداردى ءوسىرىپ شىعارۋعا تىرىسامىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ ءوزى وسى جاستار ەمەس پە؟! فاكۋلتەتىمىزدە كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستار از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە مەن اسىرەسە الما قىراۋباەۆانى اتار ەدىم», دەدى ول!
مىنە, شاكىرتىن ءوز پەرزەنتىندەي كورىپ, ونىڭ ءاربىر ادىم-الىمىن ۇلكەن جەتىستىككە بالاپ, اقجارىلىپ قۋانا بىلگەن شىنايى ۇستاز, فيدايى عالىم بولمىسى! ال بار عۇمىرىن ۇلت ادەبيەتى تاريحىن تەرەڭدەتۋگە اياماي جۇمساپ كەلە جاتقان ۇلى ۇستاز-عالىمدى عىلىمداعى العاشقى اياق الىسىمەن قۋاندىرا بىلگەن تەگەۋرىنى مىقتى تالانتتى شاكىرتتى ايتسايشى, شىركىن!
ءسويتىپ, بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى الما قىراۋباەۆا بويىنداعى دارىن-قابىلەتتى ستۋدەنت پارتاسىنان باستاپ تانىپ, ونى ۇكىلەي ۇشتاپ, ۇلت ادەبيەتى ءۇشىن اسا ءزارۋ تىڭ ارناعا دەر كەزىندە باعىتتاي ءبىلدى.
1970 جىلى ماقتاۋلى كۋرس وقۋىن ءتامامدادى. داڭقپەن كەلىپ, ءبىرسىپىراسى داڭقتى ءبىتىردى جوعارى وقۋ ورنىن. ۇستازدار ءۇمىتى الداماپتى. بۇل توپتان تالانتتىلار كوپ شىقتى. سونىڭ ءبىرى – الما قىراۋبايقىزى!
المانى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا قىزمەتكە قالدىرعىسى كەلدى بەيسەكەڭنىڭ. ۇستاز شىرىلداپ, جوعارىعا تەلەفوندايدى.
– ءبىر ورىن بەرىڭىزدەر, قىراۋباەۆانى كافەدراعا الىپ قالايىق.
– ورىن جوق. بولمايدى, بەيسەكە!
– اسپيرانتۋراعا ءبىر ورىن.
– اتاماڭىز. بىلتىر ادەبيەتكە بەرگەنبىز ءبىر ورىن. بيىل كەزەك تىلدىكى!
– تالانتتى بالا ەدى. ەندى قايتتىك؟
– مەكتەپكە بارسىن. ەشتەڭەسى كەتپەيدى. ءپىسىپ, جەتىلىپ ورالادى.
– قىز بالا. بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن ۇستاسا كەتە بارادى دا, عىلىمعا قايتىپ ورالمايدى عوي... قاپ اتتەڭ-اي...
قارت پروفەسسور قارا اسپاندى سۋعا الدىرىپ سويلەپ جاتقاندا ارعى بەتتەگى كىسى تەلەفون تۇتقاسىن ورنىنا قويا سالدى. «گۋك...گۋك...گۋك...»
قارت پروفەسسور قاتتى شامىرقاندى.
وتىرا قالىپ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ومىربەك جولداسبەكوۆ اتىنا ءوتىنىش حات جازدى. الدىنا كىردى.
«ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى
پروفەسسور ءو.ا.جولداسبەكوۆكە
قۇرمەتتى ومىربەك!
«قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىن ۇزاق جىل باسقارىپ كەلەمىن. سەنىمدەرىڭىزگە تەك راحمەت ايتامىن. بىراق, بولاشاق – جاستاردىكى. ولاردى بىرتىندەپ عىلىمعا تارتا باۋلىپ, ءداستۇرلى تۇردە جەتىلدىرىپ, قاتارعا قوسىپ وتىرماساق بولمايدى.
بىزدە ەجەلگى ادەبيەت اتالاتىن, قيىندىقپەن وقۋ پروگرامماسىنا قوسىمشا ساعاتپەن كۇشتەۋمەن ەنگەن ءپان ءجۇرەدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا ءتىل, ادەبيەت ماماندىعىن ۇزدىك بىتىرگەن قىراۋباەۆا المانى كافەدراعا الىپ قالساق دەگەن ەدىك, وعان مۇمكىندىك جوق ەكەنىن ايتىپ وتىرسىزدار. ساعات جوعىن مەن دە سەزەمىن. ءارى ويلاپ-بەرى ويلاپ ءبىر شەشىمگە بەكىنگەندەيمىن. مەن جاسىم كەلگەن كىسىمىن. مۇمكىندىگىنشە, مەنى نە جارتى ستاۆكاعا اۋىستىرىڭىزدار, ءتىپتى پەنسياعا شىعارساڭىزدار دا قارسىلىعىم جوق. قالاي دەگەندە دە, ءسويتىپ مەنىڭ ساعاتىممەن قىراۋباەۆا المانى «قازاق ادەبيەتى» كافەدراسىنا الىپ قالىڭىزدار.
قىراۋباەۆا المانىڭ سەنىمدەرىڭىزدى اقتايتىنىنا ەش ءشۇبام جوق.
سىزگە دەگەن قۇرمەتپەن پروف. ب.ك.كەنجەباەۆ» دەلىنگەن ەدى تىلدەي حاتتا.
ەكى كوزى وت شاشقان ارىستان كەۋدەلى رەكتور پروفەسسوردىڭ جۇزىنە ءۇڭىلىپ قارادى, سىناي قارادى. «شىنى ما, كولگىرسۋى مە؟»
«الدىما كىم كەلمەيدى؟! بىراق, مۇنداي ۇسىنىسپەن كەلىپ وتىرعان ءبىرىنشى پروفەسسور! شىنىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىرجولاتا كەتپەككە بەكىنگەنى مە؟ ءوز مەرەيىن, مانسابىن ويلاۋدىڭ ورنىنا, ءشاكىرتىن العا تارتىپ. ابىرويلى كىسى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ اينىماس دوس تۇتقان, ەرەكشە ىقىلاستى بولعان دەسەتىن ەدى. ارلى باسىن قادىرلەگەنى-اۋ, شاماسى. راس بولعانى عوي. تەكتى كىسى ەكەن عوي بەيسەكەڭ. شاكىرتى ءۇشىن ءاربىر پروفەسسور وسىلاي شىرىلداسا عوي, شىركىن!؟»
– كوكە, – دەدى سوسىن.
– كوكە, اڭگىمە جوق, ءسىزدىڭ شاكىرتىڭىزگە ءبىر ورىن تابارمىز. ال ءوزىڭىز كەتەمىن دەگەندى ايتا كورمەڭىز. كەرەك بولسا مىنا مەن دە سىزگە ارقا سۇيەپ جاڭا قىزمەتكە كەلىپ وتىرعان جوقپىن با!؟
– ونداي بولسا, راحمەت, ومىربەك. ال, جاڭا كەلىپ جاتسىڭ قىزمەتكە. سەنىڭ دە دوسىڭ, دۇشپانىڭ بار. ءسوز كەلەتىن بولسا, مەن بۇگىن كەتۋگە دايىنمىن, قاراعىم.
– جو, جوق, كوكە, ءسوز كەلمەيدى. جىگىتتەرگە تاپسىرامىن. ءبارى دە ورىندالادى. قىزمەتىڭىزدى اتقارا بەرىڭىز!
الما قىراۋبايقىزىنىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءومىر جولى وسىلاي ساباقتالىپ ەدى...
پروفەسسور ءدارىس وقيدى. اسسيستەنت پراكتيكالىق ساباق جۇرگىزەدى. ۋاقىتىن عىلىمعا مولداۋ ءبولسىن دەپ كەلەر جىلى ۇستاز شاكىرتىن اسپيرانتۋراعا اۋىستىردى.
ۇمىتپاسام, 1973 جىلى «قازاقتىڭ حح عاسىر باسىنداعى دەموكرات جازۋشىلارى» اتالاتىن كۋرستان لەكتسيا وقيتىن پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى سىرقاتتانىپ قالدى دا ەمتيحاندى ءبىزدىڭ كۋرس ستۋدەنتتەرىنەن ەكى اسپيرانتى – اراپ ەسپەنبەتوۆ پەن الما قىراۋباەۆا قابىلدايتىن بولدى. ەكى توپ. بىرىنەن اراپ قابىلدايدى, كەلەسىسىنەن الما... ستۋدەنت ءۇشىن باعا ۇلكەن ماسەلە! باعا ماسەلەسىندە اراپ دارقانداۋ دا, الما قاتاڭداۋ...
مەنىڭ دە «بەيسەكەڭنىڭ شاكىرتى» اتانىپ, ماقالالارىممەن كورىنىپ قالعان كەزىم. بەيسەكەڭنىڭ ۇيىنەن تۇستىك ىشەمىن... شاماسى, داندايسۋ پايدا بولعان. بالكىم, ەمتيحاندى بەيسەكەڭنىڭ ءوزى الادى دەپ قالدىم با؟!.. ايتەۋىر, دايىندىعىم شامالى. ونى ءوزىم دە بىلەمىن. ونىڭ ۇستىنە اۋىر كۋرس. الما اپاي ءارى سۇرادى, بەرى سۇرادى. قوسىمشا سۇراق بەرىپ جەتەلەپ كوردى. جاۋابىم كوڭىلدەگىدەي بولمادى. «بەستىك» الارمىن دەگەن باسىم «ۇشتىكتى» توڭىرەكتەپ ءجۇرمىن. اڭگىمەگە اراپ ارالاستى. «تورتتىك» دەگەن باعا الىپ, باسىم سالبىراپ شىقتىم... باسىم سالبىراپ شىعىپ بارا جاتىپ, ەستىگەنىم «اعايدىڭ بالالارىمىز, ءبىز جاقسى وقۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوز بولدى.
ادەبيەت الەمىندەگى الما قىراۋباەۆانى العاش جاقىن تانۋىم سول جولى.
اراعا بىرەر جىل سالىپ الما كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
بەيسەمباي كەجەباي ۇلىنىڭ ول كۇنگى قۋانىشىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. پەرزەنتتى بولعاننان ارمەن قۋاندى. كۇنى بويعى اڭگىمەسى كونە ادەبيەت جانە الما بولدى. «تاقىرىبى قيىن ەدى. تاباندىلىعىمەن الىپ شىقتى» دەپ قويادى جارىقتىق, شاكىرتى ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كۇنى كىرپى ەتىپ قيعان شاشىن قولىمەن سيپاپ-سيپاپ جىبەرىپ.
كەيىن ويلاسام, اقساقالدىڭ قۋاناتىنىنداي بار ەكەن. بۇعان دەيىن م.جولداسبەكوۆ, م.ماعاۋين, ق.سىديىقوۆتى قورعاتىپ, ەرتە ءداۋىر ادەبيەتىن قۇلاققا ءسىڭىرىپ ۇلگەرگەن ول, قىراۋباەۆا ديسسەرتاتسياسىمەن عىلىمداعى دۇشپاندارىن ءبىرجولاتا تۇقىرتا جەڭگەن ەكەن. «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» اتالاتىن تىڭ تاقىرىپتىڭ يگەرىلۋى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىن تۇركىتانۋ ارناسىنا زەرتتەۋدىڭ تياناقتى, تىڭعىلىقتى جۇزەگە اسۋى, جانسەبىل عالىم تاريحي مەكتەبىنىڭ تولىق قالىپتاسۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ شىقتى.
دەسە دەگەندەي, الما قىراۋباەۆا ەڭبەگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى تۇركىتانۋ ءىلىمى ءۇشىن جاڭالىقتى دۇنيە ەدى. قۋانسا قۋاناتىنداي بار بولاتىن. تۇركولوگيالىق ورتالىقتان الىستا ءبىر شالعايدا جاتىپ, قازاق ادەبيەتى تاريحىن ورتاق ارنالارعا قاراي قانشاما كەرىلگەن كەرمەگە قاراماي, تاباندى سۇيرەپ كەلە جاتقان ارىپتەسى – «بەيسەمباي كەنجەباەۆيچ» ارەكەتىنەن بىردەڭە شىعاتىنىنا ماسكەۋلىك دوستارى دا سەنە باستادى. اسىرەسە, كوز كورگەن دوستارى – س.مالوۆ پەن ءامىر ءناجىپ.
«التىن وردا» ءداۋىرى ادەبيەتىن ا.قىراۋباەۆا تالماي زەرتتەپ, تالاي زەرتتەۋلەر جازدى. جان-جاقتى زەرتتەپ, كەڭ تانىتتى, كەمەل ەڭبەك بەردى. ءوزى «التىن وردا» ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ بىردەن-ءبىر ءبىلىمدى, تالانتتى زەرتتەۋشىسى رەتىندە مويىندالدى. «عاسىرلار مۇراسى» («مەكتەپ», 1988) اتاپ, تولىمدى ەڭبەك بەردى. ونى «بۇل ەڭبەگىمدى كەڭەسشى اعا, كەمەل ۇستازىم بولعان پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ جادىمدا ماڭگى ساقتالاتىن جارقىن بەينەسىنە ارنايمىن! اۆتور» – دەپ كونە ادەبيەت كوشباسشىسى, ۇلى ۇستازى – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى رۋحىنا باعىشتادى. ءارى «حش – ءحىV عاسىر ەسكەرتكىشتەرى تۇپكى باستاۋلارى تەرەڭدە جاتقان قازاق ادەبيەتىندەگى ەجەلگى داۋىرلەردىڭ ءبىر ارنالى بۇلاعى. ونى العاش بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى «التىن وردا داۋىرىندەگى تۇرىك ادەبيەتى» دەپ اتاپ, بۇل ءبىر ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى كەرەك ەكەندىگىن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الدىنا پروبلەما ەتىپ قويىپ بەرگەن ەدى» (اتالمىش ەڭبەك, 3-بەت) دەپ ادالىن ايتىپ, ۇستاز رۋحى الدىندا باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتتى.
راسىندا دا ا.قىراۋبايقىزىنىڭ بۇل كىتابى تىڭعا سالعان تۇرەن دەرلىك, زەرتتەۋسىز جاتقان تۇتاس ءبىر ءداۋىردى الدىمەن «قيسسا ءسۇل ءانبيا» مەن «مۇحاببات نامە» سەكىلدى ەكى ەسكەرتكىش ارقىلى تاريحي تالداۋ جاساپ, عىلىمي اينالىمعا اينالدىرعان, كەيىن كەلە تۇتاستىرا زەرتتەپ ارنالاندىرا تۇسكەن, عىلىمعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس دەرلىك عىلىمي ماڭىزدى ەڭبەك بولاتىن. كوز جۇمارىنىڭ الدىندا اتالعان ەڭبەگىن قايتا قاراپ, تىڭ ادەبي ەسكەرتكىشتەرمەن تولىقتىرا وتىرىپ «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» اتالاتىن تولىمدى عىلىمي ەڭبەك اياقتاعان بولاتىن. ۇمىتپاسام, كولەمدى ءۇزىندىسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ال تۇتاس عىلىمي ەڭبەكتىڭ كەيىنگى تاعدىرىنان حابارسىزبىن.
الماداي شاكىرتىنە ديسسسەرتاتسيا قورعاتۋ جولىندا بەيسەكەڭنىڭ س.مالوۆ, ءا.ءناجىپ سەكىلدى سىيلاس ماسكەۋلىك عالىمداردى تىلەكتەستىكپەن قولداۋعا شاقىرا جانۇشىرعانىن جازىسقان حاتتارىنان, ءوزىنىڭ ايتۋىنان كەيىن ءبىلدىم. قالاي ايتقاندا دا «التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» – الما قىراۋبايقىزىنداي شىنايى عالىمنىڭ باستى ەڭبەگى بولىپ قالا بەرمەك. ەڭبەكتىڭ تولىمدى نۇسقاسى ۇرپاقتارى قولىندا بولسا, تولىق كۇيىندە قايتا باستىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر. قولجازباسى تابىلسا قولقابىس جاسار ەدىك.
وقۋ ءبىتىرىپ ءبىز جايىمىزعا كەتتىك. الما اپايمەن قايتا جۇزدەسۋىمىز تاعى دا بەيسەكەڭنىڭ اينالاسىندا.
ءبىز بالا بولىپ بەيسەكەڭ قولىنا كىردىك. الما, اراپ, زينول, جانعارا, جاقا, زينا, كەڭەس, كاتيا... دەگەندەي جاستار قاريانى قاۋمالادى. بەيسەكەڭ ءتالىمىن السىن دەپ ءبىز ولارعا ەسىكتى ەركىن اشىپ قويدىق. مۇحتار, رىمعالي سىندى ءتول شاكىرتتەرى ءوز الدىنا, جاراسقان مەن ءشومىشباي شالدىڭ كوڭىلىن سۇراي كەلىپ, شاراپ ءىشىپ ەركەلەپ اتتانادى...
الما اپاي ءبىر كۇنى ۇيگە ءداۋ قارا شالدى ەرتە كەلدى. بالا كوزبەن قاراپپىز. ءايتپەسە ەلۋدىڭ ىشىندەگى كىسى بولسا كەرەك. الما اپايدىڭ اكەسى! ءمۇتالىپ قىراۋباەۆ! كوڭىلدى كىسى. حالىق اقىنى. دومبىرامەن تولعادى. اڭگىمە ايتتى. قارىق قىلدى. ەلدەن كەلگەن كىسى. قازاقشا سۇراستى. مەنىڭ اعام بولىپ شىقتى. قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن جاقىن اعايىن. ءاۋ باستاعى كەلىسى – قىزىنا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتقانى, تاربيەلەگەنى ءۇشىن العىس ايتۋ سەكىلدى. ءمۇتالىپ قاريا ءسوزىنىڭ اۋەنى – «اۋەل باستا قۇداي الدىندا سۇراۋسىز – ءسىزدىڭ قىزىڭىز دەگەم. سول ءسوزىم – ءسوز! قىز – سىزدىكى, مەن انشەيىن اعاسى رەتىندە قولىڭىزدى الىپ, العىس ايتىپ شىعايىن دەگەنىم عوي...»
الما اپاي بەيسەكەڭنىڭ ءحالىن بىلۋگە كەمى اپتاسىنا ءبىر رەت كەلىپ كەتەدى. ايەل ادام. بالالى-شاعالى. دۇشپانىڭا تىلەمەيتىن, مىنەزى ءبىرتۇرلىلەۋ ەرى بار. ولەڭ جازادى. ولەڭ دۇرىس قونباسا كىسىنى قيالي ەتىپ جىبەرەدى دەۋشى ەدى. سول راس بولماعاي دەپ ويلاپ قويامىن الما اپايدىڭ ەلىرمە مىنەز ەرىنە قاراپ. ادامعا اللاتاعالا بار باقىتتى بىردەي بەرە بەرمەيدى ەكەن-اۋ دەيمىن تاعى دا ىشتەي. اتتىلى كىسى دەرلىك اياۋلى المانىڭ كۇيەۋى جاياۋدان ءارمان. ءتىپتى قاي جاعىنان دا. وت باسىندا تولىپ جاتقان وسىنداي قيىندىقتارى بار الما اپاي اكەسىندەي بولعان ۇستازدىڭ ءحالىن بىلۋگە اپتاسىنا ۋاقىت تاۋىپ جاتادى. ادالدىعى. شىنىندا الما – بوياماسى جوق, بولمىسى تازا, شىنايى جان ەدى. بايان ەكەۋمىز (مەنىڭ جارىم) الما اپايدىڭ ۇيىنە سيرەك تە بولسا بارىپ تۇرامىز. اپايدىڭ كوڭىلىنە قارايمىز. ءۇيدى ۇقساتا ۇستاپ وتىرعان – الما. ايتپەسە, كۇيەۋى – قۇداي امانات جان! ءسويتىپ ءجۇرىپ قاز مۋ-دا ساباق بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءۇش قارعاسىنا قارايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ عىلىم جاسايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قازاق قىزدارىن ۇلتتىق داستۇردە ءتاربيەلەيتىن تۇرپاتى – ۇلتتىق, بولمىسى بولەك مەكتەپ پە, ليتسەي مە, ايتەۋىر ءبىر كىشى وقۋ ورنىن اشتى.
ءسويتىپ ءجۇرىپ كوگىلدىر ەكراننان ءان سالادى تامىلجىتىپ. جامبىلدىڭ جىراۋلىق اۋەنىن «جامبىل سازى» اتاپ كىتاپ جازىپ, تەوريالىق تۇرعىدان دايەكتەپ, ءوزى دومبىرادا ورىنداپ تىرىلتەتىنىن قايتەرسىڭ؟! ابىسىن-اجىندارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ «جامبىلدىڭ كەلىندەرى» اتاپ تولقىعان وي, توگىلگەن ءتىلدى وچەرك كىتابىن جازىپ اياقتادى. ابىسىندارى تۋرالى كەلىن تولعامى. قانداي ءتالىمدى! نە ايتسا ۇلتتىق داستۇردەن تۋىنداتا ايتادى. نە نارسە جازسا – ۇلتتىق بولمىستان تۋىنداتىپ تامىلجىتىپ تاماشا جازادى.تاباندى تابيعات, ماقساتتى ادام. ايەل باسىمەن وسىنداي ەرگە بەرگىسىز ءىرى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. باسى-قاسىندا جۇرەدى ەمەس-اۋ, ءزىل-باتپان مىندەتتى موينىنا ارتىپ ءبىر ءوزى ارقالايدى. تۋعان ەلى ءۇشىن تاۋ كوتەرگەن تولاعاي قىز...
ارمانى اسقاق ەدى الما اپايدىڭ.
كەيدە كوزىنە جاس الا ويعا العان ارماندارىن ايتىپ وتىراتىن. ارمان جەتكەن جەرگە عۇمىر جەتپەسىن ءبىلدى مە؟! كەيدە ءوزى باستاعان ىستەرى العا جۇرمەي, كوزىنە دۇنيە شەر بولىپ بايلانعان پەندەلەر جۇرگىزبەي قيىن قىلعاندا دىقارت بولىپ جاسىپ وتىراتىن. جاسىنداي جارقىلداپ عۇمىر كەشۋگە ءتيىستى ۇلكەن ويلى, جۇپار جۇرەكتى ءازيز جاننىڭ جاسىپ وتىرعانىن كورگەندە بىرگە جاسىپ قالۋشى ەدىك.
ونەرلى, ويلى جاننىڭ بار ارمان-مۇراتىن تىزبەلەپ وتىرۋ ورىندى بولا قويماس. ارمان تۇتىپ, العا مەجەلەپ قويىپ جۇزەگە اسىرعان, اسىرا باستاعان ىستەرىن اتاپ-اتاپ وتسەك تە از بولماس بىزگە. تۇرمىس اۋىرتپالىعىمەن تايتالاسا ءجۇرىپ تىندىرعان ءىسىنىڭ سالماعى قانداي الما اپايدىڭ؟
ۇستازى ۇسىنعان تاقىرىپ دارىندى شاكىرت ءۇشىن اۋىر بەينەت بولۋمەن بىرگە ابىرويمەن اتقارعان مىندەت تە بولىپ شىقتى اقىر كوگەنتۇپتە. الما تاقىرىپتى ارنالاندىرا ەڭبەك ەتتى. «عاسىرلار مۇراسى» مونوگرافياسى, «ەجەلگى ادەبيەت» وقۋلىعى, اقىن تورەگەلدى تۇياقباەۆپەن مويىنسەرىكتە تارجىمالاعان «ماحاببات نامە» – الما قىراۋبايقىزىنىڭ تۇركىتانۋ سالاسىنداعى تىندىرىمدى ۇزاق جاسايتىن باياندى ەڭبەكتەرى. ن.كونرادتىڭ شىعىستانۋشى ي.كراچكوۆسكي تۋرالى ايتاتىن ادەمى باعالاۋى بار. شىعىستانۋشى بولۋ – ءھام ءتىلشى, ءھام ادەبيەتشى, ءھام تاريحشى بولۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن. الما اپاي ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەرىندە شىعىستانۋشىعا قاجەتتى الگى قاسيەتتەردى تال بويىنا تابيعي جيناقتاعان ءىرى عالىم! المانىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەكتەرىن م.جولداسبەكوۆتىڭ, م.ماعاۋيننىڭ قادىرىنە جەتە باعالاعانىن بىلەمىز. تاقىرىپتاس ادامدار – تاعدىرلاس ادامدار. ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىنىڭ ەڭبەگىن ەكىنشىسىنىڭ قادىرىنە جەتە باعالاۋى دا, باعاسىن بىلە تۇرا قىزعانىپ, ءادىل ءسوزىن ايتپاۋشىلىق تا كەزدەسەدى. بەيسەكەڭ شاكىرتتەرى ءبىر ءۇيدىڭ ۇيەلمەن-سۇيەلمەندەرى سەكىلدى عوي. اتى اتالعان عالىمداردىڭ ءوزارا ىنتىماعىنا سۇيسىنەمىز. ارقايسىسىنىڭ ەڭبەگىن دەربەس باعالاپ مەرەيلەنەمىز. ءبىر وكىنىشى – سوڭعى جىلدارى العاش بەيسەكەڭ باعىتتاعان, شاكىرتتەرى تىندىرىمدى ءىس تىندىرعان ەجەلگى ادەبيەتكە قازىرگى جاستار زەرتتەۋگە بارمايتىن, باسپايتىن بولدى. وكىنىشتى.
ون التى اقىننىڭ ايتىسىن كولەمدى العىسوزبەن كىتاپ ەتىپ باستىرعان الما اپاي «حيسسا-داستاندار» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءتۇرلى سەبەپپەن كەشىكتىرىپ قورعاعانى بولماسا ءساتتى عىلىمي ەڭبەك جاسادى.
الما اپاي ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە تۇرىك قاعاناتى تاريحىنان جەكەلەگەن ءاڭگىمەلەر جازىپ, جاريالاي باستاعان ەدى. تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق ەجەلگى ادەبيەتتى زەرتتەگەننىڭ ءبىر پايداسى! تاريحتى دەرەكتى بايانداپ, اڭگىمە جازۋ – ورىس ادەبيەتىندە س.الەكسەەۆتىڭ تىنباي اتقارعان, بار ءومىرىن باعىشتاعان سۇيىكتى ءىسى. بۇرىن ازاماتتىق تاريحىمىزدا ايتىلماي كەلگەن, ايتتىرماي, ۇمىتتىرىپ جىبەرە جازداعان قىمبات تاقىرىپتا بالالار پسيحولوگياسىن ەسكەرىپ, ولاردىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگىنە ورايلاستىرىپ دەرەكتى اڭگىمە دەرلىك دايەكتى دۇنيەلەر جازۋ – الما اپايدىڭ عالىمدىعىمەن بىرگە شىنايى ۇستازدىعىنان دا تۋىنداپ جاتقان مىندەت بولاتىن. (الماداي كۋرستاسىنىڭ دەرەكتى اڭگىمەلەرىن ادەمى كىتاپ ەتىپ شىعارىپ بەرگەن اشىربەك كوپىشەۆكە ءوز باسىم ريزاشىلىعىمدى ايتا-ايتا وتىرامىن.) ول شىنايى ۇستاز بولاتىن.
جان جاك رۋسسونىڭ «ۇستازدىق ەتۋ – ۋاقىت ۇتۋ ەمەس, ءوز ۋاقىتىڭدى اياماۋ, ءوزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ» (ز.قابدولوۆ قازاقشالاۋى) دەگەن ۇلاعاتىن الما ءمۇتالىپقىزىنا ارنايى ايتساڭ ابدەن جاراساتىن ەدى. شاكىرتتەرى جانىنا جاقىن جۇرەتىن. شاكىرتتەرى سەنىسىپ اڭگىمەسىن ايتىپ, اشىق سىرلاسار ەدى الما اپايمەن. ءتىپتى ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزدار, بۇرىمدى بويجەتكەندەر مەن بوزبالالار اناسىنداي كورەر ەدى الما اپايدى. الما اپاي دا ءشاكىرتتەرىن باۋىرىنان تاراعان بالاسىنان كەم كورمەس ەدى. ولاردىڭ كوڭىل-كۇي قۇبىلىستارىن باقىلاپ, كۇندەلىكتەرىن ءجۇرگىزەتىن. اقىل-كەڭەسىن اياماي سىرلاسا وتىرىپ, جۇرەكتەرىنە نۇر قۇيىپ بەرەتىن. تۇرمىستا باقىتتى بولا الماعان مۇڭدىق ۇستاز شاكىرت-قىزدارىنىڭ باقىتتى بولۋىن بار جان-تانىمەن تىلەۋشى ەدى انابەيىل الما! كىسى «جانىم ساداعا!» دەپ زارىعىپ كورگەن, قوراسانعا قوي ايتىپ ءجۇرىپ, موينىنا مونشاق تىلەپ, قۇدايدان سۇراپ العان تۋعان بالاسىنا عانا ايتار بولار. شاكىرتتەرىنىڭ باقىتىن ايالاۋمەن وتكەن الما ۇستاز ولاردىڭ ءومىرىنەن الىنعان ءتۇرلى شتريح, دەتالدەردى پايدالانا وتىرىپ جازعان پۋبليتسيستيكالىق كىتابىن «جانىم ساداعا!» اتاپ ەدى-اۋ! «جانىم ساداعا»... المانىڭ وسىلاي اتالاتىن ەڭبەگى قازاق تاربيە مەكتەبىندە سيرەك كەزدەسەر ءتالىم-تاربيەلىك ونەگەسى بويىندا تۇنىپ تۇرعان اسا قىزعىلىقتى, اسا ءبىر تاعىلىمدى ەتنوپەداگوگيكالىق پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەك. بىردە تورىمىزدە مۇڭدانىپ وتىرىپ: «ۇستاز بولىپ ساباق بەرگەن سوڭ بالالار ءبىلىمدى, باقىتتى بولسا دەگەن ويمەن بارىڭدى بەرەسىڭ. كەيدە ولار اقىل سۇراپ الاڭدايدى. تاپقانىڭدى ايتاسىڭ. كەيدە ويلايمىن: «وسى مەن بالالارعا كىتابي تاربيە بەرىپ ءجۇرگەنىم جوق پا؟ مەن ايتار اقىل-كەڭەس مىنا قۇبىلعان زاماناعا جارار ما؟ ادال تاربيەلەنگەندىكتەن ولار مىنا تەڭگەنىڭ سىلدىرىنا دەن قويعان زىرىلداق قوعام ۇدەرىسىنە ىلەسە الماي قالىپ قويىپ جۇرمەي مە؟ – دەپ پۇشايمان بولامىن» – دەگەنى بار.
كوردىڭىز بە, شاكىرتتەرىنىڭ تاعدىرىنا قالاي الاڭدايدى الما اپاي؟! كەيدە «اعىلشىن مەكتەبىندە تاربيە جولى بىلاي», «فرانتسۋز مەكتەبىندە ءدارىس ىڭعايى مىناداي» دەپ الەمدىك العى مەكتەپتەر تاجىريبەسىن اڭگىمەلەپ وتىرۋشى ەدى. وقىعانى-توقىعانى بار, ءوز تاجىريبەسىنەن تۇيگەنى بار, سولاردى جۇزەگە اسىرماق بولىپ, قاسكەلەڭنەن جەر الىپ, قىزدار ۇلتتىق ليتسەيىن اشتى. جۇمىسى ءجۇرىپ كەپ بەردى. بالالار ىقىلاستى. بالالارمەن بىرگە ولاردىڭ اتا-اناسى ىقىلاستى بولدى الما اشقان مەكتەپكە. بۇرىن اشىلعان, ابدەن قالىپتاسقان مەكتەپتەر جابىلىپ قالىپ جاتقاندا جاڭا مەكتەپتىڭ – جاڭا ءتيپتى مەكتەپتىڭ اياعىنان تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ كەتۋى ەكىتالاي ۋاقىتتار كەلدى دۇنيەنى اۋدارىپ-توڭكەرىپ. بىرەر رەت سارا الپىسقىزى جاردەم ەتتى. ساتىمپازدىق ارەكەت, پايداكۇنەمدىك پسيحولوگيا يەكتەدى اكىم-قارالاردى. اقىرى الما اپاي اشقان ۇلتتىق مودەلدى مەكتەپ جابىلىپ تىندى. ءۇيىن ەرىنە قالدىرىپ, بالالارىن جەتەكتەپ شىعىپ كەتىپ, پاتەر جالداپ كۇن كەشكەندە قاباعىن مۇڭ شالماعان, رەنىشكە بوي الدىرماعان الما اپاي مەكتەبى جابىلعاندا كۇيىپ كەتتى. كىسىسى ولگەندەي كۇيىككەشتى تىرشىلىك كەشتى...
الما اپاي, 1997 جىلى بولار, ەلۋ جاسقا تولدى. الماتىدا «عالىمدار ۇيىندە» ادەمى كەزدەسۋ بولدى. ءۇي حانشايىمى عاينەكەن بيباتىروۆا تۋعان اپاسىنا اينالىپ, باۋىرمالدىقپەن قىزمەت ەتتى الما اپاي تويىنا. توردە تۇرسەكەڭ – پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى وتىردى. كەشتى مەن جۇرگىزدىم. ءشاكىرتتەرى الما اپايدىڭ قۇرمەتىنە كوگەرشىن ۇشىردى. اقشامدا توي «پيونەرلەر ۇيىندە» جالعاستى. تويدى ءومىرحان ءابدىمانوۆ جالعاي جەتەلەدى. تويعا اناسى قاتىستى. كۋرستاستارى ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءۇيىرىلىپ وتىردى, ءيىرىلىپ بيلەدى. وي, ءبىر تاماشا توي بولىپ ەدى. «ءبىر تويىم بولارى ءسوزسىز مەنىڭ...». قىرشىن تولەگەن عوي. المانىڭ دا ءبىر تويى ءوتتى سولاي!
ش.ىبىراەۆ ۇشەۋمىز مەكتەپكە ارناپ وقۋلىق جازباق ەدىك. تۇرىمتاي تۇسىمەن, ءبىز تۇركىستانعا كوشىپ كەتتىك. شاكىر – تۇركيەگە! سول وي اياقسىز قالدى.
الما اپايدى 2000 جىلى تۇركىستاندا اشىلعان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋ بىتىرۋشىلەردىڭ ەمتيحان ءتوراعالىعىنا شاقىردىق. 12 مامىر كۇنى كەلدى. الاقانعا سالىپ ايالاي كۇتتىك. تۇركىستان جەرىندە الما اپاي سول جولى كوپ شاكىرت تاپتى. كىسىنى تابيعي باۋراپ الا جونەلەتىن كىشىپەيىل, ءبىلىمدار, ونەرلى جان ەدى عوي الما اپاي. اۋديتوريادا ءدارىس تە وقىدى, مادەنيەت سارايىندا كەزدەسۋ-سىرلاسۋ ءان-كەشىن دە وتكىزدى الما اپاي! جۇرت ءتانتى. الما اپامىزدىڭ ومىرگە قۇشتار كوڭىلىنە ءدان ريزا بولىستىق. ومىردەگى قيىندىقتاردى جەڭىپ, ءومىردى قۇشتارلانا ءسۇيىپ ءوتىپ كەلەدى ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم ءوز باسىم. المادايىن عازيز جۇرەكتى اسىل ادامنىڭ تەكتى ۇستانىم, تەبىرەنىستى تىرشىلىك كەشۋىنە سونشاما قۋاندىم. ءبىر اي شاماسى تۇركىستاندا بولىپ الما اپاي الماتىعا قايتتى.
ارىپتەس اعاسى مىرزەكەڭ – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ شاقىرىپ, الما اپاي جاڭا وقۋ جىلىنان ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە پروفەسسورلىق قىزمەتكە اۋىستى. كوپ ۇزاماي سىرقاتقا ۇشىرادى. ايىقپاس دەرت. ارنايى بارىپ كوڭىلىن سۇرادىم. ارۋاققا اينالعان كەيپىن كورىپ جىلاپ قوشتاستىم. ۇلىن ءۇيلەندىردى. تويىنا بارا المادىم. ۇزاماي تۋعان اپكەمدەي بولعان اياۋلى جان دۇنيەمەن ءبىرجولاتا قوشتاستى. سوندا ويلايمىن-اۋ, تۇركىستانعا توركىندەي كەلگەندەي بولعان ەكەن-اۋ دەپ. سوندا ويلايمىن, تۇركىستانعا توركىندەۋگە عانا ەمەس, بوي جاساۋعا دا كەلگەندەي ەكەن-اۋ دەپ.
قازاقتا اپكە دەگەن ادەمى ۇعىم بار.
اسا دارىندى ادەبيەتشى عالىم, دارىندى ءانشى الما قىراۋبايقىزى تۋعان اپكەمدەي بولعان عازيز جۇرەك جان ەدى. «اقىننىڭ تويى تارقامايدى...». كىم ايتقانى ەسىمدە جوق. ومىردە كۇرسىنىسى كوپتەۋ عۇمىر كەشىپ, جاستاۋ كەتكەن الما اپاي دا تويى تارقاماس قازاقتىڭ اقىنجاندى عالىم قىزى ەدى, شىركىن!
قايران, قازاق قىزدارى!..
قۇلبەك ەرگوبەك. تۇركىستان.
