جاڭعىرىپ كەلەر جاس تولقىن
ەلىمىزگە بويىنا اتا-بابامىزدىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قاسيەتى دارىعان,
ەگەمەن ەلگە ايانباي قىزمەت ەتەتىن, وي-ءورىسى كەڭ, العىر دا جۇرەكتى,
ساۋاتتى دا سالاماتتى ازاماتتار قاجەت.
«جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز» دەگەندى ءجيى ايتىپ جۇرەمىز. الايدا, ايتۋ بار دا, ونىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاۋ تاعى بار. ءبىر قاراعاندا, ءبارى دە تۇسىنىكتى. ايتسە دە, سولاي بولۋى ءۇشىن جۇمىس جاساۋدىڭ ءمانى تىپتەن بولەك. وسى ورايدا, مىنا ءتامسىل ەسكە ءتۇسىپ تۇر. اۋىلداعى كوپتى كورگەن كونەكوز, كوكىرەگى شەجىرە ابىز اقساقالعا ءبىر كىسى كەلىپ, «مەنىڭ جۇرتىمدى سىناپ بەرىڭىز, بولاشاعى قانداي ەكەن؟» دەپ قولقا سالىپتى. سوندا ابىز: «اناۋ كۇندى كورىپ تۇرسىڭ با, قانداي ءمىنى بار, تۇندە ايدى كورەسىڭ, قانداي ءتۇرى بار؟» دەپتى. كەلگەن ادام دا قارا جاياۋ بولماسا كەرەك, «اتا, الىستى بولجاۋ قيىن عوي, جاقىندى كورىڭىز, جانىڭىزعا ءۇڭىلىڭىز» دەسە كەرەك. سوندا قاريا: «ولاي بولسا, جۇرتىڭنان جاقىن نە بار, جاستارىڭدى اكەلىپ كورسەت, سوندا ايتايىن» دەپتى. ەرتىپ كەلگەن جاستارىن كورىپ: «بولامىن دەپ تۇر ەكەن, بولار, وزامىن دەپ تۇر ەكەن, وزار, بەتىنەن قاقپاساڭ, ەلىڭنىڭ ەرتەڭى باياندى بولعالى تۇر», دەپ باتاسىن بەرىپتى. بۇل ءتامسىل الەم حالىقتارىنىڭ ءبىرازىندا بولسا كەرەك, بىراق وسى ءسوز ءبىزدىڭ قازاق جەرىندە تۋعانداي بولادى دا تۇرادى. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, اسىرەسە, 1993-1994 جىلدارى ەلدەگى قاراجات تاپشىلىعىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشۋگە تۋرا كەلدى. نارىق قاتىناسىنىڭ قيىندىعى ونىڭ زاڭدىلىقتارىنا ءالى بەيىمدەلە قويماعان حالىققا اۋىر ءتيدى. ول كەزدە كوپتەگەن اتا-انالار ءۇشىن بالاسىن شەت ەلدە وقىتۋ ىسكە اسپايتىن ارمان بولىپ كورىنەتىن. قارجى تاپشىلىعى جومارت ەلدىڭ دە قولىن بايلادى. دەگەنمەن, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە وزىق ويلى, بىلىكتى ماماندار قاجەت ەكەنىن ەسكەرە كەلە, سول تۇستا ءبىز تاۋەكەل دەپ, جاستارىمىزدى الىس شەت ەلدەرگە وقىتۋعا بەل بايلادىق. ول ءۇشىن ارنايى حالىقارالىق باعدارلاما قابىلداۋ قاجەت بولدى. «بىتەر ءىستىڭ باسىنا جاقسى كەلەر قاسىنا» دەگەن ادەمى ءسوز بار عوي. جانىمداعى سەرىكتەرىم ايتقانىمدى ۇعىنىپ, تاپسىرمام بويىنشا جاڭا, تاريحي باعدارلامانىڭ ەرەجەسى مەن قاعيداتتارىن ءتۇزىپ شىقتى. وسىلايشا, 1993 جىلدىڭ كۇزىندە, ناقتىراق ايتقاندا, 5 قاراشا كۇنى ارنايى جارلىققا قول قويىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇساۋىن كەستىك. ءسويتىپ, جاستارىمىزدى شەت ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەتىن حالىقارالىق ءىس-شارا ومىرگە كەلدى. بۇل مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ اتاپ ايتارلىقتاي ناقتى كورسەتكىشى بولدى. جاستار ءوستى, كادرلار جەتىلدى, مامان تاپشىلىعى جويىلىپ كەلەدى. ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن بۇل باعدارلاما مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداۋدا. العاشقى وقىعانداردىڭ الدى قازىر جىگىت اعاسى جاسىنا دا جەتتى. ول تۇلەكتەر سەنىمدى اقتادى. ءسويتىپ, شەت ەلدەردە جان-جاقتى ءبىلىم الىپ, جاڭا ماماندىقتى, ءتىلدى مەڭگەرگەن ماماندارىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققاندار قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك, كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارىندا ەلەۋلى ەڭبەكتەرىمەن ەل كوزىنە ءتۇسىپ, كادرلىق قۇرامدى تولىقتىردى. جاستارىنا قاراپ, جۇرتىنىڭ بولاشاعىنا بولجاۋ ايتقان قاريا ۋاقىتتىڭ بەرگەن باعاسى بويىمىزعا قۇت, باسىمىزعا باق, ومىرىمىزگە ورلەۋ بولدى. جالپى, قاي ىستە دە اقىلعا سۋارىلعان تاۋەكەلدىڭ اقىرى قايىرلى بولاتىنى اقيقات. ابىز ايتقانداي, باقىتتى ۇرپاق, جاس ۇرپاق قازىر ازات ەلىمىزدىڭ ابىرويىن الىس-جاقىن شەت ەلگە دە, وزىمىزگە دە تانىتىپ ءجۇر. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «وقىعان» دەگەن جاڭا تەرمين دۇنيەگە كەلگەن. جيىرماسىنشى جىلدارى عۇمىر كەشكەن ۇرپاق سول كەزدەگى قيىندىقتى جەڭە وتىرىپ, جوقتىق پەن اشتىقتىڭ قوس وكپەدەن قىسقان قىسىمىنا توزە ءبىلدى دە, قولى جەتكەنشە قارمانىپ, اياعى جەتكەن جەردەن ءبىلىم الدى. ءبىرى قازانعا, ءبىرى پەتەربورعا, ۋفا مەن ورىنبورعا ۇمتىلىپ, دالانى جايلاعان ساۋاتسىزدىقتىڭ سۇلباسىنا قايسار جىگەرىن قارسى قويدى. قينالدى, الايدا, اڭسارلى ارماننىڭ تىزگىنىنەن ايىرىلمادى. جاڭا ءداۋىر ءبىلىمدى ۇرپاقتى قاجەت ەتەتىنىن بارىنشا ءتۇسىندى. سول كەزدەگى قايسارلىق پەن ەرىك-جىگەرگە ادام تاڭعالادى. الاش كوسەمدەرى ءبىر ماماندىق توڭىرەگىندە عانا قالىپ قويماي, سان الۋان ماماندىق پەن ءتۇرلى پاندەردى يگەرىپ, ونى ىسكە اسىرۋدا ازاماتتىق العىرلىق, قايراتكەرلىك قۋات تانىتا الدى. جالىنداپ عۇمىر كەشكەن جاستىققا نە جەتسىن, شىركىن؟! جاسقا ءتان سامعاۋ, ىزدەنۋ, قۇلشىنىس پەن قۇشتارلىق, مىنە, وسىنىڭ ءبارى – ارماننىڭ اق قاناتتارى. وسى رەتتە اعا ۇرپاقتىڭ الدىنداعى پارىز: جاس ۇرپاققا اقىل ايتۋ, ءجون سىلتەۋ, جوبا كورسەتۋ. جاھاندانۋدىڭ جاقسى جاعى دا بار, زياندى جاعىن دا بايقاماسا بولمايدى. ينتەرنەت جۇيەسى, اقپاراتتىق توپان, كوممۋنيكاتسيالىق كول-كوسىر دەرەكتەر مەن دايەكتەردى ءسۇزىپ الىپ, ونى قازىرگى زامانعى ءبىلىم الەۋەتى رەتىندە بىرجاقتى, تالعاماي قابىلداۋ دۇرىس بولا بەرمەيدى. ماسەلەنى دۇرىس جولعا قويۋدىڭ ەكى جاعى بار: ءبىرى – وتباسىنداعى تاربيە, ءبىلىم يگەرۋدى تاڭداۋداعى ولاردىڭ قام-قارەكەتى, وزدەرىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى. بۇرىندارى «كىتاپ – ءبىلىم بۇلاعى» دەيتىن ەدىك. ال قازىر شە؟ كەيدە, ءتىپتى, ويلانىپ قالاسىڭ. بىراق كىتاپتىڭ قۇندىلىعى جويىلماق ەمەس. نەسىن جاسىرامىز, قازىر اتا-انالاردىڭ ءوزى, اسىرەسە, كەيىنگى 80-90-جىلدارداعى بۋىن ءوز بالالارىنا كىتاپ وقۋدىڭ جاي-جاپسارىن جەتكىلىكتى تۇردە تۇسىندىرە المايدى نەمەسە وزدەرى دە تۇسىنە بەرمەيدى. وقۋدى قويعان ادام ويلاۋدى قويادى. ويلانباعان جەردە ورىندى تىرلىك بولۋشى ما ەدى؟ ونىڭ ارتى جەڭىل كۇنكورىس, جاساندى قۇشتارلىققا اپارىپ سوعادى. ەكىنشىسى – مەكتەپ ۇستازدارى بالاعا كىتاپ وقۋدىڭ ماڭىزى مەن ماقساتىن, نەنى وقىپ, نەنى قويۋدى ۇيرەتۋدەن جالىقپاۋى كەرەك. زامان تالابىنا ساي وقيتىن كىتاپتاردىڭ ءتىزىمى مەن دەستەسىن جەتكىلىكتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ, جەتكىزىپ وتىرۋى قاجەت. بۇل سالادا ۇيىمشىلدىق, ىزدەنىس كەرەك. جاس ۇرپاقتىڭ الدىنداعى تاربيەنىڭ پارىزى مەن قارىزىن جوسپارلى دەڭگەيدە عانا اتقارۋ مۇعالىمنىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. قيالىن قاناتتاندىرىپ, بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرا الماعان ادام شاكىرتتەرگە قالاي ونەگە بولادى؟ مۇندايدا اتا-انا ۇستازعا كومەككە كەلىپ, بىرلەسە ەڭبەك ەتۋلەرى ءتيىس. «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەن پىكىر سوندايدان قالىپتاسقان. ۇستازداردىڭ بەدەلىن تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان شەشەمىز دەۋ دۇرىس ەمەس. ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى ارتتىرۋ ارقىلى دا ۇستاز بەدەلىن كوتەرۋگە قادام جاساۋىمىز قاجەت. ۇستازدىق – ۇلاعاتتى كاسىپ, مارتەبەلى ماماندىق. ۇلى قالامگەر ءارى ۇستازى بولعان مۇحتار اۋەزوۆتى ونىڭ ۇزدىك شاكىرتى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ ايرىقشا اتاۋى, ەرەكشە قادىر تۇتۋى ەلگە ۇلگى بولدى. حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلت ۇستازدارى بولعان. ايگىلى احاڭنىڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تۋعان حالقىنا ۇستازدىق ەتۋدەگى ەڭبەگى ەرلىكتىڭ اسا جوعارى ۇلگىسى دەسەك, كەز كەلگەن ۇستاز «ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز» دەگەن ابىز ابايدىڭ ءسوزىن ءوز ماماندىعىن مەڭگەرۋدىڭ ماڭگىلىك ۇلگىسى دەپ قابىلداۋى كەرەك. مىنە, سوندا ۇلگى داريدى, ءدارىس دانالىقتىڭ جولىن اشادى. ءبىز دە بالا بولدىق. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ شاعىن كىتاپحاناسىنداعى كىتاپتاردىڭ, اسىرەسە, ەرلىك, وتانشىلدىق, سوعىس جانە بەيبىتشىلىك تاقىرىبىنداعى كىتاپتاردىڭ مۇقاباسى توزىپ, قولدان-قولعا ءجيى وتكەنى ابدەن بايقالىپ تۇراتىن. ءوز بەتىمىزبەن ىزدەنىپ وقىدىق. سول اۋىلدىڭ ابىرويىن اسىرعان كوپتەگەن بەلگىلى ازاماتتار بولدى. ءار ماماندىقتىڭ نەبىر مايتالمان شەبەرلەرى شىقتى. ول ءۇشىن ارقاشان ۇستازدارىمىزعا, بىزگە ءجون سىلتەگەن اعا ۇرپاققا تەك قانا راحمەت ايتۋمەن كەلەمىز. ەڭ ۇلكەن راحمەت ۇستازدان شاكىرت وزىپ, كوپتىڭ ۇلگىسىنە اينالعان ىسكە ايتىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە كەشكە قاراي ءبىر ۇيگە جينالىپ, باتىرلار جىرىن, حالىقتىق قيسسالاردى, اقىن-جىراۋلاردىڭ تولعاۋ-داستاندارىن وقىتۋ ءداستۇرى بولاتىن. اۋىل ادامدارى جينالىپ الىپ, باتىرلار جىرىن وقىتقاندا, بىزدەر سونى ۇلكەن دارەجە كورەتىنبىز. قۇراندى قيراعاتتاپ وقىعانداي رۋحىمىز, جان دۇنيەمىز جادىراپ, كەلەلى ءىس, كەمەل تىرلىك تىندىرعانداي مارقايۋشى ەدىك. باتىرلاردىڭ قاسكوي جاۋمەن شايقاستارىن, الاپات ايقاستا جارادار بولعان شاعىن, ەلىن ساعىنىپ, جانارلارى جاسقا تولعان ساتتەرىن وقىعاندا انالارىمىز, اسىرەسە, اجەلەرەمىز: «وي, دۇنيە-اي» دەپ كۇرسىنىپ, جاۋلىقتارىنىڭ ۇشىمەن كوزدەرىن سۇرتەر ەدى. ولار جارالارىن تاڭىپ, ارعىماقتارىنا مىنگەندە, الداسپانىن قولعا الىپ, ايباتتانا قاس دۇشپانعا اتىلعاندا, ءۇي ءىشىن كوڭىلدى تولقىن بيلەپ, اكەلەرىمىز بەن انالارىمىز شىرايلانا شاتتانىپ, شادىمان شۋاعى ءبىزدىڭ بالاڭ جۇرەكتەرىمىزدى شارپىپ وتەتىن. تايىمىزدى تايبۋرىلداي, قاسقا ق ۇلىنىمىزدى قامباردىڭ قارا قاسقا تۇلپارىنداي كورىپ, كەندەبايدىڭ كەرقۇلاسىن ەرتتەگەندەي-اق ەلەگىزىپ قالۋشى ەدىك. وسىناۋ ساۋلەلى ساتتەر ءبىزدىڭ ۇرپاقتى جىگەر مەن قۇلشىنىسقا, كۇرەس پەن تاۋەكەلگە, باتىرلىق پەن باتىلدىققا, ەڭ باستىسى, وتانسۇيگىشتىك اسىل قاسيەتكە الىپ كەلدى. ەل ءۇشىن ەرلىك جاساۋ ماقساتى بالا كەزدەن قالىپتاسادى. ول – اكەنىڭ قانىمەن, انانىڭ سۇتىمەن, حالىقتىڭ ۇلى سالت-داستۇرلەرىمەن بەرىلەتىن اسا قىمبات قاسيەت. وسى اسىل قاسيەتتى جۇرەكتەرگە جەتكىزۋگە جۇرتىمىزدىڭ جاۋھار قازىناسى – باتىرلار جىرى ەرەكشە ۇلەس قوستى. جىراۋلارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى ءبىزدى وتانشىل ەتىپ باۋلىدى. وڭىردەگى ءسۇيىنبايدان تارتىپ, جامبىلعا جالعاسقان ەرلىك جىرلارى, سۇرانشى, ساۋرىق, قاراساي باتىرلار تۋرالى داستانداردا قالىپتاسقان ەرەن ەرلەردىڭ بولمىس-بىتىمدەرى ءبىزدى قاناتتاندىردى. قاتارلاس جاتقان قىرعىز ەلىنىڭ شۋ دەگەندە شاڭ قاپپاس شايىرلارىمەن قازاق اقىندارىنىڭ ايتىستارى, ونداعى ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ استاسقان ايبارى مەن سارا ءسوزدىڭ مايدانى بالا كۇنىمىزدەن ءبىزدىڭ ۇلى مەكتەبىمىز, ۇلاعاتتى ۇستازىمىز بولدى. باياعىدا اسان اتامىز جەلماياسىمەن جۇيتكىپ ءجۇرىپ, قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنىڭ ۇشى-قيىرىن شارلاسا, قازىرگى زاماندا الىپ سامۇرىق – اق قانات لاينەرلەر بارار جەرىڭە ءاپ-ساتتە الىپ جەتەدى. قايدا بارساڭ دا, قاي توردە وتىرساڭ دا – مەملەكەتىڭنىڭ مەرەيى. كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ رۋحى, ەلدىڭ نيەتى, ءوز بويىڭداعى ازدى-كوپتى اقىل-ارەكەتىڭ تىعىرىقتان شىعارىپ, تۇتقيىلدان جول تابادى. سونداي ساتتەردە ءبىر كەزدە ۇستازداردان العان تاربيە-ءتالىمىڭ كومەككە كەلىپ جاتادى. ۇلت ۇلىلارىنىڭ ۇلاعاتى كومەك قولىن سوزادى. اسان قايعى بابامىزدىڭ قازاقتىڭ جەر-سۋىنا ارناپ ايتقان بولجامدارى مەن باعالارى, قاراپ وتىرساڭ, وتە تابيعي ءارى عىلىمي-گەوگرافيالىق ءارى الەۋمەتتىك ماسەلەنى مولىنان قامتىعان ۇلكەن ساراپتامالار. جۇبان مولداعاليەۆ اعامىزدىڭ: «اسان بوپ تۋىپ قازاقتار, ولەدى اسان قايعى بوپ» دەۋىندە وسىنى تەرەڭ سەزىنگەندىك پەن تار كەزەڭنىڭ وكسىكتى وكىنىشى قاتار ورىلگەن. اسان اتانىڭ ايتقاندارىن ساياسات سايىسىندا دا ەسكەرۋدىڭ جولى بار. بۇل ءبىزدىڭ جاستارىمىز ءۇشىن اسا قۇندى ونەگە دەپ ويلايمىز. قاي كەزدە دە ءوزىمىزدىڭ جولىمىزدى جالعاستىراتىن جاستارعا سەنىم ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. سەنىم بىلدىرە وتىرىپ, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋىمىز قاجەت. جاستاردىڭ بويىنداعى جامان قاسيەتتەردىڭ ءوزىن قايتا تاربيەلەپ, ونى جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ ىزىنە سالۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. اسىرەسە, قوعامىمىزدا ورىن الىپ جاتاتىن جەمقورلىق, سىبايلاستىق, جەرشىلدىك, رۋشىلدىق سەكىلدى سۇيكىمسىز ادەتتەر جاستار جۇرەگىنە قونباۋى كەرەك. بۇلار – جۇقپالى كەلەڭسىزدىكتەر. ولاردىڭ بويلارىنا دا, ويلارىنا دا تەرىس پيعىل قوناقتاماسا ەكەن دەپ الاڭدايمىز. وسى باعىتتا ءتۇزۋ جولدان تايىپ, حالىق الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن بۇزعاندارعا كوڭىلىمىز جىبىمەيتىنىن, ىمىراسىز ەكەنىمىزدى جاستارىمىزدىڭ بىلگەنىن قالايمىز. مۇنى باسا ايتىپ جاتقانىمىز, جاستاردى جوسىقسىز قورقىتىپ-ۇركىتۋ ەمەس, ەستىلەرىنە ەسكەرتىپ, وسەتىندەرىنە ونەگەلىك ءسوز ايتۋ. «وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق», دەپ اباي حاكىم ايتىپ كەتكەن بەس جامان ىسكە قازىر تاعى دا بىرنەشە تۇيتكىلدى تۇسىنىكتەر قوسىلدى. بۇلار – «ەنجارلىق, جەمقورلىق, ماقساتسىزدىق» دەۋگە كەلەر. ابايدان بۇرىن دا بولعان رۋشىلدىق دەگەن «دەرت» سۇيەگىن سۇيرەتىپ ءالى كەلەدى. مۇنىمەن كەڭەستىك كەزەڭدە دە كەيبىر اعالارىمىز ازداپ «اۋىرعان» بولاتىن. بىراق پارتيادان قورقاتىن, باسىن قورعاپ, بۇقپانتايلايتىن. قازىر تۇقىرتقان پارتيا, تۇتقيىلدان تۇسايتىن قوعامدىق ۇيىمدار ازايعاسىن, ول دا باسىن قايتا كوتەرىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كەۋدەسىنە ۇمسىنۋدا. شورت كەسىپ تاستاۋىمىز قاجەت. الىس ەلدەرگە ماقسات قۋىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ سەنىمىن ارقالاپ بارا جاتقان جاستاردىڭ الدىندا سان تاراۋ جول تۇر. باياعى ەرتەگىدە ايتىلعانداي, سولعا تارتسا سولقىلداق, وڭعا تارتسا ومپىلداق, تۋرا جۇرسە تورگە شىعار باعىت ايقىندالماق. سوندىقتان دا جاس ۇرپاق تۋرا جۇرۋگە ءتيىس. الدىڭدا ارمان تۇر, ارتىڭدا الاشىڭ تۇر. «وزگە ەلگە بارىپ سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن باباڭنىڭ ءسوزى جۇرەگىڭنىڭ تورىندە, ورەڭنىڭ ورىندە بولسىن. اعا بۋىن مەن جاس ۇرپاق اراسىنداعى رۋحاني-الەۋمەتتىك بايلانىستىڭ التىن ءتىنى اجىراماي, ءوزارا ساباقتاستىق پەن كاسىبي ارىپتەستىك قاناتىن كەڭگە جايا ءتۇسسىن دەگەن تىلەكپەن ءارتۇرلى تىڭ باستامالار مەن جاڭاشا تالاپتاردى جۇزەگە اسىرىپ تا جاتىرمىز. قازىر اۋىزەكى سوزدەردە: «جاستارىمىز جالقاۋ, جۇمىستىڭ جەڭىلىن قالايدى, ەڭبەككە ەنجار, اتا كاسىپتەن ات-تونىن الا قاشىپ جاتىر» دەگەن پىكىرلەردى دە ەستىپ قالىپ جاتامىز. بۇعان الاڭدايمىز. قوعام دا, جۇرتىمىز دا الاڭدايدى. الاڭ كوڭىلدى العىر جاستارىمىزدىڭ پاراساتى تارقاتپاق. ولاردىڭ تابىستى قادامى مەن نامىستى ءىس-قيمىلى سابىرعا شاقىرۋى ءتيىس. ارينە, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. ەل بولعان سوڭ, ىشىندە تەكتى دە, تەنتەك تە بولادى. بۇل – اتامزاماننان بەرى بار اقيقات. «تەنتەكتى تەنتەك دەسە, بوركى قازانداي بولادى» دەگەن ەمەس پە؟ تەز قاسىندا قيسىق اعاش جاتپايتىنى سەكىلدى, تاعىلىمدى تالىمگەر تابىلسا, تالاپتى جاستىڭ جولى اشىلىپ, باعى جانباي ما؟ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنداعى ەڭ باستى تۇجىرىم-ۇستانىمىمىز دا وسى بولسا كەرەك. بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى جوق دەپ ايتا المايمىن, بار. بىراق ءالى دە جاستارىمىزدىڭ جان دۇنيەسىن اشۋدا جاڭىلىپ تا, جەتپەي دە جاتقان جەرلەرىمىز بار. بۇل كەيدە مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ وزىندە تالاپتى جاستى تاڭداپ تابۋ, ونى وزىنە لايىقتى لاۋازىمعا تاعايىنداۋدا تورەشىلدىك پەن كوڭىلجىقپاستىقتىڭ, ءتىپتى, كەيدە سىبايلاستىقتىڭ دا كورىنىپ قالىپ جاتاتىنىن استە جاسىرۋعا بولمايدى. بالا تاربيەسىندەگى اتا-انا ءرولىن ءوز دارەجەسىندە اتقارماي, تىم جالپاقشەشەي بولىپ, ەركەلىكتىڭ شەگىنەن اسىرىپ, ەسەرلىكتىڭ اۋىلىنا جىبەرىپ الىپ جاتقان جوقپىز با؟ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان اتا-اناسىنىڭ قىزمەتى مەن مانسابىنا ماستانعان بوزوكپەلەردىڭ ادەپ پەن يبانى جيىپ قويىپ, قوعامدىق ورىنداردا قالىپتاسقان ەرەجەلەردى مانسۇق ەتەتىنىن, ءجونسىز تايراڭداپ, جۇگەنسىز سايراندايتىنىن وقىپ-كورىپ قالامىز. بۇل وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ويداعىداي بولماۋى دەگەن ءسوز. ءبىز «بالانى – جاستان» دەگەن ءسوزدى قازىر كوپ ايتپايتىن بولدىق. وبەكتەي بەرەتىنىمىزدەن وركوكىرەكتەنىپ بارا جاتقان ۇرپاقتى بەتىنەن قايتارۋدىڭ ەلدىك ءداستۇرىن جاڭاشا جاڭعىرتىپ, ونى قوعامدىق, مەملەكەتتىك ماسەلە رەتىندە قارايتىن مەزگىل جەتتى. ارينە, ءوز قولىڭدى ءوزىڭ كەسە المايسىڭ. بىراق بىتەۋ جارانى كەسىپ تاستاماساڭ, ول قانعا شابادى. قانعا شاپقان جارا جانعا شاۋىپ, جۇرتقا جۇعادى. جامان ادەتتىڭ جۇقپالى كەلەتىنى سەكىلدى, تاربيەنىڭ تەكسىزدىگى دە تەپەرىشتى تىرلىككە جول اشادى. ونى ەمدەيتىن – ەلدىڭ سالت-ءداستۇرى, اتا-انانىڭ ۇلگى-ونەگەسى. ودان قالا بەرسە, ورتانىڭ ءتالىم-تاربيەسى. وسىنى دارىپتەپ, حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋدە اتقارىلار جۇمىستار ۇشان-تەڭىز. بۇعان ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار دا, جالپى حالىق تا جۇمىلا بىرلەسىپ, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋى كەرەك. قاي زاماندا دا وسكەلەڭ ۇرپاق اكە كورىپ, وق جونىپ, شەشە كورىپ, تون ءپىشىپ وسكەن. حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق مەكتەبىندە قالىپتاسقان دانالىق دارىستەرى ءالى دە ءوز ورەسىن جويعان جوق. تەك سولار, تەڭنىڭ اۋزى اشىلماي تۇنشىعىپ, ەنجارلىقتان ەرتەڭىن كۇتىپ جاتقان سەكىلدى. ۇلتتىق سانانى تورگە شىعارىپ, توبە بيدەي قۇرمەتتەسەك, قۇندىلىق دەپ قابىلداپ, وتباسىنىڭ وجدانى, ءۇي-ءىشىنىڭ رامىزدەرى دەپ تۇيسىنسەك, تاڭدايىمىزداعى ءسوزىمىز, ماڭدايىمىزداعى باعىمىز ارتا تۇسپەي مە؟! وسەر جاسقا – ءورىس كەڭ, ونەگە مول. وسكەلەڭ ۇرپاق وزىنە كەرەكتى ءورىستى ءبىلىم مەن عىلىمنان تابادى. ەندەشە, جاقسىعا, جاڭاعا ۇمتىلۋ كەرەك. تۋعان ءتىلىڭدى, حالقىڭنىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن ءبىل, زەردەلە, ومىرىڭدە ۇلگى تۇت. تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتۋ جولىنداعى اقىلىڭ مەن قايراتىڭ ادال مۇرات, اسقاق ارمانعا تولى بولسا, باراتىن جەرىڭ, شىعاتىن ءتورىڭ دە بيىك بولماق. ەڭبەكپەن تاپقان ابىرويدى اقشامەن, داۋلەتپەن ولشەۋگە بولمايدى. اقشاڭ كوپ بولعانمەن, دەنساۋلىقتى ساتىپ الا المايسىڭ. جاس كەزىڭدە سالاماتتى ءومىر ءسۇر, سپورتپەن اينالىس, ء«تانى ساۋدىڭ جانى ساۋ» دەگەن حالىق ءسوزىن قۇلاعىڭا قۇيىپ ءوس. ءبىز – ات قۇلاعىندا ويناپ, قىردىڭ جەلىمەن جارىسقان, قۇرالايدى كوزگە اتىپ, كۇرەسكەندە جاۋىرىنىن جەرگە تيگىزبەۋگە تىرىسقان ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. بۇل عاسىر – ەڭ الدىمەن, جاستارىمىزدىڭ عاسىرى. جاڭا مىڭجىلدىقتا قازاقستاننىڭ بايراعى بيىك, تابىسى ەرەن, قورعانى بەرەن بولادى دەپ سەنەمىز. سەنىمنىڭ سەرگەكتىگى – ەلىڭنىڭ ەرجەتكەنى. ول – ءبىزدىڭ باقىتىمىز. ەلدىڭ باقىتى. جاس كەزىندە ادام ەلىكتەگىش بولادى. ونەردىڭ ونەگەلىسىن, عىلىمنىڭ جاڭاشىلىن, ءداستۇردىڭ وزىعىن تاڭدا. تالعامىڭ تازا بولسىن, تالابىڭ وڭ بولسىن, سوندا قاجەتتىنى تاۋىپ, كەرەكتىنى الاسىڭ. مانساپتى ساتىپ الۋعا بولار, بىراق ول تۇراقتى بولمايدى. ماڭداي تەرىڭ توگىلگەن, ادال ەڭبەگىڭ كورىنگەن مانساپ – جان سەرىگىڭ, اينىماس دوسىڭ. ۇلكەندى سىيلا, قارتتىقتى قادىرلە. سەن دە قارتاياسىڭ. «اتا-اناڭنىڭ قادىرىن بالالى بولعاندا بىلەرسىڭ, اعايىننىڭ قادىرىن جالالى بولعاندا بىلەرسىڭ» دەيدى دانا حالقىمىز. قارت – قادىرلى اقىلشىڭ, قىمبات سىرلاسىڭ, ءازىلىڭ جاراسسا, قۇرداسىڭ. ء«ازىلىڭ جاراسسا – اتاڭمەن وينا» دەگەن دە حالقىمىز. ءازىلىڭ ورىندى بولسىن, كۇلكىڭ قونىمدى بولسىن. ەلىمىزدىڭ كورنەكتى شايىرلارىنىڭ ءبىرى تۇرماعامبەت: «تال جىبەكتەي تازا ءسوز ەش جەرىڭدى جىرمايدى» دەگەن. تاماشا ءسوز, تاپقىر تەڭەۋ. ۇلگى الساڭ – ۇستازىڭ. جاقسى ءسوزدى تىڭداي ءبىلىپ, جادىڭا توقى. ادام قولىمەن جاسالعان يگىلىكتىڭ ءبارى – قىمبات قازىنا. ونى تولتىراتىن دا سەن, ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن دا سەن. ەلىڭنىڭ اسىل ونەرى, ادەبيەتى – حالىقتىق تاريح. ءارسىز اۋەن, ۇردا-جىق ىرعاق, ءسوزى سۇيىق شىعارمالاردىڭ توپانى قاپتاعان قازىرگى كەزدە جاستىقتىڭ جەلىمەن اداسۋىڭ وڭاي. جول تابۋىڭ قيىن. دۇرىس جولدى تابۋ ءۇشىن جانىڭنىڭ رۋحاني سۇزگىسىن تازا ۇستا. عالامتورداعىنىڭ ءبارى عالامات ەمەس, مۇندا جامانات تا, كەساپات تا بار. دەرەكتىڭ ءبارى دە دايىن دۇنيە ەمەس, ەكشەمەسەڭ, ەسەڭ كەتەدى. كەتكەن ەسەنى قايتارا المايسىڭ. قازىرگى زامانعى تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءبىل, ونى سانالى تۇردە كەرەگىڭە جارات. جاسىڭا قاراي تاڭدا, جاعدايىڭا قاراي تۇتىن. حالقىمىزدىڭ بويىنان ماقتانشاقتىق داعدى دا كەزدەسپەي قالمايدى. ول – ۇلاعات ەمەس, كىنارات. كىناراتقا كىدى تالعاممەن قارا. جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا, اداستىرماس كوپپەن كەڭەس. حالىقتىق قاعيدانىڭ قاسيەتىن, اتا-باباڭنىڭ وسيەتىن ۇستانساڭ – ابىرويىڭ اسقاق, بەدەلىڭ بەكەم. قولىڭ تيسە, كىتاپ وقى. كىتاپ وقىماعان ادام ويلاۋدان قالادى. دەمەك, ۋاقىتتان ۇتىلادى. ال ۋاقىتقا ىلەسە الماعان بارىنەن ايىرىلادى. ۋاقىت – التىن قازىنا, بىراق ونى ساتىپ الا المايسىڭ. ول – سامعاعان سۇڭقار, جۇيتكىگەن تۇلپار. ۇشسا دا, زىمىراسا دا جەتكىزبەيدى. مويىن بۇرمايدى, قايتا قونبايدى. كوپ نارسەنى ەڭسەرۋگە بولادى, بىراق ۋاقىتتى جەڭە المايسىڭ. قۋعانمەن جەتپەيسىڭ. وعان ءبىلىمىڭ مەن تالانتىڭ عانا توتەپ بەرە الادى. تالانت – كونە گرەك ەلىندەگى سالماق ولشەمى. دەمەك, تالانتتىڭ دا ءوز سالماعى بار. ونىڭ سالماعىن بويىڭداعى دارىنىڭ, ويىڭداعى تانىمىڭ, جۇرەكتەگى جارىعىڭ ولشەي الادى. شىن تالانت كۇنشىلدىكتەن تازا, كۇندەستىكتىڭ اۋىلىنان الىس بولادى. الايدا, ونىڭ قورعانىشى قىلاۋداي عانا. «تالانتقا كومەكتەسۋ كەرەك, دارىنسىزدار ءوزى دە جول تابادى» دەگەن ءتامسىل سودان قالعان. سوندىقتان, دارىندىعا جاقتاس بولۋ كەرەك. شىن تالانتتىڭ شىندىعى شىمىر, سوعان سۇيەن. وسەكشىنىڭ ءار ءسوزى قىڭىر, ودان بويىڭدى اۋلاق سال. وسەكشىنىڭ ءسوزى ورتەمەسە دە, كۇيە جاعادى. سودان ساق بولعايسىڭ. ەل مەن ەردىڭ اراسىن سەنىم جاقىنداستىرادى. سول سەنىمدى ۇزاق جىلدار بويى ابىرويمەن ارقالاپ كەلەمىز. اقتىق دەمىم قالعانشا, ءال-دارمەنىم تالعانشا, حالىق جۇگىن كوتەرۋدەن قاشپايمىن. بۇل – مەنىڭ پرەزيدەنتتىك تە, پەرزەنتتىك تە پارىزىم. ەلدىڭ جۇگىن ەر كوتەرەر, ەردىڭ قۇنىن ەل كوتەرەر. قادىرىن بىلەر حالقى بولسا, ەر جىگىتكە ودان اسقان باقىت جوق. قىسقاسى, بۇل عاسىر – ءبىزدىڭ عاسىرىمىز. دەمەك: «بۇل عاسىر قازاق ءۇشىن التىن دەر ەم, داڭقىمدى الەم ءبىلدى, سالتىممەنەن. كەۋدەمدە جانىم باردا كوتەرەمىن, ايانبان, نە كۇتسە دە حالقىم مەنەن!» –دەگەنىمىز ءجون بولار! ءاربىر جاس ورەن وسىنداي ماقساتتى مۇرات تۇتسا, ەل ەرتەڭى نۇرلى بولماق!
ەڭسەسى بيىك ەلوردا
استانا حالقىمىز عاسىرلار بويى ۇمتىلعان قازاقستاننىڭ شىنايى
تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحي ءرامىزى مەن قۋاتتى قاعيداسىنا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولعا ءتيدى. حالقىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان اقجولتاي كۇنىنە جەتتى. جاڭا جولدىڭ باسىندا, جاڭا جەڭىستىڭ قاسىندا تۇردىق. العاشقى ادال قادامدى اقساقالدارىمىزدىڭ اق تىلەك, اقجارىلقاپ باتالارىنان باستاپ, كەلەر كۇندەردىڭ كەلبەتىنە ۇڭىلدىك. ويىمىزدا كوپ ماقسات, اسقاق ارماندار تۇردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگى بولعان, جۇرتىمىزدىڭ جاۋھارى, كوڭىلىمىزدىڭ گاۋھارى – الماتىنىڭ ايبىنىن دا, ايدىنىن دا ازىرقانعان كەزىمىز جوق. بىراق استانانى اۋىستىرۋ, ونى جاڭا قونىسقا كوشىرۋ تۋرالى وي كوكەيدە كوپتەن ءجۇر ەدى. قازاق تاريحىندا استانا بولعان قالالاردىڭ بارلىعى دا ءوز كەزىندە ۇلتتىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن. ونىڭ ءبارىن اتا تاريح ايتىپ بەرەدى. سىر بويىنداعى سىعاناق پەن ساۋران, جايىق بويىنداعى سارايشىق, اناۋ كيەلى تۇركىستان, ولاردان ارىدەگى سۋياب پەن قۇلان, بالاساعۇن مەن جانكەنت, حيجرادان قىرىق جىل بۇرىن ىرگە كوتەرگەن كونە تاراز, قىسقاسى, ۇلى دالانىڭ ءار قيىرىنداعى سول تاريحي مەكەندەردىڭ ءبارى وردا اۋىستىرۋدىڭ دا قيلى كەزەڭىن باستان كەشكەن. ەۋرازيانىڭ الىپ دالاسىندا سالىنعان سول قالالاردىڭ اتاق-داڭقى ۇرىمعا دا, قىرىمعا دا تەگىس بەلگىلى بولعان. بۇل جونىنەن دە ماقتانا الامىز. 2001 جىلى جاڭا استانامىزعا جوعارى شاپاعاتتى ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى كەلدى. بۇل – قازاقستان تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا. سول قوناعىمىزدىڭ قۇرمەتپەن ايتقان مىنا ءسوزى ءالى ەستە: «مەن ءبىر كەزدەرى مادەنيەت پەن ساۋدانىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارى بولعان بالاساعۇن, مەركى, قۇلان, تاراز, وتىرار, تۇركىستان سەكىلدى جانە باسقا قالالارعا تاڭدانىسپەن كوز سالامىن. ولاردا ەۋروپا ءۇشىن اريستوتەلدى اشقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن باستاپ عىلىمنىڭ, ونەر مەن تاريحتىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى تۇرعان». كەزىندە ۇلى دالانىڭ ءامىرشىسى بولعان تۇرىك قاعاناتى دۋناي جاعالاۋىنان كورەي تۇبەگىنە دەيىن, گوبي دالاسىنان بايكولگە دەيىن شىعانداپ شىعىپ, جايىلىپ جاتتى. بۋمىن قاعاننىڭ بۇيرىعى ءجۇرىپ, ايتقانى بولىپ تۇرعان زاماندا داۋرەنى تاسىعان تۇرىك قاعاناتى تالاۋعا ءتۇسىپ, ىرىسى قاشتى. حان ۇرپاقتارى اراسىنداعى تاققا تالاس كەزىندە تاپقانىنان ايىرىلىپ, بەرەكەسى كەتتى. جالپى, اتا تاريحتىڭ اندىز-اندىز سىلەمدەرى دۇرىلدەگەن داۋرەننىڭ تۇبىنە جەتكەن الاۋىزدىق پەن ءوزارا قىرقىس ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ايتسا دا, تاق تالاسى مەن باق تالاسى كونە تۇركىلەردىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويماعان. قارلۇق مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان قۇلان دا, ودان كەيىن وسى دارەجەگە يە بولعان تاراز دا, ودان بەرىدە عۇمىر كەشكەن دەشتى قىپشاقتىڭ استاناسى سىعاناق تا وسى زاۋالدان قۇتىلىپ كەتە الماعان. توڭكەرىستىڭ تولقىنى قازاق دالاسىن جايلاعان تۇستان كەيىنگى الاس-قاپاستا دالالىق ولكەنىڭ العاشقى استاناسى بولعان ورىنبور دا جاڭا قوعام قۇرۋعا ۇمتىلعان قايراتكەرلەرىمىزدىڭ تىرەگى بولعانمەن, جۇرتىمىزدىڭ جۇرەگى بولا المادى. باعزى تاريحىمىزدىڭ بايانىن قاراپ وتىرساق, كوشپەندى اتانعان حالقىمىزدىڭ قالاسى دا, پاناسى دا بولعانىن كورەمىز. توپىراق جاپقان قالالاردىڭ قويناۋىن ارشىساڭ, ساداقتىڭ جەبەلەرى مەن قىلىشتىڭ سىنىقتارى ءوز داۋىرىنەن حابار بەرىپ, ءسوز جەلىسىن شەشىپ قويا بەرەدى. وقي بىلسەڭ – ولجاڭ, تاني الساڭ – تاريحىڭ, جازا قالساڭ – جادىڭدى وياتار رۋحىڭ. قۇم باسقان تاريح بىزدەن ول كۇندەردى الىپ قاشقانىمەن, سول سەكىلدى ونداعان ويرانى شىققان قالالاردىڭ شەرلى شەجىرەسىن جەتكىزەدى. ءبىز وقيعالارى قاتپار-قاتپار, ال «وقۋلىعى جۇپ-جۇقا» تاريحىمىزدىڭ ءتىلى جۇمباق تاراۋلارىن ەندى ەجىكتەپ وقىپ, جاڭادان جازىپ جاتىرمىز. استانانى اۋىستىرۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرتە كەتۋ ارتىقتىق ەتپەس. ادامزات تاريحىندا مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ سان قيلى سەبەپتەرى مەن قيسىندى قاعيدالارى جەتىپ جاتىر. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ جۇزىندە عانا قازاقستان ءوزىنىڭ باس قالاسىن بىرنەشە رەت وزگەرتتى. ەلدەر مەن مەملەكەتتەردىڭ تاريحىنا كوز سالىپ قاراساق, ءبىز بۇل جونىنەن دە كوبىنەن كوش ىلگەرىمىز. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, كوشپەندى ءومىر كەشكەن كونتەرىلى جۇرتىمىزدىڭ قانىندا بار, قاسيەتىندە ءىزى قالعان ءداستۇرى قايتا جاڭعىردى. ال تاۋەلسىزدىك تۇسىندا استانانى اۋىستىرۋ تاريحي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى. جيىرماسىنشى عاسىر اياقتالىپ كەلە جاتتى. جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعى الدىندا تالاي مىندەت-ماقساتىمىزدى سارالاۋ قاجەتتىگى تۋدى. گەوساياسي جاعداي, تاريحي ءۇردىس, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ بارىسىنداعى بايىپسىز جاعدايلار, ءوندىرىس پەن ونەركاسىپتىڭ جاڭا كەزەڭگە بەيىمدەلۋى تۇرعىسىنداعى تۇيتكىلدى تۇيىندەر ويلانتتى. كولىك-قاتىناس لوگيستيكاسىن زامان تالابىنا قاراي بەيىمدەۋ, عىلىمي دامۋدىڭ ومىرگە ىڭعايلانۋىنىڭ نەگىزىن جاڭاشا قۇرۋ سەكىلدى, بۇدان وزگە دە ءوسىپ-وركەندەۋىمىزگە ءورىس اشۋعا ءتيىستى وزەكتى جايتتار مەن سەبەپتەر ەلوردانى اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كۇن سايىن بايقاتا باستادى. كوڭىلدە تۇزىلگەن ويلار سىزباسى بىرتىندەپ الداعى ءىس-ارەكەتتىڭ كورنەكى قۇرالدارى سياقتى سانادا ايشىقتالىپ, تولعاندىرا ءتۇستى. بۇگىنگى جاھاندانۋ شاعىندا جاڭا قالا سالۋدىڭ ماسەلەسى اسا قيىندىق تۋعىزبايدى. نە كەرەكتىڭ ءبارى دە بار. راسىندا سولاي ما؟ اسىعىس ويلاساڭ, وڭاي سەكىلدى كورىنىپ كەتەتىن ءىستىڭ ارتىندا ۇلكەن پروبلەمالار تۋىنداپ شىعا كەلەدى. قالا سالۋ تۇگىلى, ءۇي سالۋدىڭ دا ماشاقاتىن بالا كەزدەن كورىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز. ءبىزدىڭ اۋىلدا بيشا دەگەن كورشى اپامىز بولدى. جولداسى قايتىس بولىپ كەتكەن جالعىزىلىكتى جان ەدى. سول كىسىنىڭ ءۇيى ابدەن توزىپ, قيۋى قاشىپ تۇراتىن. اۋىلداستارىمىزدىڭ ءبارى اياۋشىلىق بىلدىرگەنمەن, ەشكىم دە قول ۇشىن سوزا قويمادى. دۇرىسى, سوزا المادى دەگەن ءجون-اۋ؟ ارينە, ول كەزدە جەتپەيتىن زات كوپ, ەلدىڭ دە مەلدەكتەپ وتىرعانى شامالى. كورشى اپامنىڭ جۇدەۋ جاعدايى اكەمدى دە ويلانتقان بولۋ كەرەك, بىردە اۋىلداستارىن جيناپ, بيشاعا جاڭا ءۇي سالىپ بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ ەدى, اۋىلداستارى ءبىراۋىزدان قولداي كەتتى. اسارلاتىپ ءۇي تۇرعىزىپ, جاقسى اپانى جاڭا ۇيگە كىرگىزدى. بۇل جاعداي بالا كوڭىلىمدە ادەمى دە ساۋلەلى ءسات بولىپ قالىپ قويدى. ول كىسىنىڭ مەنىمەن قۇرداس ءسادۋ دەگەن جالعىز ۇلى بولاتىن. جاڭا ۇيگە كىرگەن ءسادۋ قانداي قۋانسا, مەن دە سونداي قۋاندىم. كىندىك شەشەم نۇرقىز اپا مەن انام ءالجاننىڭ اسار كەزىندەگى ايرىقشا بەلسەندىلىگى دە مەنى مەيلىنشە مارقايتقان ەدى. مۇنداي جارقىن مىسالداردى قازاق اۋىلىنىڭ كەز كەلگەنىنەن كورۋگە بولار ەدى. بۇل دا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ازاماتتىق دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتسە كەرەك. بىزدەر بالا كەزدەن ورتاق ىسكە قۋانۋدى ۇيرەندىك. ورتاق ىسكە جۇمىلۋدى ۇيرەندىك. يگىلىكتى جاڭا ءىستى باستاۋعا قۇلشىنىپ تۇراتىن بولدىق. بالا كەزىمدە مىرزابالا اجەمنىڭ جان الەمىن باۋراعان ەرتەگىلەرىن كوپ تىڭداپ وسكەندىكتەن دە بولار, ءوزىمدى بىردە بەس قارۋى بويىنداعى باتىرداي, بىردە كوك جۇزىندە سامعاعان قىران قۇستاي, ەندى بىردە اۋىزدىعىن شايناپ, ارشىنداي شاپقان ارعىماقتىڭ جالىنا جابىسقان شاباندوزداي ەلەستەتىپ, ءتاتتى قيالعا شومىپ جاتۋشى ەدىم. قازىر بۇلدىرشىندەرىنە ەرتەگى ايتاتىن اتا-اجەلەر از. اتا-انالار دا جۇردەك زامانعا ساي تىنىم تاپپايتىن بولىپ الدى. ۋاقىت تا, زامان دا, ادام دا اسىعىس. تۇسىنىكتى جايت: اسىقپاساڭ, ۇلگەرمەيسىڭ. جاياۋ-جالپىلاي, ات-اربامەن ءجۇرىپ, بار شارۋانى تىندىراتىن اكە-شەشەمىزدىڭ سابىرلى جۇزدەرى وسىنداي كەزدە كوز الدىما كەلىپ, تاڭعالاتىن دا كەزىم بار. سوعان وراي ويعا دا قالاسىڭ. قازاقتىڭ «اسىقپاعان اربامەن قويان الار» دەگەن تامسىلىندە ءبىر تۇڭعيىق سىر جاتقان سەكىلدى. ول «سابىر ءتۇبى – سارى التىنمەن» ساباقتاسادى. تاريحتاعى تۇرىك قاعاناتى ۇلان-بايتاق دالانىڭ ۇلى بىرلەستىگى بولعانى – قازىر داۋسىز دەرەك. ءبىز قازىر وسىناۋ تاريحي تۇڭعيىقتى تىڭ تۇرعىدان اشىپ, ءارى وتكەنىمىزدى ونەگە ەتە وتىرىپ, ء«بىز ۇلى دالانىڭ ەلىمىز» دەگەن تۇسىنىكتى جاڭاشا رۋحتا جاڭعىرتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل سوزدەر – ءبىزدىڭ كيەمىزدەي وركەندەيتىن جۇيەمىز. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت ورنىقتىرۋ پروتسەسىندەگى بەلگىلى ءبىر بەلەستى قورىتۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, ءبىز وسىناۋ سالتاناتتى دا ساردار سوزدەردى ءار قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنە نۇر مەن سىر قۇياتىنداي دارەجەدە ۇلىقتاۋىمىز قاجەت. قىلىش پەن نايزانىڭ زامانى ءوتتى. زىركىلدەگەن زەڭبىرەكتەرىڭىزدىڭ ءوزى قازىر قارۋ-جاراق مۇراجايىندا تۇر. قازىرگى رۋحتى ءسوز – ۇلتتىڭ تانىمىن دا, تاريحىن دا تولعايتىن ءسوز «ماڭگىلىك ەل» بولۋى كەرەك. بۇل ءسوز حالىقتىڭ ءوز كوكىرەگىنەن شىعىپ, ءار ادامنىڭ جۇرەكجاردى سوزىنە اينالۋى قاجەت, سوندا عانا ۇلى ماقسات ءوزىنىڭ مەجەلى بيىگىنە شىعادى. استانانى اۋىستىرۋدىڭ اڭگىمەسى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. ءبىلىپ ايتىپ, قوستايتىندار دا, بىلمەي ايتىپ, سىنايتىندار دا كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. بىراق قالاي ايتساق تا, جاڭىلعان نە ۇتىلعان جەرىمىز جوق. سوندىقتان, استانانى كوشىرۋدىڭ كەيبىر جايتتارىن وسى جازبالاردى قاعازعا ءتۇسىرۋ بارىسىندا, ورايى كەلگەندە, كوپ كوڭىلىنە سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. 1925 جىلى, ارادا ءتورت جىلدان ءسال اساتىن مەزگىلدە, قازاق ەلى استانا اۋىستىرۋدىڭ كەزەكتى قادامىن جاسادى. سول جىلى اقمەشىتتە وتكەن قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ V قۇرىلتايىندا رەسپۋبليكا قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا اتالىپ, جاڭا ەلدىك تولقۇجاتقا يە بولدى. باس قالا اتاۋى قىزىلوردا بولىپ بەكىدى. بىراق ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن شالعاي, تابيعاتى قاتال, جازى اپتاپ ىستىق, سۋى تاپشى قىزىلوردانىڭ تۇپكىلىكتى ەلوردا بولۋ مۇمكىندىگى ۋاقىت وتكەن سايىن قيىنداي بەرەتىنى بەلگىلى ەدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى قالانىڭ تورىنەن كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءار قيىرىنا جەدەل باسشىلىق جاساۋ, ناقتى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ پروبلەماعا اينالدى. 1927 جىلى ەندىگى استانا 1921 جىلعا دەيىن پاتشالىق رەسەيدىڭ امىرىمەن ۆەرنىي اتاۋىن يەمدەنىپ تۇرعان قالاعا قونىس اۋداراتىنى تۋرالى ناقتى ايتىلا باستادى دا, نەگىزگى كوشۋ, تۇپكىلىكتى قونىستانۋ 1929 جىلى جۇزەگە اسىرىلدى. الماتى وسىلايشا تۇپكى ارماندى ورىنداۋدىڭ تاريحي مىندەتىن اتقارعان, ازاتتىققا جول اشقان اقجولتاي قالا بولىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭگىلىك تاريحىنا ەندى. الپىس سەگىز جىلدىق استانالىق تاريحى بار الماتىنىڭ كوشىن كەلەشەككە ۇزاتۋىن تاريحتىڭ جالعاسى دەپ تۇسىنەمىز. الماتى ءوزىنىڭ اسقاق تا سۇلۋ بەينەسىن ساقتاۋ ءۇشىن استانا مارتەبەسىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتۋى ءتيىس ەدى. ونى ءداستۇرلى دارەجەسىنەن ايىرۋ, ناقتىراق ايتقاندا, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن ەكولوگيالىق جانە گەوفيزيكالىق جاعىنان ساۋىقتىرۋدىڭ دا باستى جولى بولدى. بۇل ىسكەرلىك يدەياسىنىڭ دۇرىستىعىن ۋاقىت دالەلدەدى. الماتى بۇدان جەتىمدىك كورگەن جوق, قايتا وزىنە تەتەلەس باۋىر قالا تاپتى. تىنىسى كەڭەيىپ, تۇرلەنە ءتۇستى. «وي, نەسىن ايتاسىز, شۇعا دەسە, شۇعا ەدى عوي» دەپ ۇلى قالامگەرىمىز بەيىمبەت مايلين جازعانداي, نەسىن ايتاسىز, الەمدە الماتىداي سۇلۋ قالا سيرەك, ءتىپتى, جوق دەسە دە بولعانداي. بىراق, ۋاقىت تالابى قانداي دا سەزىمنەن جوعارى تۇراتىنىن زامان كوشى قاپىسىز دالەلدەپ بەردى. 90-جىلداردىڭ باسىندا قالادا ەكولوگيالىق, دەموگرافيالىق ماسەلە ءوزىنىڭ شەكتى دەڭگەيىنەن اسىپ, قالانىڭ قالىپتى ومىرىنە قولايسىزدىق تۋدىرا باستادى. ارداگەر قالانىڭ «دەنساۋلىعىن» ساۋىقتىرۋ قاجەتتىگى بايقالدى. حالىق سانى ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭعا جەتتى. كەزىندە ءتورت ءجۇز مىڭ تۇرعىنعا ارنالىپ قازان شۇڭقىرعا سالىنعان الماتى تىنىسى تارىلىپ, بۋلىعا باستادى. جەر تاپشىلىعى تۋىندادى. كوك ازايدى. كولىك كوبەيدى. اۋا تارىلدى. الماتىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلاتىن مەزگىل جەتتى. الماتى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق-گەوفيزيكالىق جانە گەوساياسي جاعىنان تار شەڭبەرگە تىعىلىپ, قالا اۋماعى مەن حالقىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى قاراما-قايشىلىققا دۋشار بولدى. ءوسىپ-وركەندەۋ ءورىسى شەكتەلە باستادى. كوڭىل جەتكەنمەن, كولەم جەتپەدى. ينفراقۇرىلىم ەكى يىقتان دەم الىپ, ينجەنەرلىك جۇيە سىر بەردى. قالانىڭ دامۋ قارقىنى تەجەلىپ, مۇمكىندىگى تۇيىققا تىرەلدى. ءسويتىپ, بايلام جاسايتىن كەز كەلدى. 1994 جىلى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ الدىنا استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى تاريحي ماسەلەنى شىعارۋعا بەل بايلادىم. بۇل كۇن 6 شىلدەگە سايكەس كەلدى. تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنت اتالعان دەپۋتاتتىق كورپۋس بۇل ماسەلەنى بىردەن قىزۋ تالقىعا سالدى. داۋ دا بولدى, دالابا دا بولدى. قوستاۋشىلار دا, قارسىلار دا از ەمەس ەدى. استانانى اۋىستىرۋ ەرلىگىنىڭ ەرتەگىلەردەگى باتىرلاردىڭ ءىس-قيمىلىنداي بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. حالىق قولدادى, سەندى. ەل سەنىمى ەڭسەمىزدى كوتەردى. استانانى دايىنداۋ جۇمىستارى بۇعان دەيىن وتە شۇعىل ءارى ىسكەر قارقىنمەن جۇرگىزىلدى. ينفراقۇرىلىمى ءالسىز, اسىرەسە, قىستان ىلعي دا قىسىلىپ شىعاتىن اقمولا قالاسىن زامانعا ساي قالاعا – استاناعا اينالدىرۋدىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسى دۇرىس جولعا قويىلعاندىقتان, قالانى دايىنداۋ پروتسەسى بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا قاتاڭ تارتىپپەن جۇرگىزىلىپ وتىردى. سونىمەن, 1997 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ جاڭا ەلورداعا باعىت العان تاريحي كوش قوزعالدى. حح عاسىردىڭ اياقتالار تۇسىندا تاريحىمىزدا العاش رەت ەلدىڭ ۇلتتىق ماڭگىلىك مۇددەلەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسى قاي جەردە ورنالاساتىنى تۋرالى شەشىم قابىلداۋىمىزدىڭ اسا زور ساياسي جانە وتە ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءمانى بولدى. قالالاردىڭ دا ءوز جىلناماسى: تۋ, قالىپتاسۋ, جەتىلۋ, ءتىپتى, قارتايۋ كەزەڭدەرى بولاتىنى انىق. ءاربىر قالانىڭ ءوز تاعدىرى, ءوز بەدەرى مەن بەينەسى بار. قالالار دا ادام سەكىلدى. ماڭگىلىك ءومىردىڭ ۇلى كوشىندە ولاردىڭ جارقىن ىستەرى جۇرتىنىڭ جادىندا قالادى, تاريحقا ءوز تاڭباسى تۇسەدى. قازىرگى استانامىز – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق ويلارىمىز بەن ۇمتىلىسىمىزدىڭ, ەرىك-جىگەرىمىزدىڭ بەينەسى. تاۋەكەلىمىز بەن تاباندىلىعىمىزدىڭ كەلىستى كورىنىسى. استانا حالىق كۇتكەن بيىكتەن كورىندى مە؟ ارينە, ءسوز جوق, ول ءوزىنىڭ اتىنا, اتاعىنا ساي ابىرويعا يە بولىپ وتىر. دەمەك, ول ەل ءۇمىتىن اقتادى. ەلوردا – بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك وركەنيەتتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ تانىلعان, ماڭگىلىكتىڭ تاريحىنا ءتۇسىپ تاڭبالانعان, مارتەبەلى مىنبەلەردەن ماڭىزدى ءسوزىن ۇزاتقان قايراتكەر قالا. ءبىز استانادا اسا بەلگىلى بىرنەشە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى فورۋمدارىن, قۇرىلتايلارىن, سامميتتەرىن, سان الۋان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارىن تابىستى وتكىزدىك. مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا, ەل ەكونوميكاسىندا, ونىڭ مادەني-الەۋمەتتىك, باسقا دا سالالارىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ۇشان-تەڭىز. بۇلاردان دا قىمبات تابىستارىمىز جەتەرلىك. قانداي دەيسىز بە؟ ولار, ەڭ الدىمەن, ادام ساناسىنداعى ساپالىق وزگەرىستەر, دۇنيەتانىمداعى تىڭ بايلامدار, ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن رۋحاني سىلكىنىستەر, جاڭا ەلوردادا مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى قازاق جۇرتىنىڭ ىقپالدى ايماعىن كەڭەيتۋ, وزگەرمەلى دۇنيەدەگى ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى وزگەرمەيتىن ولشەمگە كىرىكتىرۋ, ەل ىرگەسىن بەكىتۋدەگى ەرلىك ءداستۇرىمىزدى ساياسي سەرگەكتىكپەن جۇزەگە اسىرۋ, بۇگىنگى جۇرتىمىزدىڭ كەلەر ۇرپاق الدىنداعى پارىزىن پاراساتتىلىق دەڭگەيىنە كوتەرۋ. ءسويتىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان ۇلى دالا ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن تاس-ءتۇيىن ەتىپ بەكىتۋ! ءبىز ارمانداعان زامان وسى ەمەس پە ەدى؟! قورىتا ايتقاندا, جاڭا استانا ومىرگە كەلدى. تاريح تابالدىرىعىنان اتتادى, قاز تۇردى, قادام باستى, جيىرما ءبىرىنشى عاسىرمەن امانداستى. ونىڭ ۇزاق دامۋ جولىندا ءالى دە سان تاراۋ بەلەستەر بار. «ماڭگىلىك ەل» اتتى جالپىۇلتتىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ جاتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنى قانداي نۇرلى بولسا, ەرتەڭى ودان دا سالتاناتتى بولاتىنىنا كۇمان جوق. الەمدەگى ەكى جۇزگە جۋىق مەملەكەتتەر اراسىنداعى الار ورنىمىز, شىعار ءتورىمىز ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەپ كەلەدى. جۇلدىزىمىز جوعارىلاي تۇسۋدە. بۇل جۇلدىز – باقىت جۇلدىزى. حالىقتىڭ ماڭدايىنداعى جۇلدىز. سوندىقتان, ول جارقىراپ جانا بەرەدى. حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنداعى جۇلدىزدىڭ نۇرىنا بولەنگەن جاس ۇرپاق – جاڭا تولقىن ءبىزدىڭ بۇل ىستەرىمىزگە العىسىن ايتاتىن بولادى.
